Қазіргі білім беру жүйесінде оқушының мәтінді тек оқуы емес, оны түсінуі, талдауы, бағалауы және өз ойын қалыптастыруы басты мақсаттардың бірі болып отыр. Қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарында мәтінмен жұмыс – оқу процесінің өзегі. Дегенмен тәжірибеде оқушылар мәтінді оқығанымен, оның терең мағынасын түсінбей, дайын жауаптарды қайталаумен шектелетін жағдайлар жиі кездеседі.

Өз тәжірибемде мен осы мәселені шешу үшін мәтінмен жұмыстың сипатын түбегейлі өзгерту қажет екенін түсіндім. Яғни мәтін тек ақпарат көзі емес, ол – ойлау, талдау және өзіндік пікір қалыптастыру кеңістігі болуы тиіс. Осы тұрғыдан алғанда, мен сабақтарымда мәтінмен жұмысты үш негізгі бағытта ұйымдастыруға тырысамын: түсіну, талдау және интерпретация.

Бастапқыда оқушылар мәтінді механикалық түрде оқуға бейім болады. Олар мәтінді оқығанымен, оның мазмұнын толық қабылдамайды. Сондықтан мен ең алдымен «саналы оқу» дағдысын қалыптастыруға мән беремін. Мысалы, мәтінді бір рет оқып шығу жеткіліксіз, оны бірнеше қырынан қарастыру қажет. Осы мақсатта мен мәтінді бөліп оқыту әдісін қолданамын. Әр бөлік оқылған сайын оқушылар тоқтап, «бұл жерде не маңызды?», «қандай ой айтылды?» деген сұрақтарға жауап береді.

Тағы бір маңызды тәсіл – мәтінді алдын ала «ашпау». Яғни мен мәтінді толық бермей, оның бір бөлігін ғана ұсынамын. Оқушылар өз болжамдарын айтады, кейін мәтіннің жалғасын оқиды. Бұл тәсіл олардың қызығушылығын арттырып қана қоймай, мәтінді белсенді қабылдауға үйретеді.

Мәтінмен жұмыс барысында мен оқушыларды «дұрыс жауап іздеуге» емес, «ойлануға» бағыттаймын. Мысалы, дәстүрлі «мәтін не туралы?» деген сұрақтың орнына «мәтін саған қандай ой берді?» деген сұрақты қолданамын. Бұл сұрақ оқушыларды әртүрлі жауап беруге жетелейді және олардың ойлауын жандандырады.

Өз тәжірибемде байқаған маңызды нәрселердің бірі – оқушы мәтінді түсінгенін айтып бере алмаса, ол шын мәнінде түсінбеген. Сондықтан мен сабақта мәтінді мазмұндауды ғана емес, оны «өз сөзімен қайта құруды» талап етемін. Бұл олардың тілдік дағдысын да, ойлау қабілетін де дамытады.

Мәтінмен жұмыс барысында тағы бір жиі кездесетін мәселе – оқушылардың сұрақ қоя алмауы. Олар көбінесе дайын сұрақтарға жауап береді, бірақ өздері сұрақ құрастыруда қиындық көреді. Сондықтан мен кейде тапсырманы керісінше беремін: мәтінді оқығаннан кейін оқушылар өздері сұрақ құрастырады. Бұл олардың ойлау деңгейін бірден көтереді.

Сабақта мен жиі «үнсіз ойлау» тәсілін қолданамын. Яғни мәтінді оқығаннан кейін бірден жауап алудың орнына, оқушыларға бірнеше минут ойланып отыруға мүмкіндік беремін. Бұл олардың жауаптарын тереңдетеді. Себебі алғашқы ой көбінесе үстірт болады, ал уақыт берілгенде оқушы нақтырақ тұжырым жасайды.

Жалпы алғанда, мәтінмен жұмысты тиімді ұйымдастыру үшін оқушыны пассивті тыңдаушыдан белсенді талдаушыға айналдыру қажет. Тек осы жағдайда ғана мәтін оның ойына әсер ете алады.

Мәтінмен жұмыста оқушының ойлауын өзгерту: түсінуден интерпретацияға көшу

Мәтінмен жұмыс жасаудағы ең маңызды өзгеріс – оқушының мәтінді қабылдау тәсілін өзгерту. Тәжірибеде байқалғандай, оқушылардың көпшілігі мәтінді «дұрыс түсіну керек материал» ретінде қабылдайды. Олар үшін мәтіннің бір ғана дұрыс жауабы бар сияқты көрінеді. Осындай көзқарас оқушының ойлауын шектейді және оны дайын жауапқа тәуелді етеді.

Сондықтан мен сабақ барысында мәтінді «түсіну объектісінен» «талқылау кеңістігіне» айналдыруға тырысамын. Яғни оқушы мәтінді қабылдамайды, онымен жұмыс істейді: сұрақ қояды, күмәнданады, кейде келіспейді. Осы сәттен бастап мәтін оқушы үшін «тірі» материалға айналады.

Сабақта мен жиі мәтінді толық түсіндіруге тырыспаймын. Керісінше, кейбір тұстарын әдейі «ашық» қалдырамын. Мысалы, оқушылардан «автор нені айтқысы келді?» деп сұрамай, «сен бұл мәтінді қалай түсіндің?» деп сұраймын. Бұл сұрақ бір ғана жауапты талап етпейді. Нәтижесінде әр оқушы өз түсінігін ұсынады, ал сыныпта түрлі көзқарастар пайда болады. Дәл осы кезде оқыту процесі жанданады.

Тағы бір маңызды тәсіл – мәтінді «дәлелмен оқу». Яғни оқушы өз ойын жай айтпайды, оны мәтін арқылы дәлелдеуі керек. Мысалы, «кейіпкер батыл» деген пікір айтылса, міндетті түрде «қай жерінен байқадың?» деген сұрақ қойылады. Бұл тәсіл оқушыны мәтінге қайта оралуға, оны тереңірек қарауға мәжбүр етеді.

Өз тәжірибемде ерекше нәтиже берген тәсілдердің бірі – «мәтінге қарсы сұрақ қою». Яғни мәтінді тек қабылдау емес, оған күмәндану. Мысалы:
– бұл мәтінде не айтылмаған?
– автор қандай нәрсені жасырды?
– бұл көзқарас әділ ме?

Осындай сұрақтар оқушыларды сыни ойлауға жетелейді. Олар мәтінді абсолютті шындық ретінде емес, авторлық позиция ретінде қабылдай бастайды.

Сабақта мен кейде «мәтінді өзгерту арқылы түсіну» тәсілін қолданамын. Мысалы, оқушыларға оқиғаның соңын өзгерту ұсынылады. Бұл тапсырма сырттай шығармашылық болып көрінгенімен, шын мәнінде терең талдауды талап етеді. Себебі оқушы мәтінді өзгерту үшін оның логикасын толық түсінуі керек.

Тағы бір тиімді тәсіл – мәтінді «басқа көзқараспен оқу». Мысалы, бір мәтінді әртүрлі рөлде қарастыру:
– кейіпкер ретінде
– автор ретінде
– оқырман ретінде

Бұл тәсіл мәтінді көпқырлы түсінуге мүмкіндік береді және оқушылардың ойлау икемділігін дамытады.

Мен сабақта кейде әдейі «ыңғайсыз сұрақтар» қоямын. Мысалы:
– сен автордың ойымен келісесің бе?
– бұл кейіпкер дұрыс әрекет етті ме?

Осындай сұрақтар оқушыларды дайын жауаптан шығарып, өз позициясын қорғауға итермелейді.

Тағы бір маңызды байқағаным – оқушы мәтінді түсінген кезде ғана емес, оған «өз ойын қосқанда» дамиды. Сондықтан мен оқушыларға жиі «менің ойымша…» деген құрылымды қолдануды талап етемін. Бұл олардың жеке пікірін қалыптастыруға көмектеседі.

Мәтінмен жұмыс тиімді болуы үшін оқушы мәтінді тек түсініп қана қоймай, оны қайта ойлауы керек. Яғни интерпретация – мәтінмен жұмыстың ең жоғары деңгейі. Дәл осы деңгейде оқушының шынайы ойлауы қалыптасады.

Мәтінмен жұмысты тереңдету: мағынадан құрылымға, мазмұннан ойлау әрекетіне көшу

Мәтінмен жұмыс жасауда жиі жіберілетін қателіктердің бірі – оқушының назарын тек мазмұнға аудару. Яғни оқушы мәтінде не болғанын айтып бере алады, бірақ оның қалай құрылғанын, қандай тәсілдер арқылы әсер ететінін түсінбейді. Осы себепті мен сабақ барысында мәтіннің мазмұнымен қатар, оның құрылымын да талдауға ерекше көңіл бөлемін.

Тәжірибеде байқағанымдай, оқушы мәтіннің құрылымын түсінген кезде ғана оны терең меңгере бастайды. Мысалы, оқиға қалай басталды, қай жерде шиеленіс пайда болды, автор қандай сөздерді әдейі таңдады – осының бәрі мәтіннің мағынасын ашады. Сондықтан мен кейде оқушыларға «мәтін не туралы?» деген сұрақтың орнына «мәтін қалай құрылған?» деген сұрақ қоямын. Бұл олардың ойлау бағытын өзгертеді.

Сабақта мен жиі мәтінді «бөліп қарастыру» емес, «қайта құрастыру» тәсілін қолданамын. Мысалы, мәтін бөліктерін араластырып беріп, оқушыларға оны дұрыс ретке келтіруді ұсынамын. Бұл тапсырма оқушыларды мәтіннің логикасын түсінуге мәжбүр етеді. Олар әр бөліктің орнын дәлелмен анықтайды.

Тағы бір тиімді әдіс – «артық элементті табу». Яғни мәтінге әдейі қатысы жоқ сөйлем немесе ой қосылады. Оқушылар сол артық бөлікті анықтап, неге сәйкес келмейтінін түсіндіреді. Бұл тәсіл олардың мәтінді жай оқымай, салыстырып, талдауына ықпал етеді.

Мен өз тәжірибемде байқалған маңызды өзгерістердің бірі – оқушылар мәтінді тек түсінуге емес, оны «бақылауға» үйренгенде олардың ойлау деңгейі артады. Яғни олар мәтінді сырттай қабылдамайды, оның ішінде не болып жатқанын аңғара бастайды.

Мысалы:
– қай сөз ерекше әсер етті?
– автор нені қайталап отыр?
– қай жері ең маңызды?

Тағы бір тиімді тәсіл – мәтінді «қысқарту арқылы түсіну». Яғни оқушыларға мәтінді қысқарту емес, оның ең маңызды бөлігін ғана қалдыру тапсырмасы беріледі. Бұл кезде олар әр сөйлемді саралап, қайсысы негізгі, қайсысы қосымша екенін анықтайды. Осы процесс барысында оқушы мәтіннің құрылымын, логикасын және мағыналық өзегін түсіне бастайды. Бұл әдіс әсіресе ұзақ мәтіндермен жұмыс жасағанда өте тиімді.

Сабақта мен кейде «мәтінге атау беру» тапсырмасын өзгеше форматта қолданамын. Дәстүрлі түрде оқушылар мәтінге жай тақырып қояды, ал мен олардан мәтінге бірнеше түрлі атау ұсынуды сұраймын.

Мысалы:
– бір атау – мазмұны бойынша
– екінші атау – идеясы бойынша
– үшінші атау – өз көзқарасы бойынша

Бұл тапсырма оқушының мәтінді әртүрлі деңгейде түсінуіне мүмкіндік береді.

Тағы бір ерекше нәтиже берген тәсіл – мәтінді «сұраққа айналдыру». Яғни дайын мәтінді оқығаннан кейін оқушылар оны сұрақтар жүйесіне айналдырады. Бұл жерде басты мақсат – жай сұрақ құрастыру емес, мәтіндегі негізгі ойды сұрақ түрінде беру. Осындай тапсырмалар оқушылардың ойлауын құрылымдауға көмектеседі.

Мәтінмен жұмысты тереңдетуде «қарама-қайшылықты табу» әдісі де тиімді. Көп жағдайда мәтінде жасырын қайшылықтар немесе ойдағы өзгерістер болады. Мен оқушыларға «мәтінде бір-біріне қарама-қайшы ой бар ма?» деген сұрақ қоямын. Бұл олардың назарын детальдарға аударып, мәтінді тереңірек қарауға үйретеді.

Өз тәжірибемде байқалған маңызды нәрселердің бірі – оқушы мәтінді тек түсінген кезде емес, оны «қайта қолданғанда» дамиды. Сондықтан мен сабақта мәтінді жаңа жағдайға көшіру тапсырмаларын жиі қолданамын.

Мысалы:
– мәтінді басқа жанрға айналдыру
– оқиғаны қазіргі заманға көшіру
– кейіпкерді басқа жағдайға қою

Бұл тапсырмалар мәтінді механикалық емес, саналы түрде меңгеруге ықпал етеді.

Сабақ барысында мен кейде оқушыларға мәтінді «бір сөйлеммен түсіндіру» тапсырмасын беремін. Бұл өте қарапайым сияқты көрінгенімен, іс жүзінде қиын тапсырма. Себебі оқушы мәтіннің мәнін толық түсінбейінше, оны қысқа әрі нақты жеткізе алмайды. Бұл әдіс олардың ойды жинақтау дағдысын дамытады.

Тағы бір маңызды бағыт – мәтінді «сезіну мен түсінуді байланыстыру». Көп жағдайда оқушылар мәтінді логикалық тұрғыдан түсінгенімен, оған эмоциялық тұрғыдан жауап бермейді. Сондықтан мен кейде «мәтіннің қай жері саған әсер етті?» деген сұрақ қоямын. Бұл сұрақ оқушыны мәтінмен эмоционалды байланыс орнатуға жетелейді.

Жалпы алғанда, мәтінмен жұмысты тереңдету үшін оны тек мазмұн деңгейінде қалдырмай, құрылым, логика, тіл және ойлау деңгейінде қарастыру қажет. Осындай көпқырлы жұмыс арқылы ғана оқушы мәтінді толық меңгереді.

Қорытынды

Оқушылардың мәтінмен жұмыс жасау дағдыларын жетілдіру – қазіргі білім беру жүйесіндегі негізгі міндеттердің бірі. Тәжірибе көрсеткендей, мәтінді жай оқу немесе мазмұндау оқушының терең түсінуіне жеткізбейді. Ал мәтінмен саналы, жүйелі және көпқырлы жұмыс жүргізілген жағдайда ғана оқушының шынайы ойлау әрекеті қалыптасады.

Сабақ барысында қолданылған тәсілдер оқушылардың тек жауап беру дағдысын емес, олардың ойлау құрылымын өзгертуге ықпал ететіні байқалды. Оқушылар біртіндеп дайын ақпаратты қабылдаудан оны талдауға, мазмұнды қайталаудан интерпретация жасауға, бір ғана дұрыс жауап іздеуден көп нұсқалы ойлауға көшеді. Бұл өзгеріс олардың тек қазақ тілі мен әдебиеті пәніндегі жетістігіне емес, жалпы оқу әрекетіне оң әсер етеді.

Мәтінмен жұмыс барысында ерекше байқалған нәтижелердің бірі – оқушылардың сұрақ қою деңгейінің артуы. Егер бастапқы кезеңде олар тек мазмұндық сұрақтармен шектелсе, кейін себеп-салдарлық, бағалау және болжам жасауға бағытталған сұрақтар қоя бастайды. Бұл – олардың сыни және аналитикалық ойлауының қалыптасып келе жатқанын көрсетеді.

Сонымен қатар, мәтінмен жұмыс оқушының тілдік дамуына да тікелей әсер етеді. Оқушы өз ойын дәлелді жеткізуге, мәтінге сүйеніп сөйлеуге, өз көзқарасын қалыптастыруға үйренеді. Бұл дағдылар тек пән аясында ғана емес, өмірде де маңызды рөл атқарады.

Мұғалімнің рөлі бұл үдерісте шешуші мәнге ие. Мұғалім дайын ақпаратты жеткізуші емес, оқушыны ойлануға бағыттаушы, сұрақ қоюға үйретуші және пікірін дамытуға мүмкіндік беруші болуы тиіс. Сабақта қолайлы, ашық және қолдаушы орта қалыптастырылған жағдайда ғана оқушы белсенді әрекетке көшеді.

Қорытындылай келе, мәтінмен жұмыстың тиімділігі қолданылған әдістердің санымен емес, олардың оқушыны қаншалықты ойландыруымен анықталады. Егер оқушы мәтінді талдаса, сұрақ қойса, салыстырса, өзгерте алса және өз көзқарасын қалыптастырса – онда оқу процесі өз мақсатына жетті деп есептеуге болады.

Сондықтан қазіргі білім беру жағдайында мәтінмен жұмысты тек мазмұнды меңгеру құралы ретінде емес, оқушының ойлауын, тілін және тұлғалық дамуын қалыптастыратын стратегиялық бағыт ретінде қарастыру қажет.

Әдебиеттер

1. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы.
2. Назарбаев Н.Ә. Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру.
3. Жақыпова Ф. Қазақ тілі мен әдебиетін оқыту әдістемесі. – Алматы.
4. Қабдолов З. Сөз өнері. – Алматы.
5. OECD. PISA зерттеулері негізінде функционалдық сауаттылықты дамыту.

Талдықорған қаласы,

Dostyq school Taldykorgan

қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі

Жармухамбетова Дина Оралхановна