Аннотация

 Цифрлық технологиялар, жасанды интеллект, шығармашылық тапсырмалар және жобалық оқыту арқылы білім алушылардың оқылым, жазылым, айтылым, сыни ойлау және шығармашылық дағдыларын дамыту мәселелері талданады. Автор ұсынған «Оқушы – оқырманнан контент жасаушыға» педагогикалық моделі негізінде әдеби шығарманы талдаудың жаңаша тәсілдері сипатталады. Мақаланың негізгі идеясы – ұлттық әдеби мұраны заманауи технологиялармен ұштастыра отырып, оқушыны ақпаратты қабылдаушыдан өзіндік көзқарасы бар, шығармашылық өнім жасайтын тұлғаға айналдыру.

Түйін сөздер: педагогикалық инновация, қазақ әдебиеті, цифрлық білім, жасанды интеллект, функционалдық сауаттылық, шығармашылық ойлау, ұлттық құндылық, контент жасау.

Бүгінгі білім беру жүйесі үлкен өзгерістер кезеңін бастан өткеруде. Жасанды интеллект, цифрлық платформалар, интерактивті технологиялар мен жаңа оқыту әдістері мұғалімнің кәсіби қызметіне тың мүмкіндіктер әкелді. Алайда білім берудегі жаңашылдықтың негізгі өлшемі технологияның көптігі емес, оқушының ойлау қабілеті мен шығармашылық әлеуетінің дамуы болуы тиіс.

Қазіргі оқушы ақпаратты жылдам қабылдайды, қысқа бейнематериалдарды көреді, әлеуметтік желілерді белсенді пайдаланады. Бірақ ақпаратты қабылдау мен оны терең түсіну – екі бөлек дағды. Әсіресе көркем әдебиетті оқытуда оқушыны шығарманың мазмұнын білумен шектемей, автор идеясын түсінуге, кейіпкер әрекетін бағалауға, өзіндік пікір қалыптастыруға бағыттау маңызды.

Осы орайда мені толғандыратын педагогикалық сұрақ: «Цифрлық ортаға бейімделген оқушыны көркем әдебиетке қалай қызықтырамыз және оны шығармашылық ойлауға қалай жетелейміз?»

Бұл сұрақтың шешімін дәстүрлі әдеби талдау мен заманауи педагогикалық технологияларды өзара үйлестіруден көремін.

Жаңа педагогикалық идея: «Оқушы – оқырманнан контент жасаушыға»

Қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарында қолдануға ұсынатын педагогикалық идеямның негізі – оқушыны көркем шығарманы оқушы, талдаушы, бағалаушы және шығармашылық өнім жасаушы ретінде дамыту.

Бұл модель төрт кезеңнен тұрады:

Бірінші кезең – «Оқы және сезін». Оқушы көркем шығармамен танысып, кейіпкердің ішкі әлемін, автордың негізгі идеясын анықтайды. Оқылым барысында «Мен кейіпкердің орнында болсам...», «Автор не себепті осындай шешім қабылдады?» деген сұрақтар арқылы шығарманы жеке өмірлік тәжірибесімен байланыстырады.

Екінші кезең – «Зертте және салыстыр». Оқушылар шығарманың тарихи-әлеуметтік жағдайын зерттеп, кейіпкерлердің іс-әрекетін қазіргі қоғамдағы құндылықтармен салыстырады. Бұл кезеңде ақпаратты іріктеу, дереккөздерді тексеру, дәлелді пікір айту және сыни ойлау дағдылары дамиды.

Үшінші кезең – «Жаса және ұсын». Оқушы шығарма мазмұны негізінде өзіндік цифрлық немесе шығармашылық өнім әзірлейді. Мысалы, кейіпкерге арналған бейнеүндеу, әдеби подкаст, буктрейлер, интерактивті постер, кейіпкер күнделігі немесе әдеби комикс жасайды. Мұндағы басты талап – өнімнің көркем шығарма мазмұнына негізделуі және оқушының өзіндік ойының көрінуі.

Төртінші кезең – «Ойлан және бағала». Оқушы өз жұмысын таныстырып, шығармашылық шешімін дәлелдейді, сыныптастарының пікірін тыңдайды және рефлексия жасайды. Осылайша әдебиет сабағы дайын ақпаратты қайталау емес, ой бөлісу мен шығармашылық ізденіс алаңына айналады.

Педагогикалық идеяны сабақта қолдану үлгісі

Мысалы, М. Әуезовтің «Көксерек» әңгімесін оқыту барысында оқушыларға дәстүрлі мазмұндаумен қатар «Көксерек оқиғасына кім жауапты?» деген проблемалық сұрақ ұсынуға болады.

Оқушылар үш шығармашылық топқа бөлінеді. Бірінші топ адам мен табиғат арасындағы қарым-қатынасты зерттейді. Екінші топ Құрмаштың әрекетіне баға береді. Үшінші топ Көксеректің мінез-құлқын табиғи инстинкт тұрғысынан талдайды.

Тапсырманың қорытындысында әр топ өз көзқарасын мәтіннен алынған дәлелдер арқылы қорғайды. Кейін «Көксерек: табиғаттың заңы ма, адамның қатесі ме?» тақырыбында қысқа әдеби подкаст немесе бейнематериал дайындайды.

Бұл тапсырма арқылы оқушы көркем шығарманы терең түсініп қана қоймай, өз пікірін дәлелдеуге, ақпаратты талдауға, шығармашылық тұрғыдан ойлауға және цифрлық өнім жасауға үйренеді.

Жасанды интеллект – мұғалімнің көмекшісі, оқушының ойлауын алмастырушы емес

Білім берудегі маңызды трендтердің бірі – жасанды интеллект мүмкіндіктерін оқу үдерісіне енгізу. Қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарында жасанды интеллектіні мәтін бойынша сұрақтар құрастыруға, тапсырмаларды саралауға, пікірталас тақырыптарын әзірлеуге және шығармашылық идеяларды дамытуға қолдануға болады.

Мысалы, оқушылар жасанды интеллект ұсынған кейіпкер сипаттамасын көркем шығарма мәтінімен салыстырып, ондағы дәлсіздіктерді анықтай алады. Бұл тапсырма оқушының сыни ойлауын дамытып, дайын ақпаратқа күмәнмен қарап, оны дереккөз негізінде тексеруге үйретеді.

Дегенмен жасанды интеллект оқушының өзіндік ойын, авторлық көзқарасын және шығармашылық еңбегін алмастырмауы тиіс. Оның тиімділігі технологияны қаншалықты жиі пайдаланумен емес, оқу мақсатына қаншалықты дұрыс қызмет ететіндігімен анықталады.

Ұлттық құндылық пен цифрлық мәдениеттің сабақтастығы

Қазақ әдебиетінің басты құндылығы – ұлттың рухани мұрасын, дүниетанымын, тарихын және адамгершілік ұстанымдарын ұрпақ санасына жеткізу.

Сондықтан цифрлық технологияларды қолдану ұлттық әдебиеттен алыстау емес, керісінше оның мазмұнын жаңа форматта танытудың мүмкіндігі болуы қажет.

Мысалы, оқушылар Абайдың қара сөздері бойынша заманауи өмірлік жағдаяттарға негізделген бейнероликтер, мақал-мәтелдердің тәрбиелік мәнін түсіндіретін цифрлық жинақтар немесе әдеби кейіпкерлердің құндылықтарын салыстыратын интерактивті материалдар әзірлей алады.

Меніңше, осындай жұмыстардың басты нәтижесі – оқушының тек технологиялық сауаттылығының артуы емес, ұлттық мәдени мұраға деген қызығушылығының тереңдеуі.

Ұсынылып отырған модельді қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарында, факультативтік курстарда, әдеби үйірмелерде және жобалық жұмыстарда қолдануға болады.

· Модельді енгізу барысында оқушылардың төмендегідей дағдыларын дамыту көзделеді:

· Оқылым сауаттылығы: мәтінді терең түсіну, автор идеясын анықтау, көркемдік ерекшеліктерін талдау.

· Сыни ойлау: ақпаратты салыстыру, дәлел келтіру, өзіндік тұжырым жасау.

· Коммуникативтік дағдылар: пікірталасқа қатысу, ойын жүйелі жеткізу, көпшілік алдында сөйлеу.

· Шығармашылық қабілет: әдеби шығарманы жаңа форматта таныстыру, авторлық өнім дайындау.

· Цифрлық сауаттылық: технологияларды мақсатты, қауіпсіз және жауапкершілікпен пайдалану.

Бұл дағдылардың дамуын оқушының бастапқы және қорытынды жұмыстары, шығармашылық өнімінің сапасы, дәлелді пікір айтуы және рефлексиясы арқылы бағалауға болады.

Қорыта айтқанда, білім берудегі жаңа трендтер мұғалімнен тек технологияны меңгеруді емес, оқытудың мазмұны мен әдістемесіне жаңаша көзқараспен қарауды талап етеді.

Қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі ретінде мен үшін басты мақсат – оқушыны көркем шығарманы оқуға қызықтыру, оның сөздік қорын байыту, ұлттық құндылықтарды бойына сіңіру және шығармашылық әлеуетін ашу.

Ұсынылған «Оқушы – оқырманнан контент жасаушыға» моделі осы мақсаттарды заманауи педагогикалық тәсілдер арқылы жүзеге асыруға бағытталған.

Бүгінгі оқушы әдебиетті тек оқып қана қоймай, оның мазмұнын өз өмірімен байланыстырып, өзіндік көзқарасын білдіріп, жаңа шығармашылық өнім жасай алуы тиіс.

Менің педагогикалық ұстанымым: «Жаңа технология – білімге бастар құрал, ал көркем сөз – ұрпақтың рухани тұғыры».

Демек, болашақтың әдебиет сабағы – ұлттық құндылық пен цифрлық мәдениет тоғысқан, оқушының ойы мен шығармашылығы еркін дамитын білім кеңістігі.

Пайдаланылған әдебиеттер:

1. Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрінің 2022 жылғы 16 қыркүйектегі № 399 бұйрығы. Жалпы білім беретін пәндер бойынша үлгілік оқу бағдарламаларын бекіту туралы.

2. Байтұрсынұлы А. Әдебиет танытқыш. – Алматы: Атамұра, 2003.

3. Жұмабаев М. Педагогика. – Алматы: Ана тілі, 1992.

4. OECD. The OECD Learning Compass 2030. – Paris: OECD, 2019.

5. UNESCO. AI Competency Framework for Teachers. – Paris: UNESCO, 2024.

Байтерекова Марина Абаевна

Ақтөбе қаласы «High School Aktobe» ЖШС

қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі