Қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарында көркем мәтінмен жұмыс – оқушылардың тілдік, танымдық және шығармашылық қабілеттерін дамытудың негізгі құралы болып табылады. Дегенмен тәжірибеде оқушылар мәтінді оқығанымен, оның мазмұнын терең түсінбей, автор ойын толық аша алмайтын жағдайлар жиі кездеседі. Осы мәселені шешу үшін мен өз сабақтарымда көркем мәтінді тек оқып, мазмұндаумен шектемей, оны талдауға, сезінуге және қайта құруға бағытталған әдістерді жүйелі түрде қолданамын.

Өз тәжірибемде мен үшін маңызды өзгерістердің бірі – мәтінді «ақпарат көзі» ретінде емес, «ойлану кеңістігі» ретінде қарастыру болды. Яғни оқушы мәтінді жай қабылдамайды, оған сұрақ қояды, пікір білдіреді, кейде тіпті келіспейді. Осындай жұмыс барысында ғана мәтінмен шынайы байланыс қалыптасады.

Сабақта мен жиі мәтінге дейінгі, мәтін барысындағы және мәтіннен кейінгі жұмыс кезеңдерін қолданамын. Мысалы, мәтінді оқымас бұрын оқушыларға тақырыпқа байланысты болжам жасатамын: «Бұл мәтін не туралы болуы мүмкін?», «Қандай оқиға болады деп ойлайсың?». Бұл олардың қызығушылығын арттырады және оқуға дайындайды.

Мәтінді оқу барысында мен оқушыларды белсенді қатыстыруға тырысамын. Мысалы, «тоқтап оқу» әдісін қолданамын: мәтінді белгілі бір жерінде тоқтатып, «ары қарай не болады?» деген сұрақ қоямын. Оқушылар өз болжамдарын айтады. Бұл олардың ойлауын жандандырады.

Көркем мәтінмен жұмыста тиімді тәсілдердің бірі – кейіпкерге талдау жасау. Бірақ мен тек «кейіпкер қандай?» деген сұрақпен шектелмей, «неге ол осылай әрекет етті?», «оның орнында сен не істер едің?» деген сұрақтарды қолданамын. Бұл оқушылардың мәтінге терең үңілуіне мүмкіндік береді.

Тағы бір тиімді әдіс – мәтінді қайта құру. Мысалы:

· мәтінді басқа кейіпкердің атынан баяндау

· оқиғаның соңын өзгерту

· диалогқа айналдыру

Бұл тапсырмалар оқушылардың шығармашылық қабілетін дамытады.

Мен сабақта «тірек сөздер арқылы мазмұндау» әдісін де қолданамын. Тақтаға негізгі сөздерді жазып, оқушылар сол сөздерді пайдаланып мәтінді қайта айтып береді. Бұл олардың сөйлеу дағдысын жақсартады.

Көркем мәтінді терең түсіну үшін мен «сұрақ қою мәдениетін» қалыптастыруға мән беремін. Кейде оқушыларға дайын сұрақ бермей, өздеріне сұрақ құрастыруды ұсынамын. Бұл олардың ойлау деңгейін арттырады.

Сабақта пікірталас элементтерін де қолданамын. Мысалы, белгілі бір кейіпкердің әрекетіне қатысты «дұрыс па, әлде бұрыс па?» деген сұрақ қойылады. Оқушылар өз пікірін дәлелдейді. Бұл олардың сыни ойлауын дамытады.

Цифрлық технологияларды қолдану да жақсы нәтиже береді. Мысалы, мәтін бойынша шағын бейнеролик көру, кейін оны мәтінмен салыстыру. Оқушылар айырмашылықты табады. Бұл олардың талдау қабілетін арттырады.

Тәжірибеде кездесетін қиындықтардың бірі – оқушылардың мәтінге қызығушылығының төмен болуы. Мұндай жағдайда мен мәтінді өмірмен байланыстырамын. Мысалы, «осындай жағдай сенің өміріңде болды ма?» деген сұрақ қоямын. Бұл олардың қызығушылығын арттырады.

Жалпы алғанда, көркем мәтінмен жұмыс тиімді болуы үшін оқушы тек оқырман емес, белсенді талдаушы болуы керек. Осындай жағдайда ғана мәтін оның ойына әсер етеді.

өркем мәтінмен жұмыста ең үлкен өзгеріс менің тәжірибемде мәтінге деген қатынасты өзгертуден басталды. Бұрын оқушылар мәтінді «оқу керек материал» ретінде қабылдаса, қазір мен оны «түсіну және талқылау кеңістігі» ретінде ұйымдастыруға тырысамын. Себебі мәтін тек мазмұн емес, ол – ой, сезім, көзқарас. Ал оқушы сол мәтінмен «ішкі диалогқа» түскенде ғана шынайы оқу процесі басталады.

Сабақ барысында мен жиі мәтінді толық түсіндіруге емес, оны толық түсінбеуге әдейі мүмкіндік қалдырамын. Яғни барлық жауапты бірден бермеймін. Мысалы, мәтіннен кейін «автор нені айтқысы келді?» деген дайын сұрақтың орнына «бұл мәтінде сені не ойландырды?» деген сұрақ қоямын. Бұл сұрақ оқушыларды әртүрлі жауап беруге итермелейді. Бір оқушы кейіпкердің әрекетіне назар аударса, екіншісі оқиғаның себебін, үшіншісі өз өмірімен байланысын айтады. Осы сәтте сабақ бір бағытты емес, көпқырлы ойлауға көшеді.

Тағы бір байқағаным – оқушылар көбінесе мәтінді түсінуден бұрын оны «дұрыс жауапқа» айналдыруға тырысады. Сондықтан мен сабақта «дұрыс жауап жоқ» деген жағдайды жиі жасаймын. Мысалы, кейіпкердің әрекетіне қатысты қарама-қайшы пікірлерді қабылдаймын. Бір оқушы кейіпкерді ақтаса, екіншісі сынайды. Ең бастысы – кім дұрыс екені емес, кім өз ойын дәлелдей алады. Осы тәсіл оқушылардың ойлауын айтарлықтай өзгертеді.

Көркем мәтінмен жұмыста ерекше нәтиже берген тәсілдердің бірі – мәтінді «өзгерту арқылы түсіну». Яғни оқушы мәтінді сол күйінде қабылдамай, оны қайта құрады. Мысалы, оқиғаның соңын өзгертуді сұрағанда, оқушы автор логикасын түсінуге мәжбүр болады. Себебі ол жаңа нұсқа ұсыну үшін бастапқы мәтінді терең меңгеруі керек. Бұл жасырын түрде талдаудың ең жоғары деңгейін іске қосады.

Сабақта мен кейде мәтінді толық оқытпай, тек бір бөлігін ұсынамын. Қалғанын оқушылар өздері толықтырады. Бұл әдіс олардың қиялын ғана емес, логикалық ойлауын да дамытады. Ең қызығы – кейін толық мәтінді оқығанда, оқушылар өз болжамдарын салыстырып, неге айырмашылық бар екенін талдайды.

Тағы бір тиімді тәсіл – мәтінге «ішкі сұрақ» қою. Яғни сыртқы мазмұнға емес, жасырын мағынаға назар аудару. Мысалы, «кейіпкер не істеді?» емес, «неге ол дәл солай істеді?» деген сұрақ. Осындай сұрақтар оқушыларды терең ойлауға жетелейді.

Мен өз тәжірибемде байқалған маңызды нәрселердің бірі – оқушы мәтінді түсінгенін айтып бере алмаса, ол шын мәнінде түсінбеген. Сондықтан мен сабақта қайта айту емес, қайта түсіндіруді талап етемін. Яғни оқушы мәтінді өз сөздерімен ғана емес, өз ойымен жеткізуі керек. Бұл оның тілдік және ойлау дағдысын қатар дамытады.

Сабақта кейде «үнсіз ойлау» әдісін қолданамын. Мәтінді оқығаннан кейін бірден жауап алудың орнына, оқушыларға бірнеше минут тыныш ойланып отыруға мүмкіндік беремін. Бұл олардың жауаптарын тереңдетеді. Өйткені алғашқы ой – көбінесе үстірт болады, ал уақыт берілгенде оқушы нақтырақ ой қалыптастырады.

Тағы бір ерекше нәтиже берген тәсіл – оқушының мәтінге «жеке қатынасын» қалыптастыру. Мысалы, «бұл мәтін саған не берді?» деген сұрақ. Бұл жерде оқушы мәтінді бағаламайды, ол өзін бағалайды. Осындай тапсырмалар мәтінді өмірмен байланыстырады.

Бағалау мәселесінде де мен көзқарасымды өзгерттім. Қазір мен үшін ең маңыздысы – дұрыс жауап емес, ойлау процесі. Егер оқушы сұрақ қоя алса, күмәнданса, өз пікірін білдірсе – бұл жоғары нәтиже деп есептеймін. Осындай тәсіл оқушылардың белсенділігін арттырды.

Көркем мәтінмен жұмыс тиімді болуы үшін оқушы мәтінді тек оқып қана қоймай, онымен «жұмыс істеуі» керек. Яғни талдау, өзгерту, салыстыру, сұрақ қою, пікір білдіру – осы әрекеттер арқылы ғана мәтін оқушының ойына әсер етеді. Дәл осы кезде оқу процесі шынайы мағынаға ие болады.

Көркем мәтінмен жұмысты жетілдіруде мен өз тәжірибемде маңызды бір тұжырымға келдім: оқушы мәтінді түсіну үшін оны тек оқып, талдап қана қоймауы керек, ол мәтінмен «әрекетке түсуі» қажет. Яғни мәтін оқушы үшін дайын мазмұн емес, ол – өзгертуге, толықтыруға, қайта қарауға болатын «ашық жүйе» болуы тиіс.

Осы тұрғыдан алғанда, мен сабақта «мәтінге араласу» тәсілін қолданамын. Бұл тәсілде оқушы мәтіннің сыртында қалмайды, керісінше оның ішіне «кіреді». Мысалы, кейде мен оқушыларға «егер сен автор болсаң, бұл мәтінді қалай жалғастырар едің?» немесе «қай жерін өзгертер едің?» деген тапсырмалар беремін. Мұндай жұмыс барысында оқушы мәтінді жай қабылдамайды, оны қайта құрады. Бұл – түсінудің ең жоғары деңгейі.

Тағы бір ерекше нәтиже берген тәсіл – мәтінді «қабаттап оқу». Яғни мәтін бір рет оқылып қоймайды, әр оқығанда жаңа мақсат беріледі. Бірінші оқуда – мазмұнын түсіну, екінші оқуда – кейіпкер әрекетін талдау, үшінші оқуда – автор идеясын анықтау. Осылайша бір мәтін әр деңгейде қайта ашылады. Бұл тәсіл оқушыларға мәтіннің тереңдігін сезінуге мүмкіндік береді.

Мен тәжірибеде қолданған тағы бір маңызды әдіс – «көрінбейтін мағынаны табу». Оқушылар көбінесе мәтіндегі нақты ақпаратқа ғана назар аударады, ал жасырын ойды байқамайды. Сондықтан мен оларға «мәтінде тікелей айтылмаған, бірақ сезілетін ой қандай?» деген сұрақ қоямын. Алғашында бұл қиын болғанымен, уақыт өте келе оқушылар астарлы мағынаны анықтай бастайды. Бұл олардың аналитикалық ойлауын айтарлықтай дамытады.

Сабақта ерекше әсер берген тәсілдердің бірі – мәтінді «өз өмірімен байланыстыру». Бірақ бұл жерде жай сұрақ қою жеткіліксіз. Сондықтан мен нақты бағыт беремін: «мәтіндегі жағдай сенің өміріңде болған ба?», «осындай жағдайда сен қалай әрекет етер едің?». Осындай тапсырмалар мәтінді оқушы үшін «жанды» етеді, ол оны сырттан емес, іштен қабылдай бастайды.

Тағы бір маңызды байқағаным – оқушылар мәтінді талдағанда көбінесе мұғалімнің жауабын күтеді. Сондықтан мен кейде әдейі жауап бермеймін. Тіпті сұраққа нақты жауап болмайтын жағдай жасаймын. Бұл оқушыларды өз бетінше ойлауға мәжбүр етеді. Ал дәл осы сәтте шынайы оқу процесі жүреді.

Менің тәжірибемде ерекше нәтиже берген тәсілдердің бірі – «мәтінге сенбеу». Яғни оқушыларға «бұл мәтін дұрыс па?» деген сұрақ қою. Бұл күтпеген сұрақ олардың ойлауын өзгертеді. Олар мәтінді күмәнмен қарап, дәлел іздей бастайды. Бұл – сыни оқудың бастамасы.

Көркем мәтінмен жұмыста оқушының «ішкі оқырманын» қалыптастыру

Көркем мәтінмен жұмыс жасауда мен үшін ең маңызды жаңалықтардың бірі – оқушыны тек мәтінді түсінуші емес, «ішкі оқырман» ретінде қалыптастыру қажеттігін түсіну болды. Себебі оқушы мәтінді оқығанымен, оны жеке тәжірибесімен байланыстырмаса, ол мәтін оның санасында ұзақ сақталмайды. Ал егер оқушы мәтінді «өзінен өткізсе», яғни оны өз өмірімен, сезімімен, ойымен байланыстыра алса – сол кезде ғана шынайы оқу жүзеге асады.

Тәжірибеде байқалғандай, оқушылар көбінесе мәтінді сырттай қабылдайды: олар кейіпкерді талдайды, оқиғаны айтады, бірақ өзіне қатысты қорытынды жасамайды. Сондықтан мен сабақта мәтінді «сыртқы талдаудан» «ішкі қабылдауға» бағыттауға тырысамын. Мысалы, дәстүрлі «кейіпкер қандай?» деген сұрақтың орнына «сен бұл кейіпкерге сенесің бе?», «оның орнында сен не істер едің?» деген сұрақтарды қолданамын. Бұл оқушыны мәтіннің ішіне «енгізеді».

Тағы бір тиімді тәсіл – «оқырман позициясын таңдау». Яғни оқушы мәтінді бір ғана көзқараспен емес, әртүрлі позициядан қарастырады. Мысалы, бір оқушы оқиғаны кейіпкер тұрғысынан бағаласа, екіншісі – автор тұрғысынан, үшіншісі – сыртқы бақылаушы ретінде қарайды. Осы кезде мәтіннің біржақты емес, көпқырлы екені ашылады. Бұл тәсіл оқушылардың ойлау икемділігін айтарлықтай дамытады.

Сабақта мен кейде «мәтінге сену немесе сенбеу» тапсырмасын қолданамын. Яғни оқушылардан «бұл оқиға өмірде болуы мүмкін бе?» немесе «автор шындықты толық көрсетті ме?» деген сұрақтарға жауап сұраймын. Бұл олардың мәтінді абсолютті шындық ретінде емес, авторлық интерпретация ретінде қабылдауына ықпал етеді. Осы арқылы оқушыларда әдебиетке сыни көзқарас қалыптаса бастайды.

Көркем мәтінмен жұмыста ерекше әсер берген тәсілдердің бірі – «үнсіз реакция». Яғни мәтінді оқығаннан кейін бірден жауап бермей, оқушыларға ішкі ой қалыптастыруға уақыт беріледі. Кейде олардан ештеңе айтпай, тек бір сөзбен немесе бір сөйлеммен өз әсерін жеткізуді сұраймын. Бұл әдіс әсіресе терең мәтіндерде өте тиімді, себебі оқушы алдымен сезінеді, кейін ғана талдайды.

Тағы бір маңызды бағыт – оқушының мәтінге «жеке дауысын» қосуы. Яғни ол тек автордың ойын қайталамай, оған өз көзқарасын қосуы керек. Мысалы, «мен автордың ойымен келісемін, себебі…» немесе «мен басқаша ойлаймын, өйткені…» деген құрылымдарды қолдану арқылы оқушы мәтінмен диалогқа түседі. Бұл оның сөйлеу және ойлау дағдысын қатар дамытады.

Өз тәжірибемде байқаған маңызды нәрселердің бірі – оқушы мәтінді қаншалықты түсінсе, соншалықты оны өзгерте алады. Сондықтан мен кейде оқушыларға мәтінді «қайта жазу» емес, «қайта ойлау» тапсырмасын беремін. Мысалы, «егер бұл оқиға бүгінгі заманда болса, қалай өзгерер еді?» деген сұрақ. Осындай тапсырмалар мәтінді уақыт пен кеңістік тұрғысынан қайта қарауға мүмкіндік береді.

Бұл тәсілдердің барлығы оқушыны пассивті оқырманнан белсенді, ойлайтын, талдайтын тұлғаға айналдыруға бағытталған. Ең бастысы – оқушы мәтінді тек түсініп қана қоймай, оған өз орнын таба алуы керек. Дәл осы кезде көркем мәтін шынайы білім беру құралына айналады.

Қорытынды

Көркем мәтінмен жұмыс – оқушының тек оқу дағдысын қалыптастыратын үдеріс емес, ол оның ойлау мәдениетін, тілдік құзыреттілігін және тұлғалық көзқарасын қалыптастыратын күрделі педагогикалық кеңістік болып табылады. Тәжірибе көрсеткендей, мәтінді жай оқу немесе мазмұндау оқушының терең түсінуіне жеткізбейді. Ал мәтінмен саналы, бағытталған, көпқырлы жұмыс жүргізілген жағдайда ғана оқушының шынайы танымдық белсенділігі қалыптасады.

Сабақ барысында қолданылған тәсілдер оқушылардың тек жауап беру дағдысын емес, олардың ойлау құрылымын өзгертетіні байқалды. Оқушылар біртіндеп дайын ақпаратты қабылдаудан өз пікірін қалыптастыруға, мазмұнды қайталаудан оны интерпретациялауға, бір ғана дұрыс жауап іздеуден көп нұсқалы ойлауға көшеді. Бұл өзгеріс олардың тек әдебиет пәніндегі жетістігіне емес, жалпы оқу әрекетіне әсер етеді.

Көркем мәтінмен жұмыс барысында ерекше байқалған нәтижелердің бірі – оқушылардың сұрақ қою деңгейінің өзгеруі. Егер бастапқыда олар тек мазмұндық сұрақтармен шектелсе, уақыт өте келе себеп-салдарлық, бағалау және болжам жасауға бағытталған сұрақтар қоя бастайды. Бұл – сыни ойлаудың қалыптасуының нақты көрсеткіші.

Сонымен қатар, мәтінмен жұмыс оқушының ішкі дүниесіне де әсер етеді. Ол кейіпкерлер арқылы өзін таниды, оқиғалар арқылы өмірлік жағдайларды түсінеді, ал пікірталас арқылы өз көзқарасын қалыптастырады. Осы тұрғыдан алғанда, көркем мәтін – тек оқу материалы емес, тұлғалық дамудың құралы.

Мұғалімнің рөлі бұл үдерісте шешуші мәнге ие. Мұғалім мәтінді түсіндіруші емес, оқушыны ойлануға бағыттаушы, сұрақ қоюға үйретуші және пікірін дамытуға мүмкіндік беруші болуы тиіс. Сабақта қауіпсіз, ашық және қолдаушы орта қалыптастырылған жағдайда ғана оқушы өз ойын еркін білдіруге мүмкіндік алады.

Қорытындылай келе, көркем мәтінмен жұмыстың тиімділігі қолданылған әдістердің санымен емес, олардың оқушыны қаншалықты ойландыруымен анықталады. Егер оқушы мәтінге сұрақ қойса, күмәнданса, салыстырса және өз көзқарасын қалыптастырса – онда оқу процесі өз мақсатына жетті деп есептеуге болады.

Сондықтан қазіргі білім беру жағдайында көркем мәтінмен жұмысты тек мазмұнды меңгеру құралы ретінде емес, оқушының сыни ойлауын, тілдік дағдыларын және тұлғалық дамуын қамтамасыз ететін стратегиялық бағыт ретінде қарастыру қажет.

Әдебиеттер

1. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы.
2. Назарбаев Н.Ә. Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру.
3. Жақыпова Ф. Қазақ тілі мен әдебиетін оқыту әдістемесі. – Алматы.
4. Қабдолов З. Сөз өнері. – Алматы.
5. OECD. Оқушылардың функционалдық сауаттылығын дамыту мәселелері (PISA зерттеулері негізінде).

Алматы қаласы, «№ 52 жалпы білім беретін мектеп» КММ

қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі

Караулова Айман Нышанбаевна

педагог – зерттеуші