Аннотация

 Оқушылардың психоэмоциялық жағдайын ерте анықтау, психологиялық қауіпсіз орта қалыптастыру, дағдарыстық жағдайлардың алдын алу және педагог-психологтің кәсіби қолдау көрсету бағыттары талданады. Сонымен қатар білім беру ұйымдарында қолдануға болатын профилактикалық жұмыстардың тиімді тәсілдері, эмоционалдық тұрақтылықты дамыту жолдары және ата-аналармен ынтымақтастық орнатудың маңыздылығы ұсынылады. Мақаланың негізгі идеясы – аутодеструктивті мінез-құлықтың алдын алу тек қауіпті белгілерді анықтаумен шектелмей, әрбір оқушының психологиялық қажеттілігін түсінуге, қолдау мәдениетін қалыптастыруға және оның өмірлік ресурстарын нығайтуға бағытталуы тиіс.

Түйін сөздер: аутодеструктивті мінез-құлық, жасөспірім психологиясы, психологиялық қауіпсіздік, суицидтік тәуекел, эмоционалдық тұрақтылық, профилактика, педагог-психолог, психологиялық қолдау.

Қазіргі білім беру кеңістігінде оқушының академиялық жетістігімен қатар оның психологиялық саулығын сақтау, эмоционалдық тұрақтылығын қалыптастыру және өмірлік қиындықтарға төтеп беру қабілетін дамыту маңызды міндеттердің біріне айналды. Әсіресе жасөспірімдік кезеңдегі тұлғалық өзгерістер, әлеуметтік орта ықпалы, отбасылық қарым-қатынастар мен ақпараттық кеңістіктегі түрлі факторлар баланың психоэмоциялық жағдайына тікелей әсер етеді.

Кейде жасөспірімнің үнсіздігі, адамдардан оқшаулануы, көңіл күйінің күрт өзгеруі немесе өзіне деген сенімінің төмендеуі қарапайым жас ерекшелігі ретінде қабылданады. Алайда мұндай өзгерістердің кейбірі ішкі психологиялық күйзелістің белгісі болуы мүмкін.

Баланың үнсіздігі әрдайым тыныштықтың белгісі емес. Кейде ол – айналасындағы адамдардан түсіністік пен қолдау күтудің сөзсіз көрінісі.

Осы тұрғыдан алғанда аутодеструктивті мінез-құлық мәселесі білім беру ұйымдарының психологиялық қызметінде ерекше назар аударуды қажет етеді.

Мектеп психологінің міндеті тек туындаған мәселені шешу емес, сонымен қатар оқушының психологиялық қиындықтарын ерте байқап, дағдарыстық жағдайға жеткізбей қолдау көрсету болып табылады.

Аутодеструктивті мінез-құлық – адамның өз денсаулығына, психологиялық саулығына немесе қауіпсіздігіне зиян келтіретін әрекеттерімен сипатталатын мінез-құлық түрлерінің жалпы атауы.

Психологиялық әдебиеттерде бұл ұғым өзін-өзі зақымдау, өзін қауіпті жағдайларға ұшырату және басқа да өзіне зиян келтіретін әрекеттерді сипаттау үшін қолданылады.

Бұл ретте өзін-өзі зақымдау мен суицидтік мінез-құлықты бір ұғым ретінде қарастыруға болмайды. Өзіне зиян келтіру әрекеті әрдайым өмірін қию ниетімен байланысты емес. Дегенмен мұндай әрекеттер адамның елеулі психологиялық қиындыққа тап болғанын көрсетуі мүмкін және кәсіби бағалауды қажет етеді.

Жасөспірімдік шақ – тұлғаның өзіндік «Мен» бейнесі қалыптасып, эмоциялық сезімталдығы күшейетін, құрдастар пікірі ерекше мәнге ие болатын кезең.

Бұл жаста жасөспірім өзін өзгелермен салыстыруға, сыртқы бағалауға тәуелді болуға, кейде уақытша қиындықтарды шешілмейтін мәселе ретінде қабылдауға бейім болуы мүмкін.

Алайда жасөспірімдердің барлығы бірдей психологиялық дағдарысты бастан кешірмейді. Аутодеструктивті мінез-құлықтың қалыптасуы бір ғана себеппен түсіндірілмейді. Ол көбінесе бірнеше қауіп факторының өзара ықпалымен байланысты болады.

Олардың қатарында отбасындағы эмоционалдық қолдаудың жеткіліксіздігі, буллинг, әлеуметтік оқшаулану, зорлық-зомбылық, ұзаққа созылған күйзеліс, психикалық денсаулыққа қатысты қиындықтар және маңызды өмірлік өзгерістер болуы мүмкін.

Сонымен бірге сенімді ересек адамның болуы, отбасылық қолдау, мектепке тиесілілік сезімі, достық қарым-қатынас және психологиялық көмекке қолжетімділік маңызды қорғаушы факторлар болып саналады.

Психологиялық тәжірибеде ең маңызды қағидалардың бірі – баланың мінез-құлқындағы өзгерістерді уақытында байқау.

Аутодеструктивті мінез-құлық тәуекелімен байланысты болуы мүмкін белгілер:

· баланың бұрын ұнатқан істеріне қызығушылығының төмендеуі;

· ұзаққа созылған жабырқаңқы көңіл күй немесе үмітсіздік сезімі;

· достарынан және жақын адамдарынан алшақтау;

· ұйқысы мен тәбетінің айқын өзгеруі;

· өзін кінәлау, құнсыз сезіну немесе болашақтан үміт үзгенін білдіру;

· өзіне зиян келтіру туралы сөз қозғау немесе сондай әрекеттердің байқалуы;

· оқу үлгерімі мен күнделікті белсенділігінің күрт өзгеруі.

Бұл белгілердің біреуі өздігінен аутодеструктивті мінез-құлық бар екенін дәлелдемейді. Сондықтан психолог әр жағдайды жеке қарастырып, баланың өмірлік жағдайын және қауіпсіздігін кешенді бағалауы қажет.

Әсіресе оқушы өмір сүргісі келмейтінін айтса, өзіне зиян келтіру ниетін білдірсе немесе қауіпті әрекетке барса, оны жай ғана назар аударту әрекеті деп қабылдауға болмайды.

Мұндай жағдайда мектеп психологі қауіпсіздікті бірінші орынға қойып, тиісті мамандарды, жауапты тұлғаларды және қауіпсіз болған жағдайда ата-ананы немесе заңды өкілді тарта отырып, шұғыл көмек ұйымдастыруы тиіс.

Мектептегі психологиялық қызметтің тиімділігі мәселені анықтау жылдамдығымен ғана емес, оқушының өзін қауіпсіз сезінуіне, көмек сұрай алуына және қиындықтарды шешудің қолайлы жолдарын меңгеруіне ықпал етуімен өлшенеді.

Осы мақсатта педагог-психологтің жұмысын бірнеше өзара байланысты бағыт бойынша ұйымдастыру маңызды.

Бірінші бағыт – психологиялық ағарту және эмоционалдық сауаттылықты дамыту.

Оқушылар эмоцияларын танып, оларды қауіпсіз түрде білдіруге және күрделі жағдайларда өзін-өзі реттеуге үйренуі қажет.

Осы бағытта «Менің эмоцияларым – менің тілім», «Көмек сұрау – әлсіздік емес», «Қиындықты жеңудің қауіпсіз жолдары», «Өзімді түсінемін және қабылдаймын» тақырыптарында интерактивті сабақтар мен тренингтер ұйымдастыруға болады.

Бұл жұмыстарда жасөспірімнің өзін бағалауын қолдау, өз сезімдерін түсіндіре білу, жанжалдарды бейбіт жолмен шешу және өмірлік қиындықтарды еңсеру дағдыларына назар аударылады.

Екінші бағыт – психологиялық қиындықтарды ерте анықтау.

Педагог-психолог оқушының психоэмоциялық жағдайын зерттеу барысында ғылыми негізделген, жас ерекшелігіне сәйкес әдістемелерді қолдануы тиіс.

Психологиялық бағалау жеке әңгімелесу, бақылау, педагогикалық ақпараттарды талдау және қажет болған жағдайда стандартталған құралдар арқылы жүзеге асырылады.

Диагностикалық зерттеу нәтижелері оқушыға бірден диагноз қоюға негіз болмайды. Олар психологке қосымша кәсіби бағалау мен қолдау қажеттілігін анықтауға көмектеседі.

Үшінші бағыт – жеке психологиялық қолдау және кәсіби көмекке бағыттау.

Психологиялық қиындықтары бар оқушылармен жұмыс жасауда сенімді қарым-қатынас орнату ерекше маңызды.

Психолог баланың ойын бөлмей тыңдап, сезімдерін жоққа шығармай, оны кінәламай және асығыс қорытынды жасамай қолдау көрсетуі қажет.

Қауіп белгілері анықталған жағдайда баланың жағдайына сәйкес қауіпсіздік жоспарын ұйымдастыру, тиісті медициналық немесе психикалық денсаулық мамандарына жолдау және кейінгі қолдауды үйлестіру маңызды.

Төртінші бағыт – ата-аналармен және педагогтермен ынтымақтастық.

Аутодеструктивті мінез-құлықтың алдын алу бір ғана психологтің жауапкершілігі емес.

Сынып жетекшілері, пән мұғалімдері, әлеуметтік педагогтер, ата-аналар және денсаулық сақтау мамандары арасында үйлесімді байланыс орнату қажет.

Ата-аналарға баланың эмоционалдық қажеттіліктерін түсіну, белсенді тыңдау, қолайлы отбасылық атмосфера қалыптастыру және кәсіби көмекке уақытында жүгіну жөнінде ақпарат беру маңызды.

Аутодеструктивті мінез-құлықтың алдын алу – қазіргі білім беру жүйесіндегі маңызды психологиялық-педагогикалық міндеттердің бірі.

Бұл бағыттағы жұмыстың басты мақсаты тек қауіпті жағдайларды болдырмау емес, оқушының психологиялық саулығын нығайту, өз құндылығын сезінуіне ықпал ету және өмірлік қиындықтарды қауіпсіз жолмен еңсеру дағдыларын қалыптастыру.

Мектеп психологінің кәсіби қызметінде ерте анықтау, эмоционалдық қолдау, ата-анамен серіктестік, педагогтердің психологиялық сауаттылығын арттыру және мамандандырылған қызметтермен байланыс жүйелі түрде жүзеге асырылуы қажет.

Психологтің кәсіби шеберлігі тек диагностикалық әдістемелерді меңгеруімен ғана емес, оқушының ішкі жан дүниесін түсіне білуімен, дер кезінде әрекет етуімен және кәсіби этиканы сақтауымен ерекшеленеді.

Әрбір баланың өмірі – баға жетпес құндылық. Ал сол құндылықты қорғаудың алғашқы қадамы – баланы тыңдау, түсіну және қажет кезінде кәсіби көмекке қол жеткізуіне жағдай жасау.

Мектеп – білім беретін орта ғана емес, баланың өзін қауіпсіз сезінетін, түсіністік пен қолдау табатын кеңістігі болуы тиіс.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (WHO). LIVE LIFE: An Implementation Guide for Suicide Prevention in Countries. Женева, 2021.

2. UNICEF. Mental Health Promotion and Suicide Prevention in Schools: Kazakhstan. 2022.

3. UNICEF. Mainstreaming Adolescent Mental Health and Suicide Prevention in Kazakhstan's Education and Health Systems. 2020.

4. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы. Suicide Prevention: LIVE LIFE Initiative. Ресми ақпараттық материалдар.

5. UNICEF Kazakhstan. NCPH and UNICEF Expand Mental Health Support Programme for Children and Adolescents in Kazakhstan. 2026.

Нурмагамбетова Эльмира Қазбекқызы

Ақтөбе облысы Алға ауданы «Есет батыр атындағы мектеп-бақша»

педагог-психолог