Аннотация

Мақалада қазақ әдебиеті пәнін оқыту барысында оқушылардың ұлттық құндылықтарын қалыптастыру, әдеби шығармаларды сыни тұрғыдан талдау дағдыларын дамыту және көркем мәтін арқылы рухани-адамгершілік тәрбие беру мәселелері қарастырылады. Әдебиет сабақтарында оқушының шығармашылық белсенділігін арттыруға, өзіндік пікірін қалыптастыруға және әдеби кейіпкерлердің іс-әрекетін өмірлік құндылықтармен байланыстыра талдауға бағытталған тиімді педагогикалық әдіс-тәсілдер сипатталады. Сонымен қатар әдеби шығармаларды оқытуда проблемалық сұрақтар, пікірталас, шығармашылық тапсырмалар мен зерттеушілік әрекеттерді қолданудың маңызы айқындалады.

Түйін сөздер: қазақ әдебиеті, ұлттық құндылық, сыни ойлау, көркем мәтін, рухани тәрбие, оқырмандық мәдениет, шығармашылық қабілет, педагогикалық технология.

Қазіргі білім беру жүйесінің басты міндеттерінің бірі – білімді меңгерумен қатар, оны өмірлік жағдайларда тиімді қолдана алатын, өзіндік пікірі қалыптасқан, ұлттық болмысын құрметтейтін және рухани құндылықтарды бағалай білетін тұлға тәрбиелеу. Бұл міндетті жүзеге асыруда қазақ әдебиеті пәнінің алатын орны ерекше. Себебі әдебиет – оқушыға тек көркем шығарма мазмұнын танытатын пән ғана емес, оның дүниетанымын кеңейтетін, адамгершілік қасиеттерін жетілдіретін, ұлттық санасын қалыптастыратын рухани тәрбие құралы.

Қазақ әдебиетінің көрнекті өкілдері қалдырған шығармаларда халқымыздың тарихы, мәдениеті, салт-дәстүрі, дүниетанымы, адамгершілік қағидалары мен өмірлік ұстанымдары кеңінен көрініс тапқан. Оларды оқыту барысында оқушылар әдеби кейіпкерлердің тағдырын түсініп қана қоймай, жақсылық пен жамандықты, әділдік пен әділетсіздікті, адалдық пен жауапкершілікті ажыратуға үйренеді.

Дегенмен қазіргі оқушылардың ақпаратты қабылдау ерекшеліктері мен қызығушылықтары өзгеріп келеді. Цифрлық технологиялардың дамуы, ақпарат көздерінің көбеюі және қысқа мазмұнды материалдарға қызығушылықтың артуы әдеби шығармаларды оқытуда жаңа тәсілдерді қолдану қажеттілігін туындатып отыр.

Осыған байланысты қазақ әдебиеті сабағын тек шығарманың мазмұнын баяндауға немесе кейіпкерлерге мінездеме беруге негіздеу жеткіліксіз. Оқушы көркем шығармадағы мәселені анықтап, оның себеп-салдарын талдап, автор идеясын түсініп, өзіндік қорытынды жасай алуы қажет.

Қазақ әдебиеті – ұлттық құндылықтарды қалыптастырудың негізі

Ұлттық құндылықтар – халықтың ғасырлар бойы жинақтаған рухани тәжірибесі мен мәдени мұрасы. Оған туған жерге сүйіспеншілік, отансүйгіштік, үлкенді құрметтеу, кішіге қамқорлық көрсету, адалдық, ар-намыс, отбасы бірлігі, еңбекқорлық және адамгершілік қасиеттер жатады.

Қазақ әдебиеті сабақтарында осы құндылықтарды көркем шығармалар арқылы таныту – тәрбиелік жұмыстың маңызды бағыты.

Мәселен, Абай Құнанбайұлының қара сөздерін оқыту барысында оқушылар білімге ұмтылу, еңбек ету, адамгершілік, ар-ұят және өзін-өзі жетілдіру мәселелері жөнінде ой қозғайды.

Абайдың он жетінші қара сөзіндегі ақыл, қайрат және жүрек арасындағы пікірталасты талдау арқылы оқушы адам бойындағы қасиеттердің өзара байланысын түсінеді. Мұғалім шығарманы түсіндірумен шектелмей, «Қазіргі қоғамда жүрек, ақыл және қайраттың қайсысы маңызды?», «Адам бойындағы осы қасиеттердің үйлесімі қандай жағдайда байқалады?» деген проблемалық сұрақтар арқылы оқушыларды сыни ойлауға бағыттай алады.

Ал Мұхтар Әуезовтің «Көксерек» шығармасын оқыту барысында адам мен табиғат арасындағы қарым-қатынас, жауапкершілік, қатыгездік және табиғи заңдылықтарды құрметтеу мәселелерін қарастыруға болады.

Оқушылар «Көксеректің тағдырына кім жауапты?», «Адамның табиғатқа араласуы қандай салдарға әкелуі мүмкін?» деген сұрақтарға жауап іздеу арқылы шығарманың көркемдік мазмұнын өмірлік мәселелермен байланыстырады.

Бұл тәсіл әдебиетті оқытудың тәрбиелік маңызын арттырып, оқушыны дайын тұжырымды қабылдаушы емес, өзіндік көзқарасы бар тұлға ретінде қалыптастыруға ықпал етеді.

Сыни ойлау дағдысын дамытудағы тиімді әдістер

Сыни ойлау – оқушының ақпаратты талдау, салыстыру, дәлелдеу, бағалау және негізделген қорытынды жасау қабілеті. Қазақ әдебиеті сабақтарында бұл дағдыны дамыту үшін оқушыға дайын жауап беруден гөрі, өздігінен ойлануға мүмкіндік беретін тапсырмалар ұйымдастыру маңызды.

Өз тәжірибесінде мұғалім төмендегідей әдістерді қолдана алады.

1. «Проблемалық сұрақ» әдісі.

Бұл әдіс оқушының шығарманы терең түсінуіне, кейіпкерлердің әрекетіне сыни көзқараспен қарауына мүмкіндік береді.

Мысалы, Бейімбет Майлиннің «Шұғаның белгісі» шығармасын оқыту барысында мынадай сұрақтар ұсынылады:

1. Шұға тағдырына әлеуметтік орта қаншалықты әсер етті?

2. Шығармадағы оқиға қазіргі қоғамда қайталануы мүмкін бе?

3. Кейіпкерлердің қай шешімін өзгертер едіңіз? Неліктен?

Осындай сұрақтар оқушыларды көркем мәтіннен дәлел іздеуге, пікірін жүйелі жеткізуге және баламалы шешімдерді қарастыруға үйретеді.

2. «Әдеби сот» әдісі.

Бұл әдіс белгілі бір әдеби кейіпкердің іс-әрекетін талдауға негізделеді. Оқушылар сот, қорғаушы, айыптаушы, куәгер және сарапшы рөлдерін бөлісіп, кейіпкер әрекетін шығармадағы оқиғалар арқылы дәлелдейді.

Мысалы, «Көксерек» шығармасындағы Құрмаштың қазасына байланысты адам мен табиғат арасындағы жауапкершілік мәселесін талқылауға болады.

Әдістің ерекшелігі – оқушылардың бір ғана көзқараспен шектелмей, әртүрлі пікірді салыстыруына жағдай жасалуы.

3. «Кейіпкерге хат» әдісі.

Оқушылар әдеби шығарма кейіпкеріне хат жазу арқылы оның әрекетіне баға береді, өз көзқарасын білдіреді, ақыл-кеңес ұсынады.

Бұл тапсырма оқушының эмоционалдық интеллектісін, шығармашылық ойлауын және жазылым дағдысын дамытуға мүмкіндік береді.

4. «Автор орындығы» әдісі.

Оқушы белгілі бір шығарма авторының немесе кейіпкерінің рөліне еніп, сыныптастарының сұрақтарына жауап береді. Бұл әдіс шығарманы терең меңгеруге, әдеби кейіпкерлердің ішкі жан дүниесін түсінуге және ауызша сөйлеу мәдениетін жетілдіруге көмектеседі.

Қазақ әдебиеті пәнін оқытудың тиімді жолдарының бірі – көркем шығармадағы мәселелерді қазіргі өмірмен сабақтастыру.

Оқушы әдеби туындыдағы оқиғалардың бүгінгі қоғаммен байланысын анықтаған жағдайда шығарманың маңызын тереңірек түсінеді.

Мысалы, Ыбырай Алтынсариннің «Әке мен бала» әңгімесін оқыту барысында еңбекқорлық, үнемшілдік, жауапкершілік құндылықтарын қазіргі өмірмен байланыстыруға болады.

Оқушыларға «Қазіргі жастар үшін еңбекқорлықтың мәні қандай?», «Адал еңбек пен табыс арасындағы байланыс неде?» деген сұрақтар қойылып, шағын пікірталас ұйымдастырылады.

Ал Мұқағали Мақатаев поэзиясын оқыту барысында туған жерге сүйіспеншілік, адамгершілік, өмірге құштарлық және рухани тазалық мәселелерін қарастыру тиімді.

Әдеби шығарманы өмірлік тәжірибемен байланыстыру оқушының пәнге қызығушылығын арттырып қана қоймай, алған білімін нақты жағдайларда қолдануына ықпал етеді.

Цифрлық технологиялар мен шығармашылық тапсырмалардың мүмкіндіктері

Қазіргі білім беру үдерісінде цифрлық ресурстарды орынды пайдалану қазақ әдебиеті сабақтарының мазмұнын байытуға мүмкіндік береді.

Мысалы, оқушылар әдеби шығармалар бойынша интерактивті тапсырмалар орындап, кейіпкерлер арасындағы байланыстарды цифрлық сызба түрінде көрсете алады. Сондай-ақ әдеби туындыға буктрейлер дайындау, шығарманың негізгі идеясын инфографика арқылы ұсыну, әдеби кейіпкер атынан бейнеүндеу жазу немесе шығарманың оқиғалар желісі бойынша цифрлық карта әзірлеу оқушылардың қызығушылығын арттыруға ықпал етеді.

Әсіресе «Бір шығарма – бір құндылық» атты шығармашылық жобаны ұйымдастыру тиімді.

Бұл жоба аясында оқушылар белгілі бір әдеби шығарманы таңдап, ондағы негізгі ұлттық немесе адамгершілік құндылықты анықтайды. Одан кейін сол құндылықтың қазіргі қоғамдағы маңызын зерттеп, өз тұжырымын шығармашылық өнім арқылы ұсынады.

Мәселен, Абай шығармалары негізінде «Адал еңбек – адамдықтың негізі», Мұхтар Әуезов шығармалары бойынша «Адам және табиғат», ал халық ауыз әдебиеті үлгілері негізінде «Батырлық пен елдік рух» тақырыптарында шағын жобалар дайындауға болады.

Мұндай жұмыстар оқушының зерттеушілік қабілетін, ақпаратты іріктеу дағдысын, шығармашылық белсенділігін және өз ойын дәлелдеу мәдениетін дамытуға бағытталады.

Қазақ әдебиеті сабақтарында ұлттық құндылықтар мен сыни ойлау дағдыларын қатар дамыту мақсатында төмендегі жұмыс үлгісін қолдануға болады.

Ұсынылған жұмыс жүйесін сабақ барысында жүйелі қолдану оқушылардың әдеби шығарманы қабылдау деңгейін тереңдетуге және білім алу үдерісіндегі белсенділігін арттыруға мүмкіндік береді.

Қазақ әдебиеті – ұлттық руханияттың, адамгершілік тәрбиенің және тұлғалық дамудың маңызды негізі. Сондықтан әдебиетті оқыту үдерісі оқушыларға шығарманың мазмұнын меңгертумен ғана шектелмей, олардың өмірлік құндылықтарын қалыптастыруға, өзіндік көзқарасын дамытуға және сыни ойлау қабілеттерін жетілдіруге бағытталуы тиіс.

Әдеби шығармаларды проблемалық сұрақтар, шығармашылық тапсырмалар, пікірталас, зерттеу жұмыстары және цифрлық технологиялар арқылы оқыту оқушының танымдық белсенділігін арттыруға жағдай жасайды. Сонымен қатар ұлттық әдеби мұраны қазіргі өмірмен байланыстыру жас ұрпақтың тарихи санасын, рухани мәдениетін және ұлттық болмысқа деген құрметін нығайтуға ықпал етеді.

Қазақ әдебиеті мұғалімінің басты міндеті – оқушыға көркем шығарманы оқытып қана қоймай, сол шығарма арқылы өмірді тануға, адамды түсінуге, құндылықтарды бағалауға және өз көзқарасын еркін жеткізуге үйрету.

Әдебиет сабағының шынайы нәтижесі – оқушының қанша шығарманы жатқа білетіндігінде емес, сол шығармалардан қандай өмірлік сабақ алып, қандай адамгершілік тұжырым жасай алғандығында.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Абай Құнанбайұлы. Қара сөздер.

2. Әуезов М. Көксерек.

3. Алтынсарин Ы. Таңдамалы шығармалар.

4. Майлин Б. Шұғаның белгісі.

5. Мақатаев М. Шығармалар жинағы.

6. Жұмабаев М. Педагогика.

7. Байтұрсынұлы А. Әдебиет танытқыш.

Әбіл Ақбазар Сәтжанқызы

Ақтөбе облысы Байғанин ауданы «Ақтан жырау негізгі мектебі»

қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі