Аннотация

Бұл мақалада мектепке дейінгі ұйымдарда инклюзивті білім беруді жүзеге асыру тәжірибесі қарастырылады. Автор инклюзивті тәрбиенің негізгі қағидаларын, мүмкіндігі шектеулі балалармен жеке жұмыс жүргізудің ерекшеліктерін және педагогтың кәсіби рөлін талдайды. Сондай-ақ балабақшада ерекше қажеттілігі бар балаларға қолайлы орта қалыптастырудың тиімді әдістері мен нақты тәжірибеден мысалдар келтіріледі. Мақала инклюзивті тәрбие кеңістігін дамыту арқылы әр баланың әлеуетін ашуға бағытталған.

Түйінді сөздер: инклюзивті білім беру, мектепке дейінгі тәрбие, ерекше бала, әлеует, бейімделу, педагогикалық қолдау.

Қазақстан Республикасының білім беру жүйесінде инклюзивті білім беру саясаты ерекше маңызға ие болып отыр. Бұл – қоғамның барлық мүшелеріне, соның ішінде мүмкіндігі шектеулі балаларға сапалы білім алуға тең жағдай жасауға бағытталған әлеуметтік құндылық. Ел Президентінің «Әділетті Қазақстан» идеясы мен білім беру саласын жаңғырту жөніндегі тапсырмаларында да инклюзивті орта қалыптастырудың маңызы ерекше атап өтіледі.

Мектепке дейінгі ұйымдарда инклюзивті білім беру – әр баланың жеке ерекшеліктерін, даму қарқынын, қабілеттерін, қызығушылықтары мен білім алуға деген қажеттіліктерін ескере отырып, оқу-тәрбие үдерісін бейімдеуге бағытталған маңызды педагогикалық жүйе. Инклюзивті білім берудің негізгі ұстанымы – барлық балаға тең мүмкіндік жасау, олардың жеке тұлға ретінде дамуына қолайлы орта қалыптастыру және әрқайсысының қоғам өміріне белсенді араласуына жағдай туғызу. Бұл бағыт тәрбиешіден тек кәсіби біліктілікті ғана емес, сонымен қатар жоғары педагогикалық мәдениетті, адамгершілікті, шыдамдылықты, жауапкершілікті, мейірімділік пен жүрек жылуын талап етеді.

Қазіргі таңда мектепке дейінгі білім беру жүйесінде инклюзивті тәрбиенің маңызы артып келеді. Себебі әрбір бала – өзіндік ерекшелігі, қабілеті, мінез-құлқы, дүниетанымы және даму мүмкіндігі бар қайталанбас тұлға. Балалардың физикалық, психологиялық, танымдық, эмоционалдық және әлеуметтік даму деңгейлері бірдей болмауы мүмкін. Сондықтан тәрбие мен оқыту үдерісінде барлық балаға бірдей талап қоюмен шектелмей, олардың жеке мүмкіндіктеріне сәйкес қолдау көрсету маңызды. Инклюзивті білім беру осы ерекшеліктерді ескеріп, баланың өзіне қолайлы жағдайда білім алуына, айналасындағы адамдармен қарым-қатынас жасауына және өзін еркін сезінуіне мүмкіндік береді.

Инклюзивті тәрбиенің басты мақсаты – ерекше білім беруді қажет ететін балаларды жалпы білім беру ортасына жай ғана қосу емес, олардың сол ортада өзін қауіпсіз, жайлы әрі қоғамның толыққанды мүшесі ретінде сезінуіне жағдай жасау. Бұл үшін балабақшада әр баланың қажеттілігі ескерілген, өзара сыйластық пен түсіністікке негізделген психологиялық-педагогикалық орта қалыптасуы тиіс. Мұндай ортада бала өзінің өзгелерден айырмашылығына байланысты шеттетілмейді, керісінше, оның қабілеті мен жетістігі бағаланып, тұлғалық дамуына қолдау көрсетіледі.

Мектепке дейінгі кезең – баланың жеке тұлғалық қасиеттері, мінез-құлқы, қоршаған ортаға көзқарасы, қарым-қатынас дағдылары мен адамгершілік құндылықтары қалыптасатын аса маңызды уақыт. Дәл осы кезеңде балалар бір-бірімен тіл табысуды, өзара көмектесуді, достық қарым-қатынас орнатуды, өзгелердің сезімін түсінуді және айырмашылықтарды құрметтеуді үйренеді. Сондықтан инклюзивті тәрбие ерекше білім беруді қажет ететін балалар үшін ғана емес, балабақшадағы барлық тәрбиеленушілер үшін пайдалы. Бір ортада тәрбиеленген балалар өзара жанашырлық танытуға, қамқор болуға, ынтымақтастыққа және бір-бірінің ерекшеліктерін табиғи құбылыс ретінде қабылдауға дағдыланады.

Инклюзивті білім беруді тиімді ұйымдастыруда тәрбиешінің кәсіби шеберлігі ерекше рөл атқарады. Тәрбиеші әр баланың даму ерекшелігін бақылап, оның қызығушылығы мен қажеттілігін анықтап, соған сәйкес педагогикалық әдіс-тәсілдерді таңдай білуі қажет. Мәселен, кейбір балалар ақпаратты көрнекілік арқылы жақсы қабылдаса, енді біреулері ойын, қимыл-қозғалыс немесе тәжірибелік әрекеттер арқылы нәтижелі меңгереді. Ал кейбір тәрбиеленушілерге тапсырманы орындау үшін қосымша уақыт, қарапайым әрі түсінікті нұсқаулар, жеке қолдау немесе арнайы бейімделген оқу материалдары қажет болуы мүмкін. Осындай ерекшеліктерді ескеріп ұйымдастырылған жұмыс баланың өз мүмкіндігіне сенуіне және білім алуға деген қызығушылығының артуына ықпал етеді.

Сонымен қатар инклюзивті ортада ойын технологияларын, шығармашылық тапсырмаларды, сенсорлық дамыту жаттығуларын, ертегі терапиясының элементтерін, арт-терапиялық тәсілдерді және бірлескен әрекеттерді тиімді пайдаланудың маңызы зор. Әсіресе мектепке дейінгі жаста ойын баланың қоршаған ортаны тануының, әлеуметтік тәжірибе жинақтауының және қарым-қатынас орнатуының негізгі құралы болып саналады. Дұрыс ұйымдастырылған ойын әрекеті балалардың сөйлеу, ойлау, есте сақтау, зейін қою, қимыл-қозғалыс және эмоцияларын реттеу дағдыларын дамытуға ықпал етеді. Бірлескен ойын барысында балалар ортақ ережелерді сақтауды, кезек күтуді, өзара келісуді және бір-біріне көмек көрсетуді меңгереді.

Инклюзивті тәрбиенің нәтижелі болуы балабақша педагогтері мен ата-аналардың, сондай-ақ психологиялық-педагогикалық қолдау мамандарының өзара ынтымақтастығына тікелей байланысты. Тәрбиеші, педагог-психолог, арнайы педагог, логопед және ата-ана бірлесе әрекет еткен жағдайда баланың жеке қажеттіліктерін жан-жақты анықтап, оның дамуына бағытталған тиімді қолдау жүйесін қалыптастыруға болады. Әсіресе ата-аналармен тұрақты байланыс орнату, баланың жетістіктері мен кездескен қиындықтарын бірлесе талқылау, үй жағдайында дамытуға арналған ұсыныстар беру маңызды. Отбасы мен балабақша арасындағы өзара сенім мен түсіністік баланың эмоционалдық тұрақтылығын нығайтып, жаңа ортаға бейімделуін жеңілдетеді.

Инклюзивті білім беру үдерісінде баланың жетістігін бағалаудың да өзіндік ерекшелігі бар. Мұнда барлық баланы бір өлшеммен салыстырудан гөрі, әр тәрбиеленушінің жеке дамуындағы оң өзгерістерді байқауға басымдық беріледі. Мысалы, бұрын топтық ойынға қатысудан қашқақтаған баланың құрдастарымен бірге әрекет ете бастауы, өз ойын сөзбен немесе басқа қолжетімді тәсілмен жеткізуі, қарапайым тапсырманы өздігінен орындауы – маңызды педагогикалық жетістік. Осындай шағын табыстарды дер кезінде байқап, қолдау көрсету баланың өзіне деген сенімділігін арттырады және келесі жетістіктерге ынталандырады.

Инклюзивті тәрбиенің маңызды бағыттарының бірі – балалар арасында жағымды әлеуметтік қарым-қатынас мәдениетін қалыптастыру. Балабақшада өзара құрмет, мейірімділік, достық, теңдік және ынтымақтастық құндылықтары күнделікті іс-әрекет арқылы жүзеге асуы тиіс. Тәрбиеші балаларға әр адамның өзіндік ерекшелігі болатынын, сол ерекшеліктерге қарамастан барлығының құрметке лайық екенін түсіндіруі қажет. Бұл мақсатта достыққа, қамқорлыққа және өзара көмекке тәрбиелейтін әңгімелер, рөлдік ойындар, шығармашылық жұмыстар мен тәрбиелік іс-шаралар ұйымдастыру тиімді.

Сонымен бірге инклюзивті білім беру тек педагогикалық әдістерді өзгертумен шектелмейді. Ол білім беру ұйымының жалпы мәдениетін жаңартуды, кедергісіз әрі қолжетімді ортаны қалыптастыруды, оқу материалдарын бейімдеуді және әр баланың белсенді қатысуына мүмкіндік беретін жағдай жасауды қамтиды. Балабақшадағы заттық-кеңістіктік орта балалардың қауіпсіздігін, дербестігін және еркін қозғалуын қамтамасыз етуге бағытталуы қажет. Мұндай ортада бала өз мүмкіндігіне қарай әрекет жасап, жаңа дағдыларды меңгеруге және қоршаған әлемді тануға ұмтылады.

Инклюзивті білім беру – барлық балалардың тең дәрежеде білім алуына жағдай жасау процесі.

Оның негізгі қағидалары:

· тең мүмкіндік пен қолжетімділік;

· жекелей тәсіл;

· қоғамның төзімділігі мен қолдауы;

· әр баланың әлеуетін дамытуға бағытталу.

Мектепке дейінгі ұйымдарда бұл қағидаларды іске асыру – топ бөлмесін ұйымдастырудан бастап, күн тәртібін, ойын мен оқу қызметін бейімдеуге дейінгі кешенді жұмысты қажет етеді.

Инклюзивті тәрбие – барлық балалардың тең дәрежеде білім мен тәрбие алуына бағытталған үдеріс. Мектепке дейінгі ұйымдарда инклюзивті оқыту келесі қағидаларға сүйенеді: тең мүмкіндік, қолжетімді орта, жеке тәсіл және өзара сыйластық. Мұндай ортада әр бала өз қабілетіне қарай дамуға мүмкіндік алады.

Мүмкіндігі шектеулі балалармен жұмыстың ерекшелігі – олардың психологиялық, сөйлеу, есту, көру немесе қимыл-қозғалыс қабілеттерін ескеріп, жеке бағдарлама құрастыру. Тәрбиеші мұндай жағдайда баланың дамуын жеке қолдау, бейімдеу және ынталандыру тәсілдерін қолдануы тиіс. Ойын арқылы оқыту, логопедиялық жаттығулар, сенсорлық ойындар – тиімді әдістердің бірі болып табылады.

Инклюзивті ортада тәрбиешінің рөлі ерекше. Ол әр баланың өзіндік қасиетін түсініп, оның әлеуетін ашуға бағытталған жеке жұмыс жүргізеді. Тәрбиеші дефектолог, логопед, психолог мамандарымен бірлесе отырып, біртұтас түзету және дамыту бағдарламасын жүзеге асырады. Мұндай бірлестік нәтижесінде баланың әлеуметтену деңгейі артып, өз-өзіне сенімділік қалыптасады.

«Алақай» бөбекжай-бақшасында инклюзивті бағыт бойынша жүйелі жұмыс жүргізілуде. Арнайы оқу бұрыштары мен сенсорлық аймақтар жасақталған, педагогтар мен ата-аналарға арналған тренингтер ұйымдастырылады. Балалар арасындағы достық қарым-қатынас пен өзара көмек сезімі арта түсті. Бұл тәжірибе инклюзивті тәрбие ортасының бала дамуына оң әсер ететінін дәлелдейді.

Инклюзивті білім беру – тек педагогикалық міндет емес, ол қоғамның рухани дамуының көрсеткіші. Әр бала – қайталанбас тұлға, ал біздің міндетіміз – оның бойындағы мүмкіндікті көру, дамыту және өз ортасында еркін өмір сүруге үйрету.

Мектепке дейінгі кезең – тұлғаның қалыптасуындағы ең маңызды саты. Сондықтан тәрбиешінің кәсіби шеберлігі мен адами қасиеті – инклюзивті білім берудің табысты болуына тікелей әсер етеді.

Инклюзивті тәрбие – әр баланың өмірге бейімделуіне, қоғамға еркін араласуына мүмкіндік беретін маңызды бағыт. Тәрбиешінің кәсіби шеберлігі мен мейірімді көзқарасы арқылы ерекше балалардың әлеуеті ашылып, олар өздерін қоғамның тең мүшесі ретінде сезінеді. Инклюзивті орта – мейірім мен түсіністіктің кеңістігі.

Қорыта айтқанда, мектепке дейінгі ұйымдарда инклюзивті білім беруді дамыту – бүгінгі білім беру жүйесінің маңызды міндеттерінің бірі. Оның мәні әр балаға бірдей тапсырма беруде емес, әрқайсысына өзінің мүмкіндігін ашуға қажетті жағдай жасауда жатыр. Инклюзивті тәрбие баланың жеке ерекшелігін құрметтеуге, қабілетін дамытуға, өзіне деген сенімін нығайтуға және әлеуметтік ортаға үйлесімді бейімделуіне бағытталады. Бұл үдерісте тәрбиешінің кәсіби құзыреттілігімен қатар, оның адамгершілік ұстанымы, мейірімі, педагогикалық әдептілігі және әр баланың болашағына деген жауапкершілігі шешуші рөл атқарады.

Өйткені инклюзивті білім берудің шынайы құндылығы – баланы ортаға бейімдеумен ғана шектелмей, ортаны да әр баланың қажеттілігіне бейімдей білуде. Әр баланың өз орны бар, әр баланың үні естіледі, әр баланың жетістігі бағаланады. Осындай ортада ғана мейірімді, әділетті және баршаға қолайлы білім беру кеңістігі қалыптасады.

Пайдаланылған әдебиеттер:

1. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы.

2. 2020–2025 жылдарға арналған Қазақстан Республикасында инклюзивті білім беруді дамытудың ұлттық жоспары.

3. Әбенова Г. «Мүмкіндігі шектеулі балаларды мектепке дейінгі ұйымдарда оқыту мен тәрбиелеу». – Алматы, 2022.

4. Психологиялық-педагогикалық түзету әдістемесі бойынша нұсқаулық материалдар.

Күмісбаева Гүлжанар Жұматайқызы

Ақтөбе облысы Ырғыз ауданы «Алақай» бөбекжай-бақшасы МҚКҚ тәрбиешісі