2026 жылғы 10 қазанда «Ұлы дала ұстазы» халықаралық ғылыми-педагогикалық журналы мен «Педагогикалық даму» республикалық ғылыми-әдістемелік орталығының ұйымдастыруымен өткен «Білім берудегі жаңа трендтер: педагогикалық идеялар мен дағдылар, үздік тәжірибелер» атты республикалық тәжірибе алмасу онлайн-конференциясында баяндама жасап, өзінің педагогикалық тәжірибесімен бөлісті.

Автор:Ниязбекова Карлыга Кенжахункызы

Білім беру ұйымы:№149ЖББ мектеп

Қызметі: қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі

Қала/аудан:Алматы қаласы Алатау ауданы

Аннотация

Қазіргі қоғамның қарқынды цифрлануы білім беру жүйесіне жаңа міндеттер қойып отыр. Цифрлық технологиялардың, жасанды интеллектінің, білім беру платформалары мен интерактивті ресурстардың кеңінен қолданылуы оқыту үдерісінің мазмұны мен ұйымдастырылуына елеулі өзгерістер енгізуде. Бүгінгі оқушы ақпаратты дайын күйінде қабылдаушы ғана емес, оны іздейтін, талдайтын, бағалайтын, түрлендіретін және жаңа өнім жасайтын белсенді тұлға болуы қажет.

Бұл баяндамада білім берудегі цифрлық трансформацияның негізгі бағыттары, ақылды технологиялардың оқыту сапасын арттырудағы мүмкіндіктері, жасанды интеллектіні педагогикалық мақсатта тиімді қолдану, оқушының цифрлық және функционалдық сауаттылығын дамыту, мұғалімнің кәсіби рөлінің өзгеруі қарастырылады. Сонымен қатар цифрлық құралдарды сабақта тиімді пайдаланудың практикалық жолдары мен «Ақылды технология – саналы оқушы» педагогикалық моделі ұсынылады.

Түйін сөздер: цифрлық трансформация, ақылды технология, жасанды интеллект, цифрлық сауаттылық, функционалдық сауаттылық, педагогикалық инновация, цифрлық педагогика, оқушының дербестігі, мұғалімнің жаңа рөлі.

Кіріспе

XXI ғасыр – ақпарат пен технологияның қарқынды дамыған дәуірі. Қазіргі таңда цифрлық технология адам өмірінің барлық саласына еніп, қоғамның жұмыс істеу тәсілін өзгертуде. Білім беру саласы да бұл өзгерістен тыс қалған жоқ.

Бүгінгі оқушының күнделікті өмірін цифрлық құрылғыларсыз елестету қиын. Смартфон, компьютер, интернет, цифрлық платформалар, бейнесабақтар, электрондық оқулықтар, интерактивті қосымшалар және жасанды интеллект құралдары оқушының білім алу мүмкіндігін кеңейтті.

Алайда технологияның қолжетімді болуы автоматты түрде сапалы білімге әкелмейді.

Мұнда маңызды бір мәселе бар:

Ақылды технология оқушыны автоматты түрде ақылды етпейді.

Технология – құрал. Ал оның қандай мақсатта қолданылатынын, оқушыны қандай әрекетке жетелейтінін педагог анықтайды.

Сондықтан қазіргі білім беру жүйесінің алдында тұрған негізгі міндеттердің бірі – цифрлық мүмкіндіктерді тиімді пайдалана отырып, саналы, жауапты, сыни ойлайтын, шығармашылықпен әрекет ететін тұлға қалыптастыру.

Осыдан зерттеу тақырыбының негізгі идеясы туындайды:

«Ақылды технология – саналы оқушы»

Бұл ұғымды екі құрамдас бөлік арқылы түсіндіруге болады.

Ақылды технология – оқу үдерісін жекелендіруге, ақпаратты жылдам өңдеуге, кері байланысты жетілдіруге, шығармашылық тапсырмаларды ұйымдастыруға мүмкіндік беретін цифрлық құралдар жиынтығы.

Саналы оқушы – технологияны тек тұтынушы ретінде пайдаланбай, оның мүмкіндігі мен шектеуін түсінетін, ақпараттың дұрыстығын бағалайтын, өз оқуына жауапкершілікпен қарайтын және цифрлық ортада қауіпсіз әрі мәдениетті әрекет ететін тұлға.

1. Білім берудегі цифрлық трансформация: технологиядан педагогикалық өзгеріске дейін

Цифрландыруды тек компьютер немесе интерактивті тақта қолдану деп түсіну жеткіліксіз.

Цифрлық трансформация – білім беру үдерісінің мазмұнына, әдістеріне, бағалау жүйесіне және мұғалім мен оқушының өзара әрекетіне жаңа көзқарас қалыптастыру.

Дәстүрлі сабақта мұғалім:

ақпарат береді → оқушы қабылдайды → тапсырма орындайды → мұғалім бағалайды.

Ал цифрлық ортадағы тиімді сабақ моделінде:

мәселе → ақпарат іздеу → талдау → цифрлық құралды пайдалану → өнім жасау → кері байланыс → рефлексия

сияқты әрекеттер тізбегі қалыптасады.

Бұл жерде оқушының рөлі өзгереді.

Ол:

• ақпаратты дайын күйінде қабылдамайды;
• ақпаратты іздейді;
• бірнеше дереккөзді салыстырады;
• ақпараттың шынайылығын тексереді;
• өз ойын дәлелдейді;
• цифрлық құралдарды пайдаланады;
• жеке немесе топтық өнім жасайды;
• нәтижесін қорғайды.

Демек, цифрлық трансформацияның түпкі мақсаты – технологияны көбейту емес, оқушының оқу әрекетін сапалы өзгерту.

2. «Ақылды технология» дегеніміз не?

«Ақылды технология» ұғымын тек жасанды интеллектпен шектеуге болмайды.

Білім берудегі ақылды технологияларға:

• жасанды интеллект құралдары;
• білім беру платформалары;
• интерактивті тапсырмалар;
• цифрлық бағалау құралдары;
• виртуалды зертханалар;
• мультимедиялық ресурстар;
• онлайн бірлескен жұмыс құралдары;
• цифрлық портфолио;
• адаптивті оқыту жүйелері

сияқты құралдарды жатқызуға болады.

Олардың ортақ ерекшелігі – мұғалім мен оқушының уақытын үнемдеп, оқыту үдерісін икемді ұйымдастыруға мүмкіндік беруі.

Мысалы, цифрлық платформа арқылы оқушы тапсырманы орындап, бірден нәтижесін көре алады.

Мұғалім оқушылардың қай сұрақта қиналғанын байқап, келесі сабақта сол мәселені қайта түсіндіре алады.

Осылайша цифрлық технология:

ақпарат → әрекет → нәтиже → талдау → келесі әрекет

циклін жылдамдатуға мүмкіндік береді.

3. Жасанды интеллект – білім берудегі жаңа мүмкіндік

Соңғы жылдары жасанды интеллект білім беру кеңістігіне белсенді еніп келеді.

Оны педагог үшін бірнеше бағытта пайдалануға болады.

3.1. Сабақты жоспарлау

Мұғалім оқу мақсатына сәйкес:

• тапсырмалар;
• проблемалық сұрақтар;
• пікірталас тақырыптары;
• шығармашылық жұмыстар;
• сараланған тапсырмалар;
• рефлексия сұрақтарын

жасауға ЖИ көмегін пайдалана алады.

Бұл мұғалімнің уақытын үнемдейді.

Бірақ жасанды интеллект ұсынған материалды сол күйінде қолдану дұрыс емес.

Педагог оны:

• оқу мақсатына;
• оқушының жасына;
• сыныптың деңгейіне;
• пән ерекшелігіне;
• оқу бағдарламасына

сәйкес бейімдеуі қажет.

3.2. Саралап оқыту

Бір сыныпта оқушылардың оқу қарқыны мен дайындық деңгейі әртүрлі.

Жасанды интеллект көмегімен бір тақырыпқа:

базалық деңгей,

орта деңгей,

күрделі деңгей

бойынша тапсырмалар дайындауға болады.

Бұл мұғалімге әр оқушының қажеттілігіне қарай жұмыс ұйымдастыруға мүмкіндік береді.

3.3. Кері байланыс

Оқушы өз жұмысын цифрлық құрал арқылы тексеріп, қателерін анықтай алады.

Бірақ мұндағы басты мақсат – дайын жауапты алу емес.

Керісінше:

«Менің қатем неден болды? »

деген сұраққа жауап табу.

Сондықтан ЖИ-ді жауап беруші құрал емес, ойлануға көмектесетін құрал ретінде қолданған тиімді.

4. Цифрлық сауаттылықтан – цифрлық мәдениетке

Қазіргі оқушы компьютерді немесе смартфонды қолдануды білуі мүмкін.

Бірақ цифрлық сауаттылық тек құрылғыны пайдалана білумен шектелмейді.

Шынайы цифрлық сауаттылық дегеніміз:

• ақпаратты іздей білу;
• ақпараттың сенімділігін тексеру;
• жалған ақпаратты ажырату;
• дербес мәліметтерді қорғау;
• интернеттегі этиканы сақтау;
• авторлық құқықты құрметтеу;
• цифрлық құралдарды мақсатты пайдалану;
• жасанды интеллект мүмкіндіктері мен шектеулерін түсіну.

Осы жерде цифрлық мәдениет ұғымының маңызы артады.

Мысалы, оқушы интернеттен дайын мәтін алып, оны өз жұмысы ретінде ұсынуы мүмкін.

Ал саналы оқушы:

«Бұл ақпарат қайдан алынған? »

«Оның дәлелі бар ма? »

«Мен бұл ақпаратты қалай өңдедім? »

«Менің жеке пікірім қандай? »

деген сұрақтарды қояды.

Бұл – цифрлық мәдениеттің белгісі.

5. «Ақылды технология – саналы оқушы» педагогикалық моделі

Баяндама аясында тәжірибеде қолдануға болатын «Ақылды технология – саналы оқушы» моделін ұсынамын.

Модель төрт кезеңнен тұрады.

1-кезең. «Тап»

Оқушы қажетті ақпаратты іздейді.

Бұл кезеңде оқушыға бірнеше дереккөз ұсынылады.

Мақсат – ақпаратты табу.

2-кезең. «Талда»

Оқушы табылған ақпаратты салыстырады, негізгі және қосымша ақпаратты ажыратады.

Мұнда:

• «Бұл ақпарат қаншалықты сенімді? »
• «Оған қандай дәлел бар? »
• «Басқа дереккөздерде не айтылған? »

деген сұрақтар қойылады.

3-кезең. «Түрлендір»

Оқушы алған ақпаратын жаңа өнімге айналдырады.

Мысалы:

• презентация;
• инфографика;
• бейнеролик;
• постер;
• эссе;
• жоба;
• подкаст;
• цифрлық карта

жасай алады.

4-кезең. «Бағала»

Оқушы өз жұмысын бағалайды және рефлексия жасайды.

Ол:

«Мен не үйрендім? »

«Қандай қиындық болды? »

«Қай құрал маған көмектесті? »

«Менің жұмысымда қандай кемшілік бар? »

«Келесі жолы нені өзгертемін? »

деген сұрақтарға жауап береді.

Осылайша