2026 жылғы 10 қазанда «Ұлы дала ұстазы» халықаралық ғылыми-педагогикалық журналы мен «Педагогикалық даму» республикалық ғылыми-әдістемелік орталығының ұйымдастыруымен өткен «Білім берудегі жаңа трендтер: педагогикалық идеялар мен дағдылар, үздік тәжірибелер» атты республикалық тәжірибе алмасу онлайн-конференциясында баяндама жасап, өзінің педагогикалық тәжірибесімен бөлісті.

Байшова Эльмира Джансейткызы

Бастауыш сынып пән мұғалімі

Төлеби ауданы, Зертас елді мекені, Қосан Мамытов жалпы білім беретін мектебі

Аннотация.

Мақалада саралап оқытудың теориялық негіздері, тұлғаға бағдарланған білім беру қағидалары және бастауыш сынып оқушыларының жеке оқу жетістігін дамыту жолдары талданады. Оқу мазмұнын, үдерісін, нәтижесін және педагогикалық қолдауды саралау тәсілдері сипатталады. Деңгейлік тапсырмалар, икемді топтар, қалыптастырушы бағалау, жеке жетістік картасы мен портфолионы қолданудың әдістемелік мүмкіндіктері ұсынылады. Оқушы жетістігін ортақ оқу мақсаттарына сәйкестігімен қатар өзінің бастапқы деңгейіне қатысты ілгерілеуі арқылы бағалаудың маңызы негізделеді. Мақала теориялық-әдістемелік сипатта; эмпирикалық эксперимент нәтижелері ұсынылмайды.

Түйін сөздер: саралап оқыту, жеке тұлға, бастауыш мектеп, жеке жетістік, тұлғаға бағдарланған оқыту, қалыптастырушы бағалау, педагогикалық қолдау.

Кіріспе

Қазіргі білім беру жүйесінің негізгі міндеттерінің бірі - әр оқушының сапалы білім алуына және өз әлеуетін дамытуына мүмкіндік жасау. Бір сыныптағы балалардың жас мөлшері ұқсас болғанымен, олардың бастапқы білімі, оқу қарқыны, қызығушылығы, тілдік дамуы, танымдық белсенділігі және қолдауға қажеттілігі әртүрлі. Сондықтан барлығына бірдей әдіс пен бірдей тапсырманы өзгеріссіз қолдану әр баланың мүмкіндігін толық ашуға әрдайым жеткіліксіз.

«Әр бала - жеке тұлға» қағидасы оқушының даралығын құрметтеуді ғана емес, оқыту жағдайларын оның нақты оқу қажеттіліктеріне бейімдеуді талап етеді. Саралап оқыту осы міндетті жүзеге асыратын маңызды педагогикалық тәсіл болып саналады. Оның мақсаты оқушыларды тұрақты «күшті» және «әлсіз» топтарға бөлу емес, барлығына ортақ оқу мақсаттарына жетудің әртүрлі қолжетімді жолдарын ұсыну.

Мақаланың мақсаты- саралап оқытудың ғылыми-теориялық негіздерін ашып, бастауыш сыныпта қолданудың әдістемелік тәсілдерін және оқушылардың жеке жетістігін бағалау жолдарын жүйелеу. Міндеттері: оқушылардың жеке ерекшеліктерін талдау; саралау бағыттарын сипаттау; сабақтағы нақты тапсырма үлгілерін ұсыну; жеке ілгерілеуді бақылау құралдарын көрсету; іске асырудағы қиындықтар мен шешімдерді анықтау. Әдістері: ғылыми-педагогикалық әдебиеттерді талдау, салыстыру, жүйелеу және педагогикалық модельдеу.

1. Тұлғаға бағдарланған оқытудың педагогикалық негізі

Тұлғаға бағдарланған білім беру оқушыны білімді пассив қабылдаушы ретінде емес, оқу үдерісінің белсенді қатысушысы ретінде қарастырады. Мұғалім оқушының бұрынғы тәжірибесін, қызығушылығын, қабілетін және әлеуметтік-эмоциялық ерекшелігін ескереді. Даралықты мойындау оқу нәтижесіне қойылатын талапты төмендету дегенді білдірмейді: ортақ мақсат сақталып, оған жету жолдары мен қолдау деңгейі бейімделеді.

Л. С. Выготскийдің жақын даму аймағы туралы тұжырымдамасы оқушының өздігінен орындай алатын әрекеті мен көмек арқылы орындай алатын әрекетінің арасын ажыратуға мүмкіндік береді [1]. Wood, Bruner және Ross сипаттаған педагогикалық қолдау (scaffolding) тәсілі мұғалімнің көмекті уақытша ұсынып, оқушы дербестенген сайын оны біртіндеп азайтуының маңызын көрсетеді [2]. Бұл қағидалар саралауда тапсырма күрделілігімен қатар қолдаудың мөлшерін жоспарлау керектігін негіздейді.

Жеке ерекшеліктерге бастапқы дайындық, оқу қарқыны, қызығушылық, тілдік тәжірибе, зейін мен өзін-өзі реттеу дағдылары жатады. Оларды өзгермейтін белгі ретінде қабылдауға болмайды. Оқушы бір тақырыпта қосымша көмекті қажет етсе, басқа тақырыпта дербес әрі жоғары деңгейде жұмыс істеуі мүмкін. Сондықтан саралау үздіксіз диагностикаға және икемді шешімдерге сүйенуі тиіс.

2. Саралап оқытудың мазмұны мен негізгі бағыттары

К. А. Томлинсон саралауды оқушылардың дайындық деңгейіне, қызығушылығы мен оқу қажеттілігіне сәйкес мазмұнды, оқу үдерісін және нәтижені икемдеу арқылы түсіндіреді [3; 4]. Бұл бағыттарды педагогикалық қолдауды бейімдеумен толықтыруға болады.

Мазмұнды саралау кезінде мұғалім ортақ оқу мақсатына қатысты материалды әртүрлі көлемде немесе ұсынылу түрінде береді: қысқа түсіндірме, көрнекі сызба, тірек сөздер, қосымша мәтін. Үдерісті саралау жеке, жұптық, топтық жұмыс, тапсырманы орындау реті мен уақытын икемдеуді қамтиды. Нәтижені саралау оқушыға білімін мәтін, сызба, ауызша жауап немесе шағын жоба арқылы көрсетуге мүмкіндік береді; бағалау критерийлері ортақ әрі айқын болуы керек. Қолдауды саралау алгоритм, үлгі, жетекші сұрақ, сөздік немесе мұғаліммен қысқа кеңес түрінде жүзеге асады.

Саралаудың тиімді шарты -оқушыларды бір деңгейде бекітіп қоймау. Икемді топтар нақты тақырыптағы қажеттілікке қарай құрылып, нәтижелер өзгерген сайын қайта жасақталады. Сондай-ақ әртүрлі тапсырмалар баланың жоғары нәтижеге ұмтылу мүмкіндігін шектемеуі тиіс.

3. Бастауыш сыныптағы практикалық қолдану үлгілері

Математика сабағында «100 көлемінде қосу және азайту» тақырыбы бойынша барлық оқушының ортақ мақсаты -амалдарды дұрыс орындау және оларды есеп шығаруда қолдану. Бастапқы қолдауды қажет ететін оқушыға ондықтар мен бірліктерге жіктеу сызбасы және 35 + 20, 42 + 6 сияқты өрнектер беріледі. Негізгі деңгейде оқушы «Кітапханада 45 кітап болды, тағы 18 кітап әкелінді. Барлығы неше кітап?» есебін шығарады (45 + 18 = 63). Кеңейтілген тапсырмада оқушы нәтижесі 70 болатын үш түрлі өрнек құрастырып, біреуіне мәтінді есеп ойлап табады. Бұл тапсырмалар қабілетті тұрақты белгілеу үшін емес, оқушының сол сәттегі оқу қажеттілігіне сәйкес ұсынылады.

Әдебиеттік оқу сабағында бір мәтін бойынша оқушыларға ортақ мақсат — негізгі ойды анықтау және кейіпкер әрекетін түсіндіру. Бір оқушы тірек сөздермен мазмұндайды, екіншісі кейіпкердің іс-әрекетіне дәлел келтіреді, үшіншісі мәтінге балама аяқталу ұсынып, оның негізгі оймен байланысын түсіндіреді. Оқушы жұмыс түрін таңдағанымен, барлығы негізгі ойды түсінгенін көрсетуі керек.

Дүниетану сабағында «Табиғатты қорғау» тақырыбын меңгергенін көрсету үшін балалар қысқа үндеу жаза алады, себеп-салдар сызбасын құрастырады немесе ауызша түсіндіреді. Мұғалім әр жұмысқа бірдей мазмұндық критерийлер қояды: табиғатты қорғаудың кемінде екі жолын атау, оның маңызын түсіндіру, өмірден мысал келтіру.

Сабақтың басында 3–5 минуттық диагностикалық тапсырма беру, ортасында қысқа бақылау жүргізу, соңында «Бүгін нені меңгердім? Қай тұста көмек қажет?» деген рефлексия сұрақтарын қолдану келесі саралау шешімін дәлелдеуге көмектеседі. Диагностика баланы таңбалау емес, оқытуды жақсарту құралы болуы керек.

4. Білімдегі жеке жетістік және оны бағалау

Жеке жетістік-оқушының белгілі уақыт аралығында өзінің бастапқы жағдайымен салыстырғанда білім, дағды, дербестік және оқу әрекеті тұрғысынан қол жеткізген ілгерілеуі. Оны тек баға немесе дұрыс жауап саны арқылы сипаттау жеткіліксіз. Мысалы, бұрын мәтіннің негізгі ойын анықтай алмаған оқушының кейін оны өздігінен айтуы -маңызды даму көрсеткіші. Дегенмен жеке ілгерілеуді ескеру оқу бағдарламасының ортақ күтілетін нәтижелерін алмастырмайды: мұғалім екі өлшемді қатар бақылайды.

Қалыптастырушы бағалау оқушының қай тұста қиналатынын және келесі оқу қадамын анықтауға бағытталады. Black пен Wiliam бағалау ақпараты оқытуды түзетуге қолданылғанда оның ерекше мәнге ие болатынын көрсетеді [5]. Hattie мен Timperley тиімді кері байланыстың «Қайда барамын? Қазір қайдамын? Әрі қарай не істеймін?» сұрақтарына жауап беруімен байланысын талдайды [6].

Мұғалім жеке жетістік картасында оқу мақсатын, бастапқы нәтижені, аралық өзгерісті және келесі әрекетті тіркей алады. Мысалы: «Мәтіннің негізгі ойын анықтау: бастапқыда мұғалім көмегімен; төрт аптадан соң- тірек сұрақпен; кейін- өздігінен». Портфолиоға баланың алғашқы және кейінгі жұмыстары, өзіндік бағалауы және мұғалімнің қысқа түсіндірмесі енгізіледі. Мұндай деректер оқу барысындағы өзгерісті нақтырақ көрсетеді.

Кері байланыс бағалаушы сөздермен шектелмеуі қажет. «Қате» деудің орнына «Есептің шартын дұрыс белгіледің; енді бірліктерді қосу қадамын қайта тексер» деген ұсыныс келесі әрекетті айқындайды. Өзін-өзі бағалау үшін бастауышта «Мен бүгін білдім...», «Маған қиын болғаны...», «Келесіде жақсартамын...» үлгілері қолайлы.

5. Мұғалім рөлі, қиындықтар және шешу жолдары

Саралап оқытуды жүзеге асыратын мұғалім диагност, жоспарлаушы, ұйымдастырушы және қолдаушы рөлдерін атқарады. Ол әр баланың қабілетін бағалаудан бұрын нақты тапсырмаға қатысты қажеттілігін анықтап, барлық оқушыға жоғары күтілімді сақтайды. Психологиялық қауіпсіз орта құру, қателікті үйренудің бөлігі ретінде қарастыру, оқушыларды бір-бірімен кемсітетін салыстырудан бас тарту да маңызды.

Тәжірибедегі қиындықтарға тапсырма әзірлеуге кететін уақыт, үлкен сынып, бағалау жүктемесі және материалдық ресурстардың әркелкілігі жатады. Оларды жеңілдету үшін пән бірлестігінде ортақ тапсырмалар банкін жасауға, бір тапсырманың қолдау деңгейін түрлендіруге, қысқа диагностиканы қолдануға және икемді топтарды ұйымдастыруға болады. Цифрлық құралдар көмектесе алады, бірақ оларды пайдалану оқушылардың қолжетімділігіне тәуелді; сондықтан қағаз және ауызша баламалар сақталуы тиіс.

Тұрақты «әлсіз топ» қалыптастыру қаупі ерекше назарды қажет етеді. Топтар әр тақырыпта қайта қаралып, оқушыға күрделі тапсырмаға көшу мүмкіндігі ашық болуы керек. Әдістемелік тиімділікті бағалау үшін мұғалім тек сабақтың қызықты өткенін емес, нақты оқу мақсаттары бойынша ілгерілеу деректерін талдауы қажет.

Қорытынды

Әр бала -өзіндік тәжірибесі, қабілеті, қызығушылығы және даму жолы бар жеке тұлға. Саралап оқыту осы айырмашылықтарды ескеріп, барлық оқушының ортақ оқу мақсаттарына жетуіне жағдай жасауды көздейді. Мазмұнды, үдерісті, нәтижені және қолдауды икемдеу оқу әрекетінің қолжетімділігін арттырып, дербестік пен белсенділікті қолдауға мүмкіндік береді.

Жеке жетістікті бағалауда қорытынды нәтижемен қатар оқушының бастапқы деңгейіне қатысты ілгерілеуін ескеру маңызды. Диагностика, қалыптастырушы бағалау, портфолио, жеке жетістік картасы және дамытушы кері байланыс мұғалімге келесі оқу қадамын жоспарлауға көмектеседі. Саралау нәтижесі өздігінен пайда болмайды: ол мұғалімнің кәсіби даярлығына, тапсырмалардың сапасына, әділ бағалауға және жүйелі талдауға байланысты. Білім берудің гуманистік мәні - әр баланың мүмкіндігін байқап, оны дамытуға нақты жағдай жасау.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Выготский Л. С. Мышление и речь. — Москва–Ленинград: Соцэкгиз, 1934.

2. Wood D., Bruner J. S., Ross G. The Role of Tutoring in Problem Solving // Journal of Child Psychology and Psychiatry. — 1976. — Vol. 17, No. 2. — P. 89–100.

3. Tomlinson C. A. The Differentiated Classroom: Responding to the Needs of All Learners. — 2nd ed. — Alexandria, VA: ASCD, 2014.

4. Tomlinson C. A. How to Differentiate Instruction in Academically Diverse Classrooms. — 3rd ed. — Alexandria, VA: ASCD, 2017.

5. Black P., Wiliam D. Assessment and Classroom Learning // Assessment in Education: Principles, Policy & Practice. — 1998. — Vol. 5, No. 1. — P. 7–74.

6. Hattie J., Timperley H. The Power of Feedback // Review of Educational Research. — 2007. — Vol. 77, No. 1. — P. 81–112.

7. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы. 2007 жылғы 27 шілдедегі № 319-III.

8. Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрінің 2022 жылғы 3 тамыздағы № 348 бұйрығы. Мемлекеттік жалпыға міндетті білім беру стандарттарын бекіту туралы.