Аннотация. Мақалада әдебиеттік оқу сабағында бастауыш сынып оқушыларының мәтінге сүйеніп қорытынды жасау дағдысын дамыту тәсілі ұсынылады. Ы. Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясының функционалдық және жасанды интеллект сауаттылығы, коммуникативтік мәтіндер және оқу сауаттылығын зерттеу жөніндегі үш еңбегі бір сабақ үлгісінде тоғыстырылады. «Құмырсқа мен елік» мәтінінің оқиғалары арқылы оқушы мәтіннен дәлел табады, себеп пен салдарды түсіндіреді, мұғалім ұсынған жасанды интеллект жауабындағы негізсіз тұжырымды анықтап түзетеді. Сабақ кезеңдері, жас ерекшелігіне сай қауіпсіз ұйымдастыру, саралау және қалыптастырушы бағалау өлшемдері көрсетіледі. Ұсынылған тапсырмалардың тиімділігі туралы жүргізілмеген тәжірибе нәтижелері келтірілмейді.

Түйін сөздер: әдебиеттік оқу, оқу сауаттылығы, мәтін дәлелі, коммуникативтік дағды, жасанды интеллект, сыни оқу.

Кіріспе

Бастауыш сынып оқушысы әңгімедегі кейіпкерді «жақсы» деп сипаттай алады. Бірақ оның неге солай ойлағанын сұрағанда мәтіндегі әрекетті дәлелге айналдыру қиындық туғызады. Оқушының «дұрыс жауапты» тез айтуы оның мәтінді түсініп, оқиғалар арасындағы байланысты байқағанын әрдайым көрсетпейді. Әдебиеттік оқуда мәтіннен ақпарат табу, өз сөзімен түсіндіру және пікірдің негізін тексеру бірізді жүрсе, оқушының пайымы айқындала түседі. Генеративті жасанды интеллекттің (бұдан әрі — ЖИ) дайын жауабын осы жолда тексеруге арналған оқу нысаны ретінде пайдалануға болады: негізгі дәлелді оқушының өзі мәтіннен іздейді.

Ы. Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясының «Білім алушылардың функционалдық және жасанды интеллект сауаттылығын дамыту» нұсқаулығы ЖИ жауабын сыни қарауды, оқушы ойлау дербестігін сақтауды және дербес деректерді қорғауды қарастырады [1]. Академияның бастауыш сынып оқушыларының коммуникативтік дағдыларына арналған мәтіндер жинағы мәтінмен кезеңдеп жұмыс істеуді, тыңдалым, айтылым, оқылым және жазылымды ұштастыруды ұсынады; онда «Құмырсқа мен елік» мәтіні берілген [2]. Ал оқу сауаттылығын зерттеу әдіснамасы ақпаратты табу, түсіну және бағалау сияқты әрекеттерді өлшеуге бағыт береді [3]. Осы үш дереккөздің мазмұнын біріктіріп, әдебиеттік оқуда мәтінге дәлел сүйейтін және негізсіз пайымды түзететін тапсырма үлгісін ұсыну — мақаланың мақсаты.

PIRLS 2021 оқуды бағалау негіздемесі әдеби мәтінді оқу мақсатын және анық берілген мәліметті табу, қарапайым қорытынды жасау, ойларды біріктіріп түсіндіру, мазмұнды бағалау үдерістерін ажыратады [4]. UNESCO генеративті ЖИ бойынша нұсқаулығы баланың жасына сай қолдануды, адам жетекшілігі мен құпия деректерді қорғауды ескертеді [5]. Халықаралық негіздемелер отандық оқу бағдарламасын алмастырмайды; олар ұсынылған тапсырманың сұрақтар жүйесін және технологияны қолдану шегін нақтылауға көмектеседі.

Мәтін мен сабақ мақсатын таңдау

Сабаққа алынған «Құмырсқа мен елік» мәтіні Академияның мәтіндер жинағында берілген [2, 101-б.]. Шығармада су ағызып бара жатқан құмырсқаны елік шөппен құтқарады; кейін құмырсқа аңшының балтырын шағып, еліктің қашып кетуіне жағдай жасайды. Екі оқиға арасындағы қатынас баланың өзара көмек туралы пікірін нақты әрекеттерге сүйеніп түсіндіруге мүмкіндік береді. Мәтіндегі жануарлар — көркем шығарма кейіпкерлері; оқиғаны табиғаттану фактісі ретінде ұсыну мақсат емес. Мәтін көлемі шағын болғандықтан, үзіндіні қайта оқу, тірек сөздерді табу және ЖИ жауабын тексеру бір сабақта орындала алады.

Мақсат — оқушының екі оқиғаның ретін айтуы, кейіпкерлер әрекетінен дәлел табуы, «неге?» сұрағына мәтінге сүйеніп жауап беруі және ұсынылған жауапта айтылмаған оқиғаны байқауы. Үлгі 3-сыныптың әдебиеттік оқу сабағына бейімделген; мұғалім нақты оқу мақсатының кодын өз мектебінің қолданыстағы бағдарламасы мен күнтізбелік жоспарына сәйкес қояды. Оқу нәтижесі төрт әрекетпен байқалады: оқушы мәтіндегі екі нақты істі атайды; бірінің екіншісіне қалай байланысты екенін түсіндіреді; дайын жауаптағы бір қате не дәлелсіз сөйлемді белгілейді; түзетілген пікірін екі сөйлемге сыйғызады.

Мәтіндегі «жақсылықты қайтару» тіркесін оқушы дайын моральдық ұран ретінде ғана қайталамай, қандай әрекетке қатысты айтылғанын көрсетуі керек. «Елік құмырсқаны құтқарды» және «құмырсқа аңшыны шағып, елікке қашуға мүмкіндік туды» деген деректер қорытындыға негіз болады. Ал «Елік құмырсқаға қыста азық жинап берді» деген хабар мәтінде жоқ. Осы үш сөйлемнің мәртебесін ажырату түсінудің алғашқы тексеруі болады. Мұғалім мәтіннен жоқ ақпаратты тек баланың сөйлеміндегі ой желісіне қарап дұрыс деп бағаламайды [2; 3].

Оқу алдындағы және оқу үстіндегі жұмыс

Оқу алдында мұғалім атауды көрсетіп, «Бұл мәтінде кімдер болуы мүмкін?», «Оқиға қалай басталуы мүмкін?» деген екі болжам сұрайды. Болжамды дерек ретінде бекітпейді: оқып болған соң қайта қарайды. Тақтада үш белгі тұрады: «мәтінде бар», «мәтіннен шығардым», «мәтінде жоқ». Бұл бөлініс баланың ойы мен автор берген ақпараттың айырмасын алдын ала түсіндіреді. Жинақта берілген төрт сөйлеу әрекетін сабақта байланыстыру үшін мұғалім қысқа үзіндіні дауыстап оқиды, балалар тыңдайды, кезекпен өздері оқиды, жұпта түсіндіреді және шағын жауап жазады [2].

Бірінші оқылымда оқушылар «Кім? Қайда? Не істеді?» деген сұрақтарға жауап іздейді. «Құмырсқаны не ағызып бара жатты?» деген сұраққа мәтін «су» деп жауап береді; «Елік құмырсқаны қалай құтқарды?» сұрағына оқушы «шөпті аузына тістеп, құмырсқаны құтқарды» деген мазмұнды табады. Оқушыдан үзіндіні тұтас көшірту қажет емес: әрекет пен оның орнын көрсету жеткілікті. Бұл ашық жазылған мәліметті табуды жаттықтырады [3; 4].

Екінші оқылымда бала оқиғалардың ретін төрт қадаммен қалпына келтіреді: құмырсқаны су ағызады; елік құтқарады; құмырсқа аңшыны шағады; елік қашады. «Құмырсқа аңшыны не үшін шақты?» деген сауалға берілетін жауап мәтіндегі екі мезетті байланыстырады: елік бұрын оған көмектескен, ал құмырсқа кейін елікке төнген қауіпті байқайды. Мұнда «Құмырсқа өте батыр» деген қасиет пікір ретінде айтылуы мүмкін, бірақ оқушы оны әрекетпен дәлелдеуі керек. Оқиғаның себебі ретінде мәтінде көрсетілмеген келісімді немесе арнайы жоспарды ойдан қоспайды.

Жұптық әңгімеде бірінші бала «Елік не істеді?» деген нақты деректі атайды; екіншісі «Бұл құмырсқаның кейінгі ісімен қалай байланысты?» деп сұрайды. Бір минуттан соң рөлдер ауысады. Оқушы ойын толық сөйлеммен жеткізбесе, мұғалім «Менің ойымша, ... себебі мәтінде ...» деген тілдік үлгі береді. Бұл үлгі баланың өз дәлелін алмастырмайды; сөйлем құрауға тірек болады. Сөйлеуге қиналатын оқушы алдымен оқиға суреттерін не төрт қысқа карточканы реттейді, содан соң ауызша түсіндіреді. Жылдам аяқтаған оқушы «Аңшы балтырын сипаған соң не болды?» деген сұраққа аралық әрекетті қосып жауап береді.

ЖИ жауабын мәтінмен тексеру

Мұғалім сабаққа дейін төмендегідей қысқа, әдейі аралас жауап дайындайды және оны экраннан не қағаздан көрсетеді: «Елік судағы құмырсқаны құтқарды. Кейін құмырсқа елікке көмектесу үшін аңшының балтырын шақты. Аңшы құмырсқадан кешірім сұрады, ал елік құмырсқаға азық сыйлады. Шығарма өзара көмектесу туралы». Бұл сабаққа арнайы құрастырылған оқу үлгісі; нақты ЖИ сервисі осылай жауап бергені жөнінде дерек ретінде ұсынылмайды. Алғашқы екі сөйлемнің оқиға өзегі мәтінге сай келеді. Үшінші сөйлемдегі кешірім сұрау мен азық сыйлау мәтінде жоқ. Соңғы сөйлем — оқиғалардан шығарылатын түсіндіру, оны мәтіндегі әрекетпен негіздеу керек.

Балалар жауапты үш белгімен талдайды: жасыл — мәтінде анық жазылған немесе дәлме-дәл мазмұндалған әрекет; сары — мәтіннен туатын, бірақ дәлелдеуді қажет ететін қорытынды; қызыл — мәтінде жоқ хабар. Түстер қолжетімсіз болса, «Д», «Қ», «Ж» әріптері қолданылады. Оқушы «Аңшы кешірім сұрады» тұсын қызылмен белгілеп, мәтінде аңшының еңкейіп балтырын сипағанын, қолынан мылтығы түскенін көрсетеді. «Елік азық сыйлады» да қызыл: оқиғада азық беру айтылмайды. «Өзара көмектесу» қорытындысы сары, себебі оны елік пен құмырсқаның кезектескен әрекеттері растайды. Бұл жұмыс жасанды жауаптың сенімді естілуі оның мәтінге сай екенін дәлелдемейтінін тәжірибе арқылы көрсетеді [1].

Түзету тапсырмасы: «Елік құмырсқаны шөптің көмегімен құтқарды. Кейін құмырсқа аңшыны шағып, еліктің қашуына мүмкіндік жасады. Сондықтан мен мәтін өзара көмек туралы деп ойлаймын». Бұл үлгі бір ғана мүмкін жауап, бала сөйлем құрылымын өз сөзімен өзгерте алады. Оқушы дайын қорытындыны көшіріп қана қойса, оның дәлел табу әрекеті байқалмайды; мұғалім «қай екі оқиға осы пікірді растайды?» деп қайта сұрайды. Кейіпкерге жаңа сөз не әрекет телитін ұсыныс мәтінмен қайта салыстырылады. Оқушы пікірінің құндылығы күрделі сөз қолдануында емес, мәтінге сәйкестігінде.

Бастауыштағы қауіпсіз ұйымдастыру үшін ашық ЖИ сервисіне балаларды өздері тіркемейді және олардың аты-жөні, фотосы не жазған жеке жұмысы енгізілмейді. Мұғалім алдын ала бейтарап мысал дайындап, қағаздан да көрсете алады; сабақтың өтуі интернетке тәуелді емес. Осылайша ЖИ мазмұны бақылауға алынған оқу материалы ретінде қызмет етеді, ал баланың кітаптан оқу, талқылау және шешім қабылдау әрекеті сақталады [1; 5]. Егер мұғалім ЖИ көмегімен басқа жауап әзірлесе, оны қолданар алдында мәтінмен өзі салыстырып, жас ерекшелігіне сай түзетеді.

Бағалау және қорытындыны тіркеу

Қалыптастырушы бағалаудың бірінші өлшемі — мәтіннен екі нақты әрекетті табу: еліктің құтқаруы және құмырсқаның көмегі. Екіншісі — оқиғалар арасындағы себептік не мағыналық байланысты өз сөзімен түсіндіру. Үшіншісі — ұсынылған жауаптан кемінде бір мәтінде жоқ мәліметті тауып, оны мәтіндегі дерекпен түзету. Төртіншісі — өз қорытындысын кемінде бір мәтін дәлелімен тірек ету. Әр өлшем «орындады», «көмекпен орындады», «қайта қарау керек» түрінде белгіленуі мүмкін. Бұл — мақала авторы ұсынған сабақтық өлшемдер; оларды ресми міндетті шкала ретінде көрсетуге негіз жоқ [3].

Сабақтың соңында оқушы үш жолдық шығу парағын толтырады: «Мәтінде анық айтылғаны — ...»; «Менің қорытындым — ...»; «Дайын жауаптағы мәтінде жоқ мәлімет — ...». Парақша мұғалімге қай әрекет қиын болғанын көруге көмектеседі. Мысалы, бала деректі тапса да, қорытындыға дәлел келтірмесе, келесі сабақта «себебі мәтінде» деген тірекпен қайта жұмыс жасалады. Ал мәтінде жоқ ақпаратты шын деп қабылдаса, тиісті оқиға қайта оқылады. Осы жауаптар бастапқы болжаммен салыстырылса, жеке оқушының ілгерілеуін дәлелмен сипаттауға болады; ұсынылған үлгі бойынша тәжірибелік нәтиже жиналмағандықтан, мақалада ойдан шығарылған пайыз немесе сынып көрсеткіші берілмейді.

Бұл жұмыста ЖИ жауабы әдеби шығарманың мазмұнын алмастырмайды. Алдымен бала мәтінді оқиды, оқиғаны түсінеді және өз түсіндіруін жазады; содан кейін ғана дайын жауаптың сенімділігін сынайды. Осы кезектілік оқу сауаттылығын бағалауда ақпаратты табу мен мағынаны бағалауды байланыстырады [3; 4] және функционалдық әрі ЖИ сауаттылығына арналған әдістемелік ұсыныстың оқушы дербестігін сақтау мақсатына сәйкес келеді [1].

Қорытынды

«Құмырсқа мен елік» мәтіні бойынша ұсынылған тапсырма әдебиеттік оқу мазмұнын, коммуникативтік әрекетті және ЖИ жауабын сыни тексеруді бір арнаға жинайды. Оқушы алдымен оқиғадағы әрекетті табады, кейін олардың байланысын түсіндіреді, соңында мәтінде жоқ хабарды айырып, өз пікірін нақтылайды. Академияның үш материалы мәтінді таңдау, жұмыс кезеңдерін құру және жауапты бағалау үшін нақты тірек болды [1; 2; 3]. Үлгінің табысты орындалғаны оқушының әдемі қорытынды айтуынан емес, сол қорытындыға жеткізген мәтін дәлелін көрсете алуынан байқалады. Мұғалім бұл тәсілді басқа шағын әдеби мәтінге бейімдегенде де мәтіндегі дерек, оқушының пайымы және дайын жауаптың болжамы арасындағы шекараны сақтайды.

Әдебиеттер

[1] Ы. Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясы. Білім алушылардың функционалдық және жасанды интеллект сауаттылығын дамыту. Астана, 2026. 85 б.

[2] Ы. Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясы. Бастауыш сынып білім алушыларының коммуникативтік дағдыларын қалыптастыруға арналған мәтіндер жинағы. Астана, 2026. 176 б.

[3] Ы. Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясы. Білім алушылардың оқу сауаттылығының қалыптасу деңгейін зерттеу әдіснамасы. Астана, 2023. 80 б.

[4] Mullis I. V. S., Martin M. O. PIRLS 2021 Reading Assessment Framework // PIRLS 2021 Assessment Frameworks. Boston College, 2019. https://pirls2021.org/frameworks/home/reading-assessment-framework/overview/index.html

[5] Miao F., Holmes W. Guidance for generative AI in education and research. Paris: UNESCO, 2023. https://www.unesco.org/en/articles/guidance-generative-ai-education-and-research   

Алишерова Амина Муталиповна

«М. Әуезов атындағы жалпы білім беретін мектеп»

коммуналдық мемлекеттік мекемесі. Түркістан. Қазақстан