Аннотация:

Бұл баяндамада жасанды интеллект технологиясының қазақ тілі мен әдебиеті сабағында оқылым дағдысын дамытудағы рөлі қарастырылады. Қазіргі ақпараттық қоғамда білім беру саласында жаңа технологиялардың маңызды орны бар, және жасанды интеллект (ЖИ) оқушылардың оқылым дағдыларын дамыту үшін тиімді құрал ретінде көрініс табады. ЖИ жүйелері арқылы мәтіндерді түсіну, талдау және интерпретациялау, сондай-ақ сыни тұрғыдан ойлау дағдыларын қалыптастыруға мүмкіндік беріледі. Бұл баяндамада ЖИ технологияларын пайдалану арқылы қазақ тілі мен әдебиеті сабағында оқушылардың мәтінді терең түсіну қабілеттері, логикалық ойлау, шығармашылық тұрғыдан жұмыс істеу дағдылары қалай дамытылатыны туралы айтылған. Сонымен қатар, ЖИ оқушылардың жеке білім алу ерекшеліктеріне сәйкес тапсырмаларды ұсынуға мүмкіндік береді, оқушылардың оқу процесін интерактивті әрі қызықты етеді. Осылайша, жасанды интеллект оқылым дағдысын дамытуда үлкен әлеуетке ие.

Тірек сөздер: жасанды интеллект, қазақ тілі, әдебиет, оқылым дағдысы, білім беру технологиялары, сыни ойлау, мәтіндермен жұмыс, интерактивті тапсырмалар, жеке оқыту, білім алушылар.

Қазіргі ақпараттық қоғамда білім беру саласында жаңа технологияларды қолдану үлкен маңызға ие. Жасанды интеллект (ЖИ) – бұл әлемде білім беру мен оқытудың әдіс-тәсілдеріне, мазмұнына айтарлықтай өзгерістер енгізіп отырған технологиялардың бірі. Қазақ тілі мен әдебиеті пәні бойынша оқушылардың оқылым дағдыларын дамытуда ЖИ-дің рөлі ерекше. Оқылым дағдыларының дамуы тіл үйренушілердің мәтінді түсіну қабілеттерін ғана емес, шығармашылық ойлау, сын тұрғысынан ойлау және талдау дағдыларын қалыптастыруға да ықпал етеді. Осы баяндамада біз жасанды интеллект технологияларының қазақ тілі мен әдебиеті сабағында оқылым дағдысын дамытудағы тиімділігін қарастырамыз.

Жасанды интеллект (ЖИ) деп адамдардың интеллектік функцияларын орындауға қабілетті компьютерлік жүйелерді айтамыз. Бұл жүйелер ақпаратты өңдеу, талдау, болжау жасау, мәтінді түсіну және басқа да күрделі тапсырмаларды орындау қабілетіне ие. ЖИ-дің білім беру саласында қолданылуы әр түрлі бағыттарды қамтиды: оқыту материалдарын автоматты түрде өндіру, тапсырмалар мен тесттер құрастыру, оқушылардың білім деңгейін мониторингтеу, оқылым дағдысын дамыту және т.б.

Қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарында ЖИ арқылы оқушыларға көптеген мүмкіндіктер беріледі. ЖИ жүйелері тек ақпаратты жеткізу емес, оны оқушыларға түсіндіріп, жауап беруге, кеңес беруге, кейбір жағдайларда мәтінді талдауға көмектеседі. Жасанды интеллект жүйелері оқу процесін интерактивті, тиімді және қызықты етуге мүмкіндік береді.

Оқылым дағдысы – оқушының мәтінді дұрыс әрі саналы түсінуі, ондағы негізгі және қосымша ақпаратты ажыратуы, автордың ойын интерпретациялауы, мәтін мазмұнына талдау жасап, өзіндік көзқарасын білдіру қабілетін қамтитын маңызды тілдік дағды. Оқылым барысында оқушы тек мәтіндегі ақпаратты қабылдап қана қоймай, оның мағынасын саралайды, фактілер мен пікірлерді ажыратады, себеп-салдарлық байланыстарды анықтайды, кейіпкерлер әрекетіне немесе көтерілген мәселеге баға береді. Сондықтан оқылым дағдысы оқушының тілдік сауаттылығын ғана емес, сыни ойлауын, функционалдық сауаттылығын және ақпаратпен жұмыс жасау қабілетін қалыптастырады.

Қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарында оқылым дағдысын дамыту ерекше маңызға ие. Себебі көркем, публицистикалық, ғылыми-танымдық және ақпараттық мәтіндерді оқу арқылы оқушының сөздік қоры молаяды, сөйлем құрылымдарын дұрыс қолдану дағдысы қалыптасады, әдеби тіл нормаларын меңгеруі жетіледі. Сонымен қатар әртүрлі жанрдағы мәтіндерді салыстыру, олардың тақырыбы мен идеясын анықтау, автор позициясын тану, көркемдегіш құралдарды талдау оқушының әдеби-теориялық білімін тереңдетеді.

Оқылым жұмысын тиімді ұйымдастыру үшін мұғалім оқушыны мәтінді жай оқып шығуға емес, онымен белсенді әрекет жасауға бағыттауы қажет. Мысалы, мәтінді оқымас бұрын тақырып бойынша болжам жасау, мәтін барысында маңызды ақпараттарды белгілеу, түсініксіз сөздердің мағынасын анықтау, мәтіннен дәлел келтіру, сұрақтар құрастыру, негізгі ойды бір сөйлеммен тұжырымдау сияқты тапсырмалар беріледі. Оқудан кейін мәтінге жоспар құру, кейіпкерлерді салыстыру, автор пікіріне келісу немесе келіспеу себептерін дәлелдеу, мәтін мазмұнын өмірлік жағдайлармен байланыстыру оқушының терең түсінуіне мүмкіндік береді.

Қазіргі білім беру үдерісінде осындай жұмыстарды ұйымдастыруда жасанды интеллект технологияларын тиімді қолдануға болады. Жасанды интеллект мұғалімге оқушылардың жас ерекшелігі мен білім деңгейіне сәйкес мәтіндер таңдауға, мәтін бойынша әртүрлі деңгейдегі сұрақтар дайындауға, тапсырмаларды саралауға және қосымша түсіндірмелер ұсынуға көмектеседі. Мысалы, бір мәтін негізінде жасанды интеллект фактілік сұрақтар, түсінуді тексеретін тапсырмалар, талдау сұрақтары және шығармашылық сипаттағы тапсырмалар құрастыра алады. Бұл мұғалімнің уақытын үнемдеп қана қоймай, әр оқушының жеке мүмкіндігін ескеруге жағдай жасайды.

Жасанды интеллект оқушы үшін де мәтінмен жұмыс жасаудың қосымша құралы бола алады. Оқушы түсінбеген сөзінің мағынасын сұрап, күрделі сөйлемнің мазмұнын қарапайым тілмен түсіндіруді өтініп, мәтін бойынша сұрақтар құрастыра алады. Сонымен қатар ол мәтіннің негізгі ойын анықтауға бағытталған үлгі сұрақтар алып, өзінің жауабын жасанды интеллект ұсынған нұсқамен салыстыру мүмкіндігіне ие болады. Мұндай әрекет оқушыны дайын жауапты қабылдауға емес, өз жауабын тексеруге, салыстыруға және толықтыруға бағытталған жағдайда ғана тиімді нәтиже береді.

Әсіресе қазақ әдебиеті сабақтарында жасанды интеллект көркем шығарманы жан-жақты талдауға мүмкіндік береді. Мысалы, шығарма кейіпкерлерінің мінезін салыстыру, олардың әрекеттерінің себептерін анықтау, белгілі бір эпизодқа бірнеше көзқарас ұсыну, шығармадағы құндылықтарды қазіргі өмірмен байланыстыру сияқты тапсырмалар жасауға болады. Оқушы жасанды интеллект ұсынған пікірмен келісетінін немесе келіспейтінін мәтіннен дәлел келтіре отырып түсіндіреді. Бұл тәсіл оқушының мәтінді терең оқуына, дәлелді пікір айтуына және сыни ойлауына ықпал етеді.

Сонымен бірге жасанды интеллектті қолдану барысында оның берген жауабын дайын әрі абсолютті дұрыс ақпарат ретінде қабылдамау маңызды. Оқушылар ақпаратты мәтіннің түпнұсқасымен салыстыруға, қате немесе дәлелсіз тұжырымдарды анықтауға, бірнеше дереккөзді тексеруге үйренуі тиіс. Осы арқылы жасанды интеллект оқушының орнын басатын құрал емес, оның оқылым әрекетін қолдайтын, сұрақ қоюға, ойлануға, салыстыруға және дәлелдеуге көмектесетін цифрлық көмекші ретінде қолданылады.

Демек, қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарында жасанды интеллект мүмкіндіктерін мақсатты және әдістемелік тұрғыдан дұрыс пайдалану оқылым дағдысының сапалы қалыптасуына жағдай жасайды. Ол мәтінді түсіну, негізгі ойды анықтау, ақпаратты саралау, автор көзқарасын тану, өз пікірін дәлелдеу және мәтінге сыни тұрғыдан баға беру дағдыларын дамытуға мүмкіндік береді. Нәтижесінде оқушы тек жақсы оқырман болып қана қоймай, ақпаратты саналы түрде қабылдайтын, талдайтын және өз ойын дәлелді жеткізе алатын тұлға ретінде қалыптасады.

ЖИ арқылы оқылым дағдысын дамыту тәсілдері

Интерактивті тапсырмалар мен жаттығулар

ЖИ жүйелері арқылы оқушыларға интерактивті оқылым тапсырмалары берілуі мүмкін. Бұл тапсырмалар мәтінді түсінуге, оның негізгі ойларын табуға және сұрақтарға жауап беруге бағытталған. Мысалы, ЖИ жүйесі оқушыдан мәтіннің мазмұнын сұрап, жауапты бағалайды немесе оқушыға мәтіннің ішінен қажетті ақпаратты тауып, оны талқылауға мүмкіндік береді. Бұл тәсіл оқушылардың мәтінді терең түсіну қабілеттерін арттырады.

Мәтіндермен жұмыс істеу

Жасанды интеллект технологияларын қолдана отырып, оқушыларға әртүрлі жанрлардағы мәтіндер ұсынылып, олардың мазмұны бойынша сұрақтар қойылады. Мәтінді түсіну және оған қатысты сұрақтарға жауап беру арқылы оқушылардың ойлау қабілеттері дамиды. Сонымен қатар, ЖИ жүйесі мәтіндердегі күрделі сөздер мен тұжырымдарды түсіндіру үшін түсіндірмелер мен анықтамалар береді.

Жеке қарым-қатынас және кері байланыс

Жасанды интеллект арқылы оқушыларға жеке көмек көрсету мүмкіндігі бар. ЖИ жүйесі оқушының мәтінді түсіну деңгейін бағалап, оған сәйкес келетін тапсырмаларды ұсынады. Сонымен қатар, оқушылар ЖИ-ге өз сұрақтарын қойып, жауап алады. Бұл оқушылардың жеке қажеттіліктеріне сәйкес білім алуға мүмкіндік береді.

Қателерді түзету және үйрену

Жасанды интеллект оқушылардың қателерін анықтап, түзету бойынша ұсыныстар береді. Мысалы, оқушы мәтінді түсінбеген жағдайда ЖИ жүйесі жауаптардың дұрыс немесе бұрыс екенін анықтап, оқушыға қосымша түсіндірулер мен бағыт-бағдар береді. Бұл тәсіл оқушылардың өз білімін бағалап, өз қателіктерін түсініп, олардан үйренуіне мүмкіндік береді.

Талдау мен рефлексия

ЖИ арқылы оқушылар мәтіннің құрылымын, тақырыпты және оның негізгі идеяларын талдай алады. Жасанды интеллект оқушының жауаптарын бағалап, оның талдау деңгейін көрсетіп, қосымша сұрақтар мен тапсырмалар ұсынады. Бұл тәсіл оқушылардың ойлау қабілетін арттырады және олардың сыни тұрғыдан ойлау дағдыларын дамытуға мүмкіндік береді.

Жасанды интеллекттің артықшылықтары мен мүмкіндіктерін сараласақ:

ЖИ оқушының жеке ерекшеліктерін ескере отырып, оқытуды бейімдей алады. Ол әр оқушының оқу қабілетіне сәйкес тапсырмаларды ұсына алады, нәтижесінде оқушының білім деңгейіне сай қажетті қолдау көрсетіледі.

Жасанды интеллект оқушыларға жылдам кері байланыс береді. Бұл оқушының қатесін тез анықтап, оны түзетуге көмектеседі. Сонымен қатар, мұғалімнің уақыты үнемделеді.

ЖИ технологиялары интернет арқылы қол жетімді болғандықтан, оқушылар кез келген уақытта өздерінің оқылым дағдыларын дамыта алады. Бұл, әсіресе, қосымша білім алу қажеттілігі бар оқушылар үшін өте маңызды.

Жасанды интеллект арқылы білім алу процесі оқушылар үшін қызықты әрі ынталандырушы болады. Оқушылар жаңа технологияларды қолдануды қызығушылықпен қабылдайды, бұл олардың оқу процесіне деген ынтасын арттырады.

Жасанды интеллект қазақ тілі мен әдебиеті сабағында оқылым дағдысын дамытуда тиімді құрал болып табылады. Ол оқушылардың оқу қабілеттерін арттырып, олардың шығармашылық ойлау, талдау, сын тұрғысынан ойлау дағдыларын дамытады. ЖИ арқылы жеке қарым-қатынас жасау, қателерді түзету, мәтіндерді талдау сияқты тапсырмалар оқушылардың білім алу процесін тиімді әрі қызықты етеді. Болашақта ЖИ технологияларының білім беру саласында кеңінен қолданылуы оқушылардың оқылым дағдыларын ғана емес, жалпы оқу процесінің сапасын да арттырады.

Пайдаланған әдебиеттер:

1. Айтмұхамбетова, Г. С. Цифрлық білім беру технологиялары және олардың оқушылардың білім сапасына әсері. Алматы: Қазақ университеті. 2020.

2. Бейсенбаева, Ш. С. Қазақ тілі мен әдебиетін оқытудағы инновациялық әдіс-тәсілдер. Астана: Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті. 2019.

3. Жанайдарова, А. Ә., & Байкенова, Р. Қ. Жасанды интеллект және білім беру саласында оның қолданылуы. Журнал «Білім әлемі», №4. 2021.

4. Қалиев, С. С. Ақпараттық-коммуникациялық технологиялар және қазақ тілін оқытудың тиімділігі. Астана: Білім беру және ғылым министрлігі. 2018.

5. Кенжебаева, Ж. К. Цифрлық технологиялар мен жасанды интеллект білім беру саласында. Алматы: Қазақ педагогикалық баспасы. 2022.

Альменова-Жаимова Айгуль Кантореевна

Ақтөбе облысы, Мұғалжар ауданы

№ 4 Ембі қалалық жалпы білім беретін орта мектебі

Қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі