2026 жылғы 10 қазанда «Ұлы дала ұстазы» халықаралық ғылыми-педагогикалық журналы мен «Педагогикалық даму» республикалық ғылыми-әдістемелік орталығының ұйымдастыруымен өткен «Білім берудегі жаңа трендтер: педагогикалық идеялар мен дағдылар, үздік тәжірибелер» атты республикалық тәжірибе алмасу онлайн-конференциясында баяндама жасап, өзінің педагогикалық тәжірибесімен бөлісті.

Еламанова Аида Куттымуратовна

Ақтөбе облысы Мұғалжар ауданы «Қандыағаш қалалық №2 ЖББОМ» КММ

қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі

Аннотация

Мақалада қазақ әдебиетін оқыту барысында ұлттық құндылықтарды оқушы санасына сіңірудің тиімді педагогикалық тәсілдері қарастырылады. Көркем шығармалардағы отансүйгіштік, үлкенді құрметтеу, кішіге қамқор болу, ар-намыс, бірлік, еңбекқорлық, әділдік, отбасылық тәрбие, салт-дәстүр мен тарихи жады сияқты ұлттық құндылықтарды сабақ мазмұнымен сабақтастыру жолдары талданады. Әдеби шығарманы тек мазмұндық тұрғыдан меңгертумен шектелмей, кейіпкер әрекетін бағалау, өмірлік жағдаятпен байланыстыру, пікірталас, шығармашылық тапсырма, жобалық жұмыс, цифрлық сторителлинг және рефлексия әдістерін қолдану ұсынылады. Сонымен қатар Абай, Мұхтар Әуезов, Бауыржан Момышұлы, Бердібек Соқпақбаев және басқа да қаламгерлер шығармаларын ұлттық тәрбие құралы ретінде пайдаланудың практикалық үлгілері көрсетіледі. Ұсынылған әдістер оқушының әдеби мәтінді терең түсінуіне, ұлттық дүниетанымын қалыптастыруға және алған құндылықтарын күнделікті өмірде қолдануына мүмкіндік береді.

Түйін сөздер: қазақ әдебиеті, ұлттық құндылық, тәрбие, көркем шығарма, ұлттық дүниетаным, әдеби білім, шығармашылық тапсырма, оқушы тұлғасы.

Қазіргі білім беру үдерісінде оқушыға тек білім беру жеткіліксіз. Мектептің маңызды міндеттерінің бірі – ұлттық мәдениетін құрметтейтін, тарихи жадысы қалыптасқан, адамгершілік ұстанымы берік, елінің рухани мұрасын бағалай білетін тұлға тәрбиелеу. Бұл міндетті жүзеге асыруда қазақ әдебиеті пәнінің орны ерекше.

Әдебиет – халықтың рухани жады. Көркем шығармада белгілі бір кезеңнің тарихи оқиғалары ғана емес, халықтың дүниетанымы, мінезі, салт-дәстүрі, ұғым-түсінігі, адамгершілік қағидалары сақталады. Сондықтан қазақ әдебиетін оқыту барысында шығармадағы оқиғаны мазмұндаумен немесе кейіпкерлерге мінездеме берумен шектелу ұлттық құндылықтарды толық ашуға мүмкіндік бермейді.

Мысалы, Абай шығармаларында білімге ұмтылу, адал еңбек, адамгершілік пен ар мәселесі көтерілсе, Мұхтар Әуезов туындыларында қазақ қоғамының тұрмыс-тіршілігі, әдет-ғұрпы, отбасылық қарым-қатынастары мен әлеуметтік мәселелері кеңінен көрініс табады. Бауыржан Момышұлы шығармалары ерлік, отаншылдық, тәртіп пен жауапкершілік құндылықтарын танытса, Бердібек Соқпақбаев шығармалары бала мінезі, шыншылдық, достық және өзін-өзі тану мәселелерін оқушыға жақын тілмен жеткізеді.

Демек, қазақ әдебиеті сабағы оқушыға ұлттық құндылықтар туралы дайын түсінік беретін пән емес, сол құндылықтарды көркем мәтін арқылы сезініп, салыстырып, бағалап, жеке өмірлік ұстанымына айналдыратын орта болуы қажет.

Ұлттық құндылық ұғымы халықтың тарихи даму барысында қалыптасқан рухани және мәдени мұрасын, дүниетанымын, адамгершілік өлшемдерін, салт-дәстүрін, тілін, отбасылық және қоғамдық қарым-қатынас нормаларын қамтиды.

Қазақ әдебиетіндегі негізгі ұлттық құндылықтарды шартты түрде бірнеше бағытқа бөлуге болады:

· ел мен жерге деген сүйіспеншілік;

· үлкенді сыйлау, кішіге қамқор болу;

· ата-анаға құрмет;

· ар-намыс пен ұят;

· адалдық пен әділдік;

· достық пен бірлік;

· еңбекқорлық;

· ерлік пен отаншылдық;

· қонақжайлық;

· салт-дәстүр мен мәдени мұра;

· ана тілі мен сөз қадірі.

Мұғалім көркем шығарманы оқыту барысында «Бұл шығармада қандай ұлттық құндылық бар? » деген жалпы сұрақпен шектелмеуі қажет. Оқушы құндылықты кейіпкердің сөзі, әрекеті, таңдауы және оның салдары арқылы өзі анықтаған кезде ғана мазмұн саналы түрде меңгеріледі.

Мысалы, кейіпкер белгілі бір шешім қабылдаса, оқушыдан:

«Оның бұл әрекеті қандай құндылыққа негізделген? »,

«Егер кейіпкер басқа шешім қабылдаса, оқиға қалай өзгерер еді? »,

«Осы жағдай қазіргі өмірде кездесе ме? »,

«Сен оның орнында болсаң, қандай шешім қабылдар едің? » деген сұрақтар арқылы ой қозғауға болады.

Мұндай жұмыс әдеби талдауды адамгершілік тәрбиемен табиғи түрде ұштастырады.

Ұлттық құндылықты дәріптеудің ең тиімді жолдарының бірі – мәтіндегі құндылықтарды оқушының өзіне анықтату.

Ол үшін сабақ барысында «Құндылық картасы» әдісін қолдануға болады.

Бұл кестенің тиімділігі – оқушы мәтіннен нақты дәлел келтіруге дағдыланады. Сонымен бірге ол «құндылық» ұғымын абстрактілі түсінік ретінде емес, адамның әрекетінен көрінетін қасиет ретінде қабылдайды.

2. «Кейіпкер таңдауын бағалау» әдісі

Әдеби шығармадағы кейіпкердің шешімі оқушыны ойландыруға үлкен мүмкіндік береді. Мұғалім шығармадағы маңызды эпизодты таңдап, бірнеше сұрақ ұсынады:

· Кейіпкер неліктен осындай шешім қабылдады?

· Оның шешіміне қандай ұлттық немесе адамгершілік қағида әсер етті?

· Бұл әрекетті сен қолдайсың ба?

· Кейіпкердің шешімінен қандай сабақ алуға болады?

Мысалы, Бердібек Соқпақбаевтың «Менің атым Қожа» шығармасын оқыту барысында Қожаның іс-әрекеттерін біржақты «жақсы» немесе «жаман» деп бағаламай, оның қателігі мен өзін өзгертуге ұмтылысын талдауға болады.

Оқушыға: «Адамды оның бір ғана қателігі арқылы бағалау дұрыс па? »

деген проблемалық сұрақ қою арқылы мейірімділік, әділдік, жауапкершілік, өзін-өзі тәрбиелеу сияқты құндылықтар төңірегінде пікірталас ұйымдастыруға болады.

Оқушы үшін ұлттық құндылықтың мәні оның қазіргі өмірмен байланысы арқылы айқынырақ ашылады.

Мысалы, шығармадағы үлкенді сыйлау мәселесін талқылағаннан кейін:

«Қазіргі қоғамда үлкенді құрметтеу қалай көрінуі керек? » деген сұрақ ұсынылады. Немесе отансүйгіштік тақырыбын өткенде: «Отанды сүю тек батырлықпен ғана өлшене ме? », «Оқушы өз еліне қандай пайда келтіре алады? » деген сұрақтарды қарастыруға болады.

Осылайша оқушы құндылықтарды тек өткен заманның ерекшелігі ретінде емес, бүгінгі өмірге қажет адамгершілік бағдар ретінде қабылдайды.

Ұлттық құндылықты дайын тұжырым ретінде ұсынудан гөрі, оқушыны ойландыратын сұрақ арқылы ашу әлдеқайда нәтижелі. Мысалы:

Абай шығармаларын оқытуда:

· Абай айтқан «толық адам» қасиеттері қазіргі адамға қажет пе?

· Білімді болу мен адам болудың айырмашылығы неде?

· Еңбек етпей жетістікке жетуге бола ма?

· Батырлық жырларды оқытуда:

· Батырлық тек жаумен шайқасуда көріне ме?

· Қазіргі қоғамда кімді батыр деп айтуға болады?

· Мұхтар Әуезов шығармаларын оқытуда:

· Дәстүр әрқашан дұрыс бола бере ме?

· Жеке адамның таңдауы мен қоғам талабы қай кезде қайшылыққа түседі?

Мұндай сұрақтар оқушының дайын жауапты қайталауынан гөрі, дәлелді пікір айтуына мүмкіндік береді.

Шығармашылық тапсырма оқушының шығармадағы идеяны жеке тәжірибесімен байланыстыруына көмектеседі.

Тиімді тапсырмалар:

«Кейіпкерге хат»

Оқушы шығарма кейіпкеріне кеңес, қолдау немесе өз пікірін хат түрінде жазады.

«Егер мен кейіпкердің орнында болсам. .. »

Оқушы оқиғаға балама шешім ұсынады.

«Бір құндылық – бір оқиға»

Оқушы «адалдық», «достық», «еңбек», «отансүйгіштік» сияқты бір құндылықты таңдап, өмірден шағын оқиға құрастырады.

«Ұлттық құндылықтар күнделігі»

Апта бойы өзі байқаған ұлттық және адамгершілік құндылықтардың өмірдегі көріністерін қысқаша жазып отырады.

Мұндай тапсырмалар әдеби білімді өмірмен байланыстырып, оқушының құндылықты жеке тәжірибесінде сезінуіне ықпал етеді.

Қазіргі оқушы ақпаратты тек мәтін түрінде емес, бейне, дыбыс, инфографика, қысқа цифрлық контент арқылы да жақсы қабылдайды. Сондықтан ұлттық құндылықтарды заманауи форматпен ұсыну маңызды.

Мысалы, оқушылар:

· әдеби шығарма бойынша буктрейлер жасай алады;

· кейіпкер атынан бейнеүндеу дайындай алады;

· «Шығармадағы бес ұлттық құндылық» тақырыбында инфографика құрастырады;

· шығарманың маңызды эпизодын подкаст форматында талдайды;

· цифрлық сторителлинг арқылы әдеби оқиғаны қайта баяндайды.

Мәселен, Абай шығармаларын оқыту барысында оқушылар «Абайдың бес асыл ісі – қазіргі оқушы өмірінде» тақырыбында қысқа бейнеролик немесе презентация әзірлей алады.

Бұл тапсырма өлең мазмұнын жаттап қана қоймай, оның идеясын қазіргі өмірге бейімдеп түсіндіруге мүмкіндік береді.

Ұлттық құндылықтарды терең меңгертудің тағы бір тиімді жолы – шағын зерттеу жобалары.

Жоба тақырыптары:

· «Менің отбасымдағы ұлттық дәстүрлер»;

· «Атадан қалған асыл сөз»;

· «Қазақ әдебиетіндегі ананың бейнесі»;

· «Қазақ әдебиетіндегі батырлық ұғымы»;

· «Абай шығармаларындағы адамгершілік құндылықтар»;

· «Қазақ әдебиетіндегі отбасы тәрбиесі»;

· «Ұлттық салт-дәстүрдің көркем шығармадағы көрінісі».

Оқушылар ата-аналарымен, ата-әжелерімен сұхбат жүргізіп, отбасы тарихынан мысал жинап, әдеби шығармадағы құндылықпен салыстыра алады.

Осы арқылы әдебиет сабағы отбасы тәрбиесімен, өлкетанумен және зерттеушілік дағдымен байланысады.

Әдеби шығармадағы ұлттық құндылықтарды тарих, музыка, география, бейнелеу өнері пәндерімен сабақтастыру нәтижелі.

Мысалы, тарихи жырды оқыту барысында сол кезеңдегі тарихи жағдай қарастырылады. Ақын-жыраулар шығармасын өткенде дәстүрлі күй мен терме тыңдатуға болады. Белгілі бір өңірге қатысты шығарма оқытылса, сол аймақтың географиялық және мәдени ерекшелігі зерттеледі.

Бұл тәсіл оқушының әдеби шығарманы жеке мәтін ретінде емес, халықтың тұтас рухани және тарихи кеңістігінің бір бөлігі ретінде қабылдауына мүмкіндік береді.

10. Рефлексия арқылы құндылықты бекіту

Сабақ соңындағы рефлексия тек «Не үйрендім? » сұрағымен шектелмеуі керек.

Құндылыққа бағытталған рефлексия сұрақтары:

· Бүгінгі шығарма маған қандай ой салды?

· Қай кейіпкердің әрекеті маған әсер етті?

· Шығармадан қандай құндылықты байқадым?

· Осы құндылық менің өмірімде қалай көрінеді?

· Қандай әрекетімді өзгерткім келеді?

· Бұл шығармадан өзіме қандай сабақ алдым?

Оқушы осындай сұрақтарға жауап беру арқылы әдеби шығарманың идеясын өзінің өмірлік тәжірибесімен байланыстырады.

Мысал ретінде Абайдың «Ғылым таппай мақтанба» өлеңін алайық.

Сабақтың негізгі құндылықтары: білімге ұмтылу, еңбек, терең ой, қанағат, рақым.

Алдымен оқушылар өлеңнен «бес асыл іс» пен «бес дұшпанды» анықтайды.

Одан кейін екі бағаннан тұратын кесте толтырылады:

Сабақтың келесі кезеңінде оқушыларға: «Абай бүгінгі жастармен кездессе, қандай кеңес берер еді? » деген шығармашылық тапсырма ұсынылады.

Сабақ соңында әр оқушы: «Бес асыл істің ішінде мен үшін ең маңыздысы –. .. , себебі. .. » деген сөйлемді аяқтайды.

Осылайша әдеби мәтіндегі құндылықтар оқушының жеке өмірлік ұстанымымен сабақтастырылады.

Ұлттық құндылықтарды дәріптеуде мұғалімнің өзі де маңызды тұлға болып табылады. Оқушы мұғалімнің айтқанынан ғана емес, оның қарым-қатынас мәдениетінен, сөз саптауынан, әдебиетке көзқарасынан, ұлттық мәдениетке деген құрметінен үлгі алады.

Сондықтан қазақ әдебиеті мұғалімі:

· шығарманы бір ғана дайын түсінікпен шектемеуі;

· оқушының жеке пікіріне құрметпен қарауы;

· дәлелді пікір айтуға үйретуі;

· ұлттық құндылықтарды жасанды насихатқа айналдырмауы;

· көркем мәтіндегі қарама-қайшылықтарды ашық талқылауы;

· өткен мен бүгіннің байланысын көрсетуі қажет.

Ұлттық құндылық оқушыға бұйрық немесе ұран арқылы емес, көркем шығармадағы адам тағдыры мен өмірлік таңдау арқылы әсер еткенде ғана оның тәрбиелік маңызы артады.

Ұлттық құндылықтарға бағытталған әдебиет сабақтарын жүйелі ұйымдастыру нәтижесінде оқушы:

· көркем мәтіннің негізгі идеясын терең түсінеді;

· кейіпкерлер әрекетіне дәлелді баға береді;

· ұлттық салт-дәстүр мен рухани мұраны таниды;

· өз ойын еркін әрі мәдениетті жеткізеді;

· тарихи және мәдени құндылықтарға құрметпен қарайды;

· адамгершілік мәселелеріне саналы көзқарас қалыптастырады;

· әдеби шығармадағы идеяны өз өмірімен байланыстырады;

· ұлттық болмысы мен азаматтық жауапкершілігін сезінеді.

Қазақ әдебиеті – ұлттық құндылықтарды жас ұрпақ санасына жеткізудің қуатты рухани құралы. Алайда бұл мүмкіндік әдеби мәтінді тек мазмұндау, кейіпкерді сипаттау немесе теориялық ұғымдарды жаттатумен толық жүзеге аспайды. Оқушы шығармадағы құндылықты өзі анықтап, кейіпкер әрекетін саралап, пікір айтып, оны қазіргі өмірмен салыстырған кезде әдеби білімнің тәрбиелік мәні күшейеді.

Сондықтан әдебиет сабағында проблемалық сұрақтар, пікірталас, шығармашылық тапсырмалар, кейіпкер таңдауын бағалау, жобалық жұмыс, мақал-мәтелдермен байланыстыру, цифрлық сторителлинг және құндылыққа бағытталған рефлексия сияқты әдістерді жүйелі қолдану маңызды.

Ұлттық құндылықтарды дәріптеу – өткенді қайталау ғана емес. Ол – өткеннің рухани тәжірибесін қазіргі ұрпақтың санасында жаңғыртып, болашаққа жеткізу. Қазақ әдебиеті сабағы осы үш уақытты – өткенді, бүгінді және болашақты – байланыстыратын маңызды рухани кеңістік. Осындай сабақта білім алған оқушы көркем шығарманы ғана танып қоймай, өзінің кім екенін, қандай мәдениетке тиесілі екенін және қоғам алдында қандай жауапкершілігі бар екенін тереңірек түсіне бастайды.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Абай Құнанбайұлы. Қара сөздер. Өлеңдер мен поэмалар. – Алматы: әдеби басылымдар.

2. Әуезов М. Абай жолы. Роман-эпопея.

3. Момышұлы Б. Ұшқан ұя.

4. Соқпақбаев Б. Менің атым Қожа.

5. Жұмабаев М. Педагогика.

6. Байтұрсынұлы А. Әдебиет танытқыш.

7. Аймауытов Ж. Тәрбиеге жетекші.

8. Қазақстан Республикасының жалпы орта білім беруге арналған қазақ әдебиеті пәні бойынша оқу бағдарламалары.