Аннотация

Мақалада мектеп жанындағы шағын орталықтарда мектеп жасына дейінгі балалардың жан-жақты дамуын қамтамасыз етудің тиімді педагогикалық тәсілдері қарастырылады. Мектепке дейінгі тәрбие мен оқыту үдерісінде ойын технологияларын, ұлттық құндылықтарға негізделген тәрбиелік іс-әрекеттерді, шығармашылық тапсырмаларды және жеке тұлғаға бағытталған әдістерді қолданудың маңызы сипатталады. Сонымен қатар шағын орталық жағдайында балалардың танымдық белсенділігін арттыру, сөйлеу дағдыларын қалыптастыру, әлеуметтік-эмоционалдық дамуын қолдау және мектепке психологиялық дайындығын жетілдіру жолдары талданады. Тәрбиешінің кәсіби құзыреттілігі мен ата-аналар арасындағы ынтымақтастықтың бала тәрбиесіндегі рөлі айқындалып, тәжірибеде қолдануға болатын әдістемелік ұсыныстар беріледі.

Түйін сөздер: шағын орталық, мектепке дейінгі тәрбие, ойын технологиясы, ұлттық құндылық, танымдық даму, шығармашылық қабілет, әлеуметтік-эмоционалдық даму, мектепке дайындық, педагогикалық инновация.

Қазіргі білім беру жүйесінде мектепке дейінгі тәрбие мен оқыту баланың тұлғалық қалыптасуының алғашқы әрі маңызды кезеңі ретінде қарастырылады. Себебі баланың қоршаған орта туралы алғашқы түсініктері, қарым-қатынас мәдениеті, танымдық қызығушылығы, сөйлеу қабілеті, мінез-құлқы және адамгершілік қасиеттері негізінен мектепке дейінгі кезеңде қалыптасады. Осы тұрғыдан алғанда мектеп жанындағы шағын орталықтардың білім беру жүйесіндегі орны ерекше.

Мектеп жанындағы шағын орталық – балалардың жас ерекшеліктері мен жеке қажеттіліктеріне сәйкес дамуына, тәрбиеленуіне және мектеп өміріне біртіндеп бейімделуіне жағдай жасайтын маңызды білім беру ортасы. Мұнда ұйымдастырылатын педагогикалық жұмыс баланың тек белгілі бір білім мен дағдыны меңгеруіне ғана емес, оның өзін еркін сезінуіне, қоршаған ортаға қызығушылық танытуына, өз ойын жеткізуіне және құрдастарымен жағымды қарым-қатынас орнатуына бағытталуы тиіс.

Бүгінгі таңда мектепке дейінгі білім беру мазмұны жаңарып, тәрбие мен оқытуда баланың жеке мүмкіндіктерін ескеру, ойын арқылы дамыту, шығармашылық белсенділігін арттыру және ұлттық құндылықтарға баулу мәселелеріне ерекше көңіл бөлінуде. Бұл өзгерістер шағын орталық тәрбиешісінен дәстүрлі әдістермен қатар, заманауи педагогикалық технологияларды тиімді қолдануды талап етеді.

Шағын орталықтағы тәрбие жұмысының басты ерекшелігі – баланың табиғи қызығушылығын сақтай отырып, оның дамуына қолайлы жағдай жасау. Бала үшін қоршаған ортаны танудың негізгі жолы – ойын, бақылау, тәжірибе және ересектермен қарым-қатынас. Сондықтан тәрбиеші баланың күнделікті әрекетін дамытушы ортаға айналдырып, әрбір іс-шараны тәрбиелік және танымдық мақсатпен ұштастыра білуі қажет.

Осыған байланысты мақалада мектеп жанындағы шағын орталық жағдайында балалардың жан-жақты дамуын қамтамасыз етудің тиімді жолдары, тәрбие жұмысын ұйымдастырудағы инновациялық тәсілдер мен ұлттық тәрбиенің мүмкіндіктері қарастырылады.

1. Мектеп жанындағы шағын орталықтың бала дамуындағы рөлі

Мектепке дейінгі кезең – баланың физикалық, интеллектуалдық, эмоционалдық және әлеуметтік дамуы қарқынды жүретін уақыт. Осы кезеңде қалыптасқан дағдылар мен құндылықтар оның кейінгі білім алуына, қоршаған ортамен қарым-қатынасына және жеке тұлға ретінде қалыптасуына әсер етеді.

Шағын орталықтың басты мақсаты – әрбір баланың жас және жеке ерекшеліктерін ескере отырып, оның жан-жақты дамуына қажетті жағдай жасау.

Бұл мақсатты жүзеге асыру барысында тәрбиеші баланың танымдық қызығушылығын оятуға, сөздік қорын молайтуға, шығармашылық қабілетін дамытуға, өздігінен әрекет етуге үйретуге және адамгершілік қасиеттерін қалыптастыруға ерекше назар аударады.

Шағын орталық жағдайында бала алғаш рет отбасынан тыс әлеуметтік ортада тұрақты қарым-қатынас орната бастайды. Ол өз құрдастарымен бірлесіп ойнауды, ойыншықтарды бөлісуді, кезек күтуді, ортақ ережелерді сақтауды және өз сезімін білдіруді үйренеді. Бұл дағдылар баланың болашақта мектепке бейімделуіне негіз болады.

Сонымен қатар шағын орталықтың мектеппен бір білім беру кеңістігінде орналасуы баланың мектеп өмірімен біртіндеп танысуына мүмкіндік береді. Алайда мұндай сабақтастық мектепке дейінгі тәрбиені ерте жастан мектеп сабағына айналдыру дегенді білдірмейді. Керісінше, баланың жас ерекшелігіне сәйкес ойын, шығармашылық және зерттеушілік әрекеттер арқылы мектепке деген жағымды көзқарасын қалыптастыру маңызды.

2. Ойын технологиясы – баланы дамытудың тиімді құралы

Мектепке дейінгі тәрбие жүйесінде ойын әрекеті ерекше орын алады. Ойын – баланың табиғи қажеттілігі, қоршаған дүниені тану құралы және әлеуметтік тәжірибе жинақтаудың тиімді тәсілі.

Ойын барысында бала өздігінен шешім қабылдайды, ой қорытады, қиялын дамытады, қарым-қатынас орнатады және жаңа білімді тәжірибе арқылы меңгереді.

Шағын орталықта ойын технологияларын қолдану баланың танымдық белсенділігін арттырып қана қоймай, оның эмоционалдық жағдайына да жағымды әсер етеді.

Мысалы, «Сиқырлы қоржын» ойыны арқылы балалар заттарды сипап сезу, сипаттау, салыстыру және ажырату дағдыларын дамытады. Тәрбиеші қоржынның ішіне әртүрлі тұрмыстық заттар мен ойыншықтар салып, балаға олардың ерекшеліктерін анықтауды ұсынады.

Бұл тапсырма баланың сенсорлық қабылдауын, сөздік қорын, есте сақтауын және байланыстырып сөйлеуін дамытуға бағытталған.

Ал «Кім жылдам ойлайды?» ойынында балаларға суреттер көрсетіліп, олардың ортақ белгілерін табу, топтастыру және артық затты анықтау тапсырмалары беріледі.

Мұндай ойындар қарапайым логикалық ойлау әрекеттерін қалыптастыруға көмектеседі.

Ойын технологияларының тиімділігі олардың балаларға қызықты әрі қолжетімді болуында. Дегенмен ойынның нәтижелі болуы тәрбиешінің оны дұрыс ұйымдастыруына, жас ерекшелігіне сәйкестендіруіне және баланың белсенді қатысуына мүмкіндік беруіне байланысты.

3. Ұлттық құндылықтарды қалыптастырудағы тәрбие жұмысының маңызы

Қазіргі мектепке дейінгі білім беру жүйесінің маңызды міндеттерінің бірі – балаларды ұлттық мәдениет пен рухани құндылықтарға баулу.

Ұлттық тәрбие баланың туған жерге, ана тіліне, салт-дәстүрге және халқымыздың мәдени мұрасына деген құрметін қалыптастырудан басталады.

Мектеп жанындағы шағын орталықта ұлттық құндылықтарды таныстыру баланың жас ерекшелігіне сәйкес қарапайым әрі қызықты әрекеттер арқылы жүзеге асырылуы тиіс.

Мысалы, қазақ халқының ұлттық ойындарын қолдану балалардың дене қимылдарын жетілдірумен қатар, олардың бірлескен әрекетке қатысуын, шапшаңдығын және тапқырлығын дамытуға мүмкіндік береді.

«Тақия тастамақ», «Асық ойыны», «Арқан тарту» сияқты ойындарды қауіпсіздік талаптарын сақтай отырып ұйымдастыру балалардың ұлттық мәдениетке деген қызығушылығын арттыра алады.

Сонымен қатар ертегілер, мақал-мәтелдер, санамақтар, жаңылтпаштар мен бесік жырлары балалардың сөздік қорын байытуға, тілдік мәдениетін қалыптастыруға және адамгершілік құндылықтарды меңгеруіне ықпал етеді.

Мысалы, «Мақта қыз бен мысық» ертегісін сахналау арқылы балалар өзара көмек, жауапкершілік және қарым-қатынас мәселелерін түсінеді. Ал «Бауырсақ» ертегісін сахналау барысында кейіпкерлердің мінез-құлқын салыстырып, олардың әрекетіне қарапайым баға беруге үйренеді.

Ұлттық тәрбиенің нәтижелілігі оны тек мерекелік іс-шаралармен шектемей, күнделікті тәрбие үдерісінің мазмұнына енгізумен байланысты.

Тәрбиеші мен ата-ананың бірлескен жұмысы

Баланың жан-жақты дамуы тек шағын орталықтағы педагогикалық жұмыспен шектелмейді. Бұл үдерісте отбасының рөлі ерекше.

Ата-ана – баланың алғашқы тәрбиешісі, ал мектепке дейінгі ұйым отбасындағы тәрбиені толықтырып, дамытуға бағытталған әлеуметтік-педагогикалық орта.

Сондықтан тәрбиеші мен ата-ананың өзара ынтымақтастығы баланың жеке ерекшеліктерін түсінуге және оның дамуына қолайлы жағдай жасауға мүмкіндік береді.

Шағын орталықта ата-аналармен жұмысты дәстүрлі жиналыстармен ғана шектемей, бірлескен шығармашылық шеберханалар, отбасылық ойындар, ашық іс-шаралар және тәжірибелік кездесулер түрінде ұйымдастыру тиімді.

Мәселен, «Бірге ойнаймыз, бірге дамимыз» атты отбасылық шеберханада ата-аналар балаларымен бірге дамытушы ойындар жасап, олардың тәрбиелік және танымдық мүмкіндіктерімен таныса алады.

Ал «Отбасымның ұлттық дәстүрлері» жобасы арқылы балалар ата-аналарымен бірге өз отбасында сақталған салт-дәстүрлерді таныстырып, ұлттық мәдениетке деген қызығушылығын арттыра алады.

Ата-анамен тұрақты байланыс орнату баланың жетістіктерін уақытылы байқауға, туындаған қиындықтарды бірлесе шешуге және тәрбие жұмысының бірізділігін қамтамасыз етуге ықпал етеді.

Практикалық бөлім. «Ойнаймыз, зерттейміз, дамимыз» әдістемелік жұмыс моделі

Шағын орталық жағдайында балалардың жан-жақты дамуын қамтамасыз ету үшін күнделікті тәрбие үдерісінде бірнеше дамыту бағытын өзара байланыстыратын әдістемелік жұмыс моделін қолдануға болады.

Модельдің негізгі мақсаты – баланың танымдық, коммуникативтік, шығармашылық, физикалық және әлеуметтік-эмоционалдық дағдыларын ойын әрекеті арқылы кешенді дамыту.

Ұсынылған модельді жүзеге асыру барысында әр баланың даму ерекшеліктерін, қызығушылығы мен жеке мүмкіндіктерін ескеру қажет.

Жұмыстың тиімділігін бағалау үшін балалардың белсенділігіне, тапсырманы орындау кезіндегі дербестігіне, қарым-қатынас жасау дағдыларына, шығармашылық бастамаларына және танымдық қызығушылығына педагогикалық бақылау жүргізуге болады.

Шағын орталықтағы педагогикалық жұмыстың сапасы тәрбиешінің кәсіби шеберлігіне, әр баланың жеке ерекшелігін ескеруіне, дамытушы ортаны тиімді ұйымдастыруына және ата-аналармен ынтымақтастық орната білуіне тікелей байланысты.

Балалардың танымдық, коммуникативтік, шығармашылық және әлеуметтік-эмоционалдық дамуын қамтамасыз ету үшін ойын технологияларын, ұлттық тәрбие элементтерін, зерттеушілік тапсырмаларды және шығармашылық әрекеттерді өзара байланыстыра қолданудың маңызы зор.

Сонымен қатар тәрбие үдерісінде әр баланың жетістігін жеке даму қарқынына сәйкес бағалау, оның бастамаларын қолдау және өзін еркін сезінуіне мүмкіндік беру маңызды.

Мектепке дейінгі тәрбие жүйесінде баланың табиғи қызығушылығын сақтап, оның жеке мүмкіндіктерін дамыту – білім беру сапасын арттырудың негізгі шарттарының бірі.

Балаға дайын білімді меңгертуден бұрын оның білуге деген құштарлығын ояту, өз күшіне сенімін қалыптастыру және қоршаған әлемді тануға ынталандыру – мектепке дейінгі тәрбиешінің басты педагогикалық міндеті.

Өйткені бүгінгі шағын орталық тәрбиеленушісі – ертеңгі мектеп оқушысы, болашақ қоғамның саналы азаматы. Сондықтан әр баланың балалық шағы қуанышқа, танымға, шығармашылыққа және мейірімге толы болуы үшін қолайлы орта қалыптастыру – тәрбиешінің маңызды кәсіби жауапкершілігі.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Жұмабаев М. Педагогика. – Педагогикалық еңбек.

2. Аймауытов Ж. Тәрбиеге жетекші. – Педагогикалық еңбек.

3. Алтынсарин Ы. Таңдамалы шығармалар. – Тәрбиелік және ағартушылық мұра.

4. Выготский Л.С. Воображение и творчество в детском возрасте.

5. Эльконин Д.Б. Психология игры.

6. Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі. Мектепке дейінгі тәрбие мен оқытудың мемлекеттік жалпыға міндетті стандарты.

7. Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі. Мектепке дейінгі тәрбие мен оқытудың үлгілік оқу бағдарламасы.

Наурызова Гульбарша Болатбековна

Ақтөбе облысы Мұғалжар ауданы

«Жаңажол ЖББОМ» КММ

Шағын орталық тәрбиешісі