2026 жылғы 10 қазанда «Ұлы дала ұстазы» халықаралық ғылыми-педагогикалық журналы мен «Педагогикалық даму» республикалық ғылыми-әдістемелік орталығының ұйымдастыруымен өткен «Білім берудегі жаңа трендтер: педагогикалық идеялар мен дағдылар, үздік тәжірибелер» атты республикалық тәжірибе алмасу онлайн-конференциясында баяндама жасап, өзінің педагогикалық тәжірибесімен бөлісті.

Елеусова Гулсим Есентайқызы

Тарих пәні мұғалімі

Шымкент қаласы, Абай ауданы, Қайтпас 2, №59 жалпы орта білім беру мектебі

Аннотация

Мақалада дүниежүзі тарихын оқытуда зерттеуге негізделген тәсілді ұйымдастырудың теориялық және әдістемелік мүмкіндіктері қарастырылады. Тарихи білімді дайын қорытындылар жиынтығы ретінде қабылдаудан оқушының дереккөзге сұрақ қоюына, дәлелдерді салыстыруына және негізделген пайым жасауына көшу қажеттігі талданады. Жұмыстың мақсаты — тарихи зерттеудің негізгі амалдарын мектеп сабағына бейімдейтін, оқушы әрекеті мен бағалау өлшемдері айқындалған әдістемелік модель ұсыну. Зерттеу әдістері ретінде тарихи білім беру жөніндегі ғылыми әдебиеттерді мазмұндық талдау, әдістемелік салыстыру, тапсырмаларды модельдеу және критериалды бағалау құралдарын жобалау қолданылды. Ұсынылған модель дереккөздің шығу тегін анықтау, тарихи контексті қалпына келтіру, бірнеше деректі салыстыру, себеп-салдарлық байланыстарды түсіндіру және дәлелді тұжырым жасау кезеңдерінен тұрады. Дүниежүзі тарихының әртүрлі тақырыптарына арналған практикалық тапсырмалар мен бағалау рубрикасы берілді. Мақалада эмпирикалық эксперимент жүргізілгені туралы мәлімдеме жасалмайды; нәтижелер әдістемелік жобалау деңгейінде тұжырымдалады. Ұсыныстар тарих сабағында сыни ойлауды, тарихи сауаттылықты және дерекпен жұмыс істеу мәдениетін дамытуға бағытталған.

Түйін сөздер: дүниежүзі тарихы, тарихи зерттеу, дереккөз, тарихи ойлау, дәлел, себеп-салдар, критериалды бағалау.

Кіріспе

Қазіргі ақпараттық кеңістікте тарихи оқиғалар туралы мәлімет көп болғанымен, олардың сенімділігі мен түсіндірмесі біркелкі емес. Сондықтан мектептегі дүниежүзі тарихының міндеті даталар мен оқиғаларды меңгертумен шектелмей, тарихи тұжырымның қандай дәлелге сүйенетінін көрсетуге ұласуы тиіс. Тарихи деректі оқу — мәтіннен дайын жауап табу ғана емес, оның авторын, жасалу жағдайын, мақсатын және басқа деректермен байланысын талдау әрекеті.

С. Уайнбург тарихи ойлауды күнделікті интуитивті пайымнан ерекшеленетін, дерекке күмәнмен әрі дәлелге сүйене қарайтын зияткерлік жұмыс ретінде сипаттайды [1]. П. Сейшас пен Т. Мортон тарихи маңыздылық, дәлел, сабақтастық пен өзгеріс, себеп пен салдар, тарихи перспектива және этикалық өлшем сияқты ұғымдарды тарихи ойлаудың өзегі ретінде жүйелейді [2]. Бұл тұжырымдар сабақта оқушыны шағын зерттеу әрекетіне тартудың теориялық негізін құрайды.

Мақаланың мақсаты — дүниежүзі тарихы сабағында зерттеуге негізделген оқытудың кезеңдік моделін ұсыну және оны нақты тапсырмалар мен бағалау өлшемдері арқылы көрсету. Міндеттері: тарихи зерттеудің мектеп деңгейіне лайық амалдарын жүйелеу; дереккөздермен жұмыс алгоритмін құрастыру; әртүрлі тарихи тақырыптарға арналған тапсырмалар әзірлеу; нәтижені бағалаудың айқын критерийлерін ұсыну. Негізгі зерттеу сұрағы: оқушыны дайын тарихи түсіндірмені қайталаудан дәлелге негізделген дербес пайымға қандай тапсырмалар жүйесі жетелей алады?

Зерттеу материалдары мен әдістері

Бұл жұмыс эмпирикалық эксперименттің есебі емес, ғылыми-әдістемелік модельдеу сипатындағы зерттеу. Материалдық негізін тарихи ойлау және пәндік сауаттылық туралы еңбектер, тарихи дерекпен жұмысқа арналған педагогикалық зерттеулер, сондай-ақ мектепте қолдануға болатын бастапқы және екінші реттік дерек түрлері құрайды [1–6]. Жеке мектеп, сынып, қатысушылар саны немесе өлшенген жетістік көрсеткіштері туралы дерек ұсынылмағандықтан, олар зерттеу нәтижесі ретінде келтірілмейді.

Модельдің бірінші кезеңі — зерттеу сұрағын қою. «Не болды?» деген сипаттамалық сұрақ «Неліктен болды?», «Кімнің көзқарасы басым?», «Қай дәлел бұл тұжырымды қолдайды?» деген талдамалық сұрақтармен толықтырылады. Екінші кезеңде деректің авторы, уақыты, орны, жанры, мақсаты анықталады (дереккөзді атрибуциялау). Үшінші кезеңде мәтін тарихи контекстке орналастырылады. Төртінші кезеңде өзге деректермен сәйкестігі мен қайшылығы тексеріледі. Бесінші кезеңде дәлелге сүйенген қысқа қорытынды жасалады.

Тапсырмаларды орындауда құжат үзінділері, тарихи карталар, фотосуреттер, саяси карикатуралар, статистикалық кестелер және уақыт сызығы пайдаланылады. Цифрлық мұрағаттар мен музей қорлары дерек іздеуге көмектесуі мүмкін, бірақ материалдың авторлық құқығы, оқушы жасына сәйкестігі және тарихи контексті алдын ала тексерілуі қажет. Жасанды интеллект құрастырған мәтін бастапқы тарихи дерек ретінде қолданылмайды.

Бағалау тәсілі оқушының қорытындысы мұғалім пікірімен сәйкес келгеніне емес, деректі дәл атауына, контексті ескеруіне, қарама-қарсы айғақты салыстыруына және пікірін дәйектеуіне негізделеді. Бұл тәсіл тарихи пікір алуандығын дәлелсіз релятивизмге айналдырмай, тұжырымның сапасын айқындауға мүмкіндік береді.

Әдістемелік модель және практикалық тапсырмалар

Ұсынылған «Сұрақ — дерек — контекст — салыстыру — дәлел» тізбегі бір сабақта ықшам түрде немесе бірнеше сабаққа бөлініп іске асады. Төмендегі тапсырмалар — мұғалім нақты деректерді таңдағаннан кейін пайдалануға арналған толық әдістемелік сценарийлер; олар жүргізілген эксперименттің сипаттамасы емес.

1-тапсырма. «Өнеркәсіптік революция: өзгерісті кім қалай көрді?»

Оқушыларға XIX ғасырдағы фабрика еңбегіне қатысты екі түрлі сипаттағы дерек ұсынылады: өндірістің өсуін сипаттайтын статистикалық мәлімет және жұмыс жағдайы жөніндегі замандас куәлігі. Зерттеу сұрағы: «Өнеркәсіптік революцияның ықпалы әр әлеуметтік топ үшін бірдей болды ма?» Оқушы әр деректің не туралы мәлімет беретінін, қандай шектеуі барын және екі дерек бір-бірін қалай толықтыратынын жазады. Қорытындыда экономикалық өсім мен әлеуметтік шығынды бір мезгілде ескеретін кемінде екі дәлел келтіреді.

2-тапсырма. «Бірінші дүниежүзілік соғыс: себептер иерархиясы»

Топтар соғыс алдындағы одақтар картасын, дипломатиялық дағдарыстар хронологиясын және әскери дайындық жөніндегі қысқа деректерді талдайды. Оқушылар ұзақ мерзімді құрылымдық факторлар мен оқиғаны тікелей қозғаған жағдайларды ажыратады. «Себептер пирамидасын» құрып, таңдаған ретін дерекпен негіздейді. Бағалауда себептерді жай тізбектеу емес, олардың өзара байланысын түсіндіру ескеріледі.

3-тапсырма. «Қырғи қабақ соғыс: картадағы өзгеріс пен саяси ұстаным»

1940-жылдардың соңы мен 1960-жылдардағы ықпал аймақтарын көрсететін тарихи карталар салыстырылады. Қосымша ретінде екі тараптың жария мәлімдемелерінен қысқа үзінді беріледі. Оқушы картадағы өзгерісті анықтап, мәлімдемелердің саяси мақсатын сипаттайды; біржақты насихаттық тіл мен тексерілетін тарихи фактіні ажыратады. Тапсырма қорытындысы «Карта қандай ақпаратты береді, ал қандай сұраққа жауап бермейді?» деген рефлексиямен аяқталады.

4-тапсырма. «Отарсыздану: тәуелсіздікке апаратын жолдар»

Үндістан мен Африкадағы бір мемлекеттің тәуелсіздікке жету жолдары салыстырылады. Оқушылар қозғалыс көшбасшыларының үндеулерін, негізгі оқиғалардың уақыт сызығын және саяси нәтижелерін зерттейді. Салыстыру өлшемдері: отарлық басқару сипаты, күрес әдістері, халықаралық жағдай, тәуелсіздіктің алғашқы қиындықтары. Қорытындыда ұқсастық пен айырмашылықты тарихи жағдаймен түсіндіреді; әртүрлі ел тәжірибесін бір үлгіге күштеп сыйғызбайды.

5-тапсырма. «Тарихи карикатураны оқу»

Мұғалім нақты жылы мен авторы белгілі, оқу мақсатына сәйкес саяси карикатураны таңдайды. Оқушы көрінетін белгілерді сипаттайды, символдарды түсіндіреді, автордың ықтимал ұстанымын анықтайды және оның түсіндірмесін басқа дерекпен тексереді. Карикатураны оқиғаның толық әрі бейтарап көрінісі ретінде қабылдауға болмайтыны арнайы талқыланады.

Бағалау рубрикасы

Рубрика бойынша ең жоғары нәтиже — 8 балл. Мұғалім тапсырманың күрделілігіне қарай көрсеткіштерді бейімдей алады. Бағалау кезінде дереккөздің оқушыға қолжетімділігі мен тілдік күрделілігі ескеріледі.

Нәтижелер

Осы ғылыми-әдістемелік жұмыстың нәтижесі — сабаққа енгізуге болатын бес кезеңді зерттеу моделі, бес тақырыптық тапсырма сценарийі және төрт критерийден тұратын бағалау рубрикасы. Модельдің әр кезеңіне оқушының бақылауға болатын әрекеті сәйкестендірілді: сұрақ құрастыру, деректің шығу тегін анықтау, контексті түсіндіру, бірнеше деректі салыстыру және дәлелді тұжырым жазу. Бұл — әзірленген әдістемелік өнімдер туралы қорытынды; оқушылардың оқу жетістігі статистикалық тұрғыдан артты деген эмпирикалық нәтиже емес.

Талқылау

Ұсынылған тәсіл Уайнбург сипаттаған тарихи дерекпен кәсіби жұмыс істеу қағидаларымен үйлеседі: оқушы деректің мазмұнын ғана емес, оны кім және қандай жағдайда жасағанын сұрайды [1]. Сейшас пен Мортонның тарихи ойлау ұғымдары модельдің себеп-салдар, перспектива және дәлел бағыттарын жүйелеуге мүмкіндік береді [2]. А. Рейсманның зерттеуі тарихи құжаттарға негізделген сабақтың оқушылардың тарихи ойлауына ықпалын зерттеуге болатындығын көрсетеді [3]; алайда өзге контекстегі нәтижені осы мақаладағы модельдің дәлелденген тиімділігі ретінде көшіруге болмайды.

Әдістеменің артықшылығы — оқушы жауабының логикасын көзге көрінетін әрекеттерге жіктеу. Дегенмен уақыт тапшылығы, күрделі тарихи тіл, дереккөздердің сапасы, цифрлық қолжетімділіктің әркелкілігі және оқушылардың оқу сауаттылығындағы айырмашылықтар іске асыруға әсер етуі мүмкін. Сондықтан қысқа үзінділер, терминдер сөздігі, үлгі жауаптар және деңгейленген сұрақтар қолданылады. Тарихи деректің қысқартылған нұсқасы қолданылса, оның өңделгені көрсетілуі қажет.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Wineburg S. Historical Thinking and Other Unnatural Acts: Charting the Future of Teaching the Past. Philadelphia: Temple University Press, 2001.

2. Seixas P., Morton T. The Big Six Historical Thinking Concepts. Toronto: Nelson Education, 2013.

3. Reisman A. Reading Like a Historian: A Document-Based History Curriculum Intervention in Urban High Schools // Cognition and Instruction. 2012. Vol. 30, No. 1. P. 86–112. DOI: 10.1080/07370008.2011.634081.

4. Barton K. C., Levstik L. S. Teaching History for the Common Good. Mahwah, NJ: Lawrence Erlbaum Associates, 2004.

5. VanSledright B. A. The Challenge of Rethinking History Education: On Practices, Theories, and Policy. New York: Routledge, 2011.

6. Lévesque S. Thinking Historically: Educating Students for the Twenty-First Century. Toronto: University of Toronto Press, 2008.

7. National Research Council. How People Learn: Brain, Mind, Experience, and School: Expanded Edition. Washington, DC: National Academies Press, 2000. DOI: 10.17226/9853.

8. UNESCO. Recommendation on Education for Peace, Human Rights and Sustainable Development. Paris: UNESCO, 2023.

9. Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі. Жалпы орта білім берудің мемлекеттік жалпыға міндетті стандарты: 2022 жылғы 3 тамыздағы № 348 бұйрық (өзгерістер мен толықтыруларды ескере отырып). https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V2200029031

10. Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі. Педагогтерді аттестаттаудан өткізу қағидалары мен шарттары: 2016 жылғы 27 қаңтардағы № 83 бұйрық (қолданыстағы редакциясын тексеру қажет). https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V1600013317