2026 жылғы 10 қазанда «Ұлы дала ұстазы» халықаралық ғылыми-педагогикалық журналы мен «Педагогикалық даму» республикалық ғылыми-әдістемелік орталығының ұйымдастыруымен өткен «Білім берудегі жаңа трендтер: педагогикалық идеялар мен дағдылар, үздік тәжірибелер» атты республикалық тәжірибе алмасу онлайн-конференциясында баяндама жасап, өзінің педагогикалық тәжірибесімен бөлісті.

Калторе Гулбану

Л.Толстой атындағы орта мектебі, қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі.

Сапалы сабақ — оқушыны ойлануға, ізденуге және алған білімін қолдануға жетелейтін сабақ. Сондықтан сабақ сапасын арттыру үшін мұғалім белсенді әдістерді таңдаумен қатар, оқушылардың білім деңгейін, қызығушылығын және оқу қажеттіліктерін ескеруі керек. Менің негізгі ұстанымым: тапсырма оқушының ерекшелігіне сай құрылып, сабақ мақсатына жетуге қызмет етуі тиіс.

Әр сыныптың, әр оқушының мүмкіндігі әртүрлі. Бір оқушы өз ойын еркін жеткізсе, екіншісіне ойлануға уақыт немесе қосымша қолдау қажет. Кейбір оқушылар ақпаратты мәтін арқылы жақсы түсінеді, ал басқалары тәжірибе жасап, талқылау барысында меңгереді. Сондықтан бір тапсырманы барлық оқушыға бірдей ұсыну олардың бәрін бірдей белсенді ете бермейді. Мұғалім оқушылардың қандай екенін танып, тапсырманың күрделілігін, орындалу жолын және берілетін көмекті соған сәйкес жоспарлауы қажет.

Бұл сабақ сапасына тек оқушы жауапты дегенді білдірмейді. Керісінше, мұғалімнің міндеті — оқушының мүмкіндігін ескеріп, оның алға жылжуына жағдай жасау. Тапсырма тым жеңіл болса, оқушының қызығушылығы төмендеуі мүмкін; тым қиын болса, ол өз күшіне сенімсіздік танытады. Ал шамасына сай, бірақ ойлануды талап ететін тапсырма оқушыны әрекетке тартады.

Белсенді әдістер осы мақсатқа көмектеседі. Мысалы, «Ойлан — жұптас — бөліс» әдісі әр оқушыға алдымен жеке ойлануға, кейін жұбымен пікір алмасуға мүмкіндік береді. Проблемалық сұрақтар дәлел келтіруге және шешім іздеуге үйретеді. Топтық жұмыс ортақ міндетті бірлесіп орындауға жағдай жасайды. Алайда әдістің тиімділігі оның атауына емес, оқушының оқуына қаншалықты көмектескеніне байланысты. Топтық жұмыста бірнеше оқушы ғана әрекет етсе, қалғандарының сабаққа қатысуы шектеулі болады. Сондықтан тапсырмада әр оқушының үлесі мен жауапкершілігі анық болуы маңызды.

Тапсырмаларды саралау арқылы оқушыларды ортақ сабақ мақсатына әртүрлі қолдаумен жеткізуге болады. Мысалы, негізгі ойды анықтау мақсаты қойылса, бір оқушыға тірек сұрақтар ұсынылады, екіншісі мәтінді өз бетінше талдайды, ал үшіншісі негізгі ойды дәлелдеп, қорытынды жасайды. Мұнда мақсат ортақ, бірақ оған жету жолы оқушының дайындығына сай ұйымдастырылады.

Сабақтағы белсенділік міндетті түрде оқу нәтижесіне ұласуы керек. Оқушылардың сөйлесуі, қозғалысы немесе тапсырманы қызыға орындауы өздігінен сабақ мақсаты орындалды деген сөз емес. Мұғалім «Оқушы нені меңгерді? Оны қалай көрсете алады?» деген сұрақтарға жауап іздеуі қажет. Нақты бағалау критерийлері, қысқа тексеру тапсырмалары және кері байланыс оқушылардың мақсатқа қаншалықты жеткенін анықтауға көмектеседі.

Мен қорғайтын идея — сапалы сабақ оқушыны танудан басталады. Оқушылардың ерекшеліктеріне сай құрылған тапсырмалар мен орынды таңдалған белсенді әдістер олардың сабаққа қатысуын күшейтеді. Ал сабақ сапасының басты көрсеткіші — қолданылған әдістердің көптігі емес, әр оқушының алға жылжуы және сабақ мақсатына жетуі.

Белсенді тапсырманың бір мысалы — лабиринт. Оның тиімділігі қандай оқу мақсатына бағытталғанына байланысты. Мысалы, математика сабағында мақсат көбейту мен бөлуді қолдану болса, лабиринттің әр бұрылысына есептер орналастырылады. Оқушы есепті шығарып, дұрыс жауап көрсетілген бағытпен жүреді. Мұнда лабиринт есептерді бірізді орындауға қызығушылық туғызады, ал мұғалім оқушының қай амалдан қиналғанын анықтай алады. Соңында оқушыдан бір есептің шешу жолын түсіндіруді сұрау оның тақырыпты қаншалықты меңгергенін көрсетеді.

Қазақ тілі сабағында мақсат сөз таптарын ажырату болса, оқушы лабиринттен тек зат есімдер жазылған жолмен шығады. Тапсырманы орындағаннан кейін таңдаған сөздеріне сұрақ қойып, олардың неге зат есім екенін дәлелдейді. Осылайша ол жауапты таңдап қана қоймай, таңдау себебін түсіндіреді.

Лабиринттің күрделілігі оқушылардың дайындығына сай болуы қажет. Қолдауды қажет ететін оқушыға қысқа жол, аз таңдау және бір үлгі беруге болады. Тақырыпты жақсы меңгерген оқушыға ұқсас жауаптар арасынан таңдау жасап, шешімін дәлелдеуді ұсынуға болады. Бірақ жолдың күрделілігі оқу мазмұнын көлеңкеде қалдырмауы керек: оқушы лабиринттің құрылысын түсінбей қиналса, оның пән бойынша білімін бағалау қиын болады.

Тағы бір мысал — «Қатені тап» тапсырмасы. Математикада оқушыларға қате шығарылған есеп ұсынылады. Олар қатенің қай жерде кеткенін анықтап, дұрыс шешімін түсіндіреді. Бұл тапсырма есептеу дағдысымен бірге талдау қабілетін дамытады. Бір оқушыға қате болуы мүмкін қадам белгіленсе, екіншісіне қатені өз бетінше табу ұсынылады.

Ал мәтінді түсіну мақсатына жету үшін «Оқиғаларды ретімен орналастыр» тапсырмасын қолдануға болады. Оқушылар мәтіндегі оқиғалар жазылған карточкаларды реттеп, өз таңдауларын мәтіннен дәлелдейді. Қолдауды қажет ететін оқушыға аз карточка немесе мәтінге қайта қарау мүмкіндігі беріледі. Дайындығы жоғары оқушы оқиғалардың себеп-салдар байланысын түсіндіреді.

Бұл мысалдар менің ұстанымымды нақтылайды: алдымен сабақ мақсаты мен оқушының қажеттілігі анықталады, содан кейін сол мақсатқа жеткізетін тапсырма таңдалады. Лабиринт, карточка немесе топтық жұмыс — мақсатқа жетудің құралы. Олардың құндылығы оқушының нені үйренгені және оны қалай көрсете алғаны арқылы бағаланады.