Аннотация

Бұл мақалада мектеп оқушыларының функционалдық сауаттылығын арттырудағы қазақ тілі пәнінің орны мен рөлі қарастырылады. Функционалдық сауаттылықтың мәні мен маңызы, оны дамытудағы тілдік дағдылардың ықпалы, қазақ тілі сабақтарындағы әдіс-тәсілдердің тиімділігі сараланады. Сонымен қатар, оқушының өмірлік дағдыларын қалыптастыруға бағытталған тілдік тапсырмалардың маңыздылығы мен мұғалімнің рөлі сөз болады. Мақалада функционалдық сауаттылықты дамытуға бағытталған әдістемелік ұсыныстар берілген.

Тірек сөздер: функционалдық сауаттылық, қазақ тілі, оқушы, білім беру, мәтінмен жұмыс, тілдік дағды, сыни ойлау, коммуникативтік құзырет, жаңартылған мазмұн, әдістеме.

Қазіргі заманда білім берудің басты мақсаты – жан-жақты дамыған, сыни ойлай алатын, өмірде кездесетін түрлі мәселелерді шешуге қабілетті тұлға қалыптастыру. Осы мақсатқа жетудің басты жолдарының бірі – функционалдық сауаттылықты дамыту. Функционалдық сауаттылық – адамның күнделікті өмірде алған білімін қолдана білуі, ақпаратты талдай алуы, түрлі мәтіндерді түсіну, мазмұндау және өз ойын жеткізе алу қабілеті. Бұл бағытта қазақ тілі пәнінің атқаратын рөлі айрықша.

Қазақ тілі пәні оқушылардың тілдік және коммуникативтік дағдыларын қалыптастыруға бағытталған. Сабақ барысында оқушылар әртүрлі мәтін түрлерімен жұмыс істейді, сөйлем құрау, мазмұндау, ой қорыту, пікір білдіру сияқты әрекеттерді орындайды. Бұл тапсырмалар олардың тек тілді меңгеруін ғана емес, сонымен қатар логикалық ойлауын, сыни көзқарасын, ақпаратпен жұмыс істеу қабілетін де дамытады.

Функционалдық сауаттылықты дамытуда мынадай дағдылар маңызды:

Оқу сауаттылығы – оқушы мәтінді түсініп оқып, қажетті ақпаратты таба білуі тиіс.

Жазу сауаттылығы – ойын нақты, сауатты жеткізе білу.

Айту және тыңдау дағдылары – қарым-қатынас жасау, өз ойын дәлелдеу, тыңдау арқылы түсіну.

Ақпаратты өңдеу қабілеті – берілген ақпаратты салыстыру, талдау, қорытынды шығару.

Бұл дағдылардың барлығы қазақ тілі сабақтарында түрлі тапсырмалар арқылы іске асырылады: мәтінмен жұмыс, пікірталас, эссе жазу, жобалық жұмыс жүргізу, рөлдік ойындар, постер қорғау сияқты әдістер кеңінен қолданылады.

Қазақ тілі сабақтарының әдістемелік мүмкіндіктері

Жаңартылған білім беру мазмұны жағдайында қазақ тілі пәнін оқытудың негізгі мақсаты – оқушыға тілдік ережелер мен грамматикалық ұғымдарды меңгертумен ғана шектелмей, алған білімін күнделікті өмірде орынды қолдана алатын, өз ойын еркін жеткізетін, ақпаратты талдап, саралап, қорытынды жасайтын функционалдық сауатты тұлға қалыптастыру. Осы тұрғыдан алғанда қазақ тілі сабағының әдістемелік мүмкіндігі өте кең. Сабақ барысында қолданылатын коммуникативтік, зерттеушілік, проблемалық және сыни ойлауға бағытталған әдістер оқушының тілдік дағдыларын кешенді дамытуға жағдай жасайды.

Қазақ тілі сабақтарында оқылым, жазылым, тыңдалым және айтылым әрекеттері өзара байланыста жүзеге асырылады. Мұғалім тек дайын ақпарат ұсынушы емес, оқушының ізденуіне, пікір білдіруіне, талдауына және өздігінен шешім қабылдауына бағыт беруші қызметін атқарады. Сондықтан сабақта оқушының белсенді әрекетіне негізделген әдіс-тәсілдерді тиімді қолдану маңызды.

«RAFT» әдісі – оқушының шығармашылық жазылымын, белгілі бір мәселені әртүрлі көзқарас тұрғысынан қарастыру қабілетін дамытатын тиімді тәсілдердің бірі. RAFT атауы «Рөл – Аудитория – Формат – Тақырып» ұғымдарына негізделеді. Бұл әдіс барысында оқушы белгілі бір рөлді таңдап, нақты аудиторияға белгілі бір форматта мәтін құрастырады. Мысалы, табиғатты қорғау тақырыбында оқушы өзін эколог рөлінде елестетіп, тұрғындарға үндеу жазуы мүмкін. Немесе тарихи тұлға атынан қазіргі ұрпаққа хат құрастырады. Мұндай тапсырмалар оқушының сөздік қорын молайтып қана қоймай, жағдаятқа сәйкес тілдік бірліктерді дұрыс қолдануына, өз көзқарасын жүйелі жеткізуіне үйретеді.

«Ой қозғау» әдісі жаңа тақырыпқа кіріспе кезінде оқушылардың бұрынғы білімін белсендіруге және тақырыпқа қызығушылығын арттыруға мүмкіндік береді. Мұғалім сабақ тақырыбына қатысты проблемалық сұрақ, сурет, дәйексөз немесе қысқа жағдаят ұсына алады. Оқушылар өз болжамдарын айтып, бір-бірінің пікірлерін тыңдайды. Мысалы, «Әлеуметтік желінің пайдасы көп пе, әлде зияны ма?» деген сұрақ ұсынылған жағдайда оқушылар жеке тәжірибелеріне сүйене отырып өз ойларын білдіреді. Осы әрекеттің өзі кейінгі мәтінмен жұмысқа және пікірталасқа негіз болады.

«Түртіп алу» әдісі оқушының мәтінді саналы әрі мақсатты оқуына ықпал етеді. Оқушы мәтінді оқу барысында өзіне бұрыннан таныс ақпаратты, жаңа мәліметті, түсініксіз тұстарды және қосымша білгісі келетін мәселелерді арнайы белгілермен белгілейді. Бұл әдіс оқушыны мәтінді жай оқып шығудан гөрі ақпаратты саралауға, негізгі және қосымша ойды ажыратуға, сұрақ қоюға, өз білімін бағалауға жетелейді. Нәтижесінде оқылым сауаттылығы қалыптасып, ақпаратпен жұмыс істеу мәдениеті дамиды.

Қазақ тілі сабақтарында дебат, пікірталас және дискуссия әдістерін қолданудың да маңызы зор. Пікірталас кезінде оқушы белгілі бір мәселеге қатысты өз ұстанымын білдіріп, оны нақты дәлелдермен негіздеуге тырысады. Сонымен қатар қарсы тараптың пікірін тыңдап, оған мәдениетті түрде жауап беруді үйренеді. Мысалы, «Кітаптың электронды нұсқасы тиімді ме, әлде қағаз кітап па?», «Мектепте ұялы телефон қолдануға рұқсат берілуі керек пе?» сияқты өмірмен байланысты тақырыптар оқушылардың қызығушылығын арттырады. Мұндай жұмыстар оқушының сөйлеу мәдениетін, дәлелді пікір айту дағдысын, логикалық ойлауын және коммуникативтік құзыреттілігін дамытады.

Жобалық жұмыс – функционалдық сауаттылықты қалыптастырудың нәтижелі тәсілдерінің бірі. Жоба барысында оқушылар белгілі бір мәселені анықтап, ақпарат жинайды, оны сұрыптайды, талдайды және нәтижесін белгілі бір өнім түрінде ұсынады. Мысалы, «Менің өлкемдегі жер-су атаулары», «Жарнама тіліндегі қателер», «Жастар тіліндегі жаңа сөздер», «Әлеуметтік желідегі қазақ тілінің қолданысы» сияқты шағын зерттеу жұмыстарын ұйымдастыруға болады. Жобаның қорытындысы постер, буклет, бейнеролик, таныстырылым, сұхбат, мақала немесе ақпараттық парақ түрінде ұсынылуы мүмкін. Бұл оқушылардың зерттеушілік, шығармашылық және топпен жұмыс істеу қабілеттерін қалыптастырады.

Сонымен қатар «Кластер», «Фишбоун», «Венн диаграммасы», «INSERT», «ПОПС формуласы», «Алты ойлау қалпағы», «Т кестесі» сияқты әдістер де қазақ тілі сабағының мазмұнын тереңдетуге мүмкіндік береді. Мысалы, Венн диаграммасы арқылы екі мәтінді, екі кейіпкерді немесе екі тілдік құбылысты салыстыруға болады. «Фишбоун» әдісі белгілі бір мәселенің себептері мен салдарын анықтауға көмектеседі. Ал «ПОПС формуласы» оқушының өз ойын «Менің ойымша...», «Себебі...», «Мен оны мына мысалдармен дәлелдей аламын...», «Сондықтан...» жүйесімен дәлелдеп айту дағдысын қалыптастырады.

Қазақ тілі сабақтарында өмірлік жағдаяттарға негізделген тапсырмалардың орны ерекше. Мысалы, оқушыға хабарландыру жазу, өтініш құрастыру, дүкендегі тауардың сипаттамасын салыстыру, қоғамдық көлік бағыты туралы ақпаратты түсіндіру, жарнамалық мәтінді талдау, электронды хат жазу, нұсқаулық құрастыру сияқты тапсырмалар берілуі мүмкін. Мұндай жұмыстар оқушының мектепте меңгерген тілдік білімін нақты өмірлік жағдайда қолдануына мүмкіндік береді.

Мәтінмен жұмыс та функционалдық сауаттылықты дамытуда негізгі бағыттардың бірі болып табылады. Оқушылар мәтіннің тақырыбын, негізгі ойын анықтап қана қоймай, автордың мақсатын, көзқарасын, мәтіндегі жасырын ақпаратты, себеп-салдарлық байланысты анықтауға үйренуі қажет. Мәтін бойынша «Автор нені айтқысы келді?», «Бұл ақпараттың өмірде қандай пайдасы бар?», «Қай ақпаратқа сенуге болады?», «Автор пікіріне келісесің бе?» деген сұрақтарды қолдану оқушының сыни ойлауын дамытады.

Сабақ барысында топтық және жұптық жұмыс түрлерін ұйымдастыру да үлкен әдістемелік мүмкіндік береді. Топпен жұмыс кезінде оқушылар өзара пікір алмасады, міндеттерді бөліседі, ортақ шешім қабылдайды және жұмыс нәтижесін қорғайды. Ал жұптық тапсырмалар әр оқушының белсенді қатысуына, тілдік қарым-қатынас жасауына қолайлы жағдай жасайды. Бұл әсіресе айтылым дағдысын жетілдіруде тиімді.

Цифрлық технологияларды қолдану да қазақ тілі сабақтарының мүмкіндігін кеңейтеді. Интерактивті тапсырмалар, онлайн викториналар, QR-код арқылы мәтіндер, бейнематериалдар, электронды сөздіктер және цифрлық платформалар оқушының қызығушылығын арттырып, ақпаратты бірнеше дереккөзден іздеуге үйретеді. Мұнда басты мақсат – технологияны жай ғана қолдану емес, оны тілдік және танымдық міндеттерді шешудің құралы ретінде пайдалану.

Осы әдістердің барлығы оқушының тек пәндік білімін арттырып қоймай, оның ақпаратты түсіну, талдау, салыстыру, бағалау, өз ойын ауызша және жазбаша жеткізу, дәлелдеу, қарым-қатынас жасау және өмірлік жағдаяттарда дұрыс шешім қабылдау қабілеттерін дамытады. Сондықтан қазақ тілі сабағы функционалдық сауаттылықты қалыптастырудың маңызды алаңы болып табылады.

Қорыта айтқанда, қазақ тілі сабақтарының әдістемелік мүмкіндіктерін тиімді пайдалану оқушының тілдік құзыреттілігі мен өмірлік дағдыларын қатар дамытуға мүмкіндік береді. Мұғалім сабақ мазмұнын нақты өмірмен байланыстырып, проблемалық және шығармашылық тапсырмаларды жүйелі қолданған жағдайда оқушы алған білімін тек сабақта емес, қоғамдық және күнделікті өмірде де тиімді пайдалана алатын деңгейге жетеді. Бұл – қазіргі білім беру жүйесіндегі функционалдық сауаттылықтың негізгі көрсеткіштерінің бірі.

Тіл – әрбір ұлттың ең басты рухани байлығы, мәдени мұрасы және тарихын сақтаушысы. Әрбір халықтың өзіндік болмысы мен ұлттық бірегейлігін анықтайтын басты құралдарының бірі – оның тілі. Тіл арқылы халықтың тарихы, салт-дәстүрі, мәдениеті мен дүниетанымы ұрпақтан ұрпаққа жеткізіледі.

Қазақ тілінің мәдениеті – халқымыздың терең тарихынан, бай салт-дәстүрлерінен, философиялық дүниетанымынан және ұлттық рухынан құрылған аса құнды мұра. Қазақ тілі – ұлттың өзіндік болмысын, рухани құндылықтарын сақтаушы ғана емес, сонымен бірге заман талабына сай дамып келе жатқан тіл. Мәдениет пен тіл тығыз байланыста болғандықтан, тіл мәдениеті – ұлттық мәдениеттің ажырамас бөлігі деп есептеймін.

Қазақ тілі арқылы біздің халықтың ойлау жүйесі, болмысы, өмірге деген көзқарасы көрініс табады. Халықтың ауыз әдебиеті, мақал-мәтелдері, жыр-дастандары мен ән-күйлері осы тіл арқылы ғасырлар бойы ұрпақтан ұрпаққа жетіп келеді. Абай, Жамбыл, Махамбет сияқты ұлы ақын-жыраулардың шығармалары да тілдің байлығын, тереңдігін және көркемдігін паш етеді.

Функционалдық сауаттылықты қалыптастыру – қазақ тілі сабақтарында оқушылардың өмірлік дағдыларын дамытудың басты шарты. Функционалдық сауаттылықты қалыптастыру – оқушының танымдық-қатысымдық қабілеттерін дамытуға деген ішкі мүдделілігімен әлеуметтік сұранымды үйлестірудің жолы. Сондықтан оқу орыс тілінде жүретін мектептерде қазақ тілін меңгертуде білім мазмұны аяларға бөлініп, қатысымдық, дара тұлғаға бағдарлай оқыту және сұқбаттық әдістер негізінде ұйымдастырылатын жағдаяттық, рөлдік ойын, шығармашылық тапсырмалар біртұтас әдістемелік жүйе түрінде жүзеге асырылып отыр.

Функционалдық сауаттылықты дамытуда қазақ тілінің мүмкіндігі мол. Бірақ бұл мүмкіндікті тиімді пайдалану үшін:

Мәтін мазмұнын өмірмен байланыстыру керек. Тек әдеби немесе ғылыми мәтіндермен шектелмей, күнделікті өмірге қатысты ақпараттарды пайдалану қажет (жаңалықтар, жарнама, нұсқаулықтар, өтініш, хаттар, т.б.).

Оқушының өз ой-пікірін еркін жеткізуіне жағдай жасау керек. Бұл үшін жазба және ауызша шығармашылық жұмыстардың түрлерін көбейткен жөн.

Ақпараттық технологияларды пайдалану – цифрлық сауаттылықпен қатар, тілдік дағдылар да дамиды.

Тұлғалық-бағдарлы оқыту әдістерін қолдану – әр оқушының ерекшелігін ескеріп, жеке тапсырма ұсыну арқылы ынтасын арттыруға болады.

Қазақ тілі пәні – тек тіл үйрету құралы емес, ол – оқушыны өмірге бейімдейтін, тұлғалық дамуына ықпал ететін маңызды пән. Функционалдық сауаттылық – бүгінгі білім беру жүйесінің басты талабы, ал бұл талапты жүзеге асыруда қазақ тілі пәнінің атқарар рөлі зор. Сол себепті әрбір қазақ тілі мұғалімі оқушының тілдік сауатын ғана емес, өмірде тілдік білімді тиімді қолдана алатын функционалды тұлға қалыптастыруды басты мақсат етуі тиіс.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

1. ҚР Білім және ғылым министрлігі. Жаңартылған білім мазмұны бойынша қазақ тілі пәнінің оқу бағдарламасы (орта білім беру).

2. Ахметова, Г. «Функционалдық сауаттылық: түсінігі мен мазмұны». // Білім беру және технологиялар, 2022, №4.

3. Сәтбаева, Г. «Қазақ тілі сабағында функционалдық сауаттылықты дамыту жолдары». // Ұлағат – педагогикалық журнал, 2023.

4. Құдайбергенова, К. «Құзыреттілік тәсіл – білім беру мазмұнының негізі». // Білім-Образование, 2021.

Ильясова Нұршат Әмірханқызы

Ақтөбе қаласы «№87 жалпы білім беретін орта мектеп» КММ

қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі