2026 жылғы 10 қазанда «Ұлы дала ұстазы» халықаралық ғылыми-педагогикалық журналы мен «Педагогикалық даму» республикалық ғылыми-әдістемелік орталығының ұйымдастыруымен өткен «Білім берудегі жаңа трендтер: педагогикалық идеялар мен дағдылар, үздік тәжірибелер» атты республикалық тәжірибе алмасу онлайн-конференциясында баяндама жасап, өзінің педагогикалық тәжірибесімен бөлісті.

Қазығұрт ауданы

"Қ. Өмірәлиев атындағы жалпы білім беретін мектеп" Мұғалімі.

Бекназарова Жұлдыз Өткірқызы

Жіпке түскен өрнек — ойдың ізі, құраққа біріккен қиынды — қиялдың көрінісі.

Ұлттық қолөнер — халықтың тұрмыс тәжірибесі, әсемдік туралы түсінігі мен шеберлігі тоғысқан мәдени мұра. Кестенің әр тігісінен ұқыптылықты, киіздің жұмсақ бетінен табиғи материалдың ерекшелігін, құрақтың үйлесімінен тұтастық пен жарасымды көруге болады. Осы өнер түрлерін көркем еңбек сабағына енгізу оқушыға бұйым жасау тәсілдерін үйретумен бірге, өз ойын көркем тілмен жеткізуге мүмкіндік береді.

Көркем еңбек пәніндегі маңызды міндеттердің бірі — оқушының бойындағы шығармашылық мүмкіндікті байқап, оны дамытуға жағдай жасау. Әр баланың әсемдікті қабылдауы, түсті сезінуі, пішінді елестетуі әртүрлі. Бір оқушы нәзік түстерді ұнатса, екіншісі айқын реңктерді таңдайды; бірі геометриялық дәлдікке қызықса, енді бірі еркін өрнек құрастыруға бейім келеді. Ұлттық қолөнер осы ерекшеліктердің сабақ барысында ашылуына кеңістік береді.

Шығармашылық дайын үлгіні ұқыпты орындаумен ғана өлшенбейді. Ол «Қандай өзгеріс енгізсем болады?», «Бұл түстерді не үшін таңдадым?», «Бұйымымды қалай қолдануға болады?» деген сұрақтардан басталады. Сондықтан мұғалімнің міндеті — қолөнердің негізгі тәсілдерін меңгерте отырып, оқушыға таңдау жасауға, ізденуге және өз шешімін түсіндіруге мүмкіндік беру.

Кестелеу жұмысы — ойды өрнек арқылы бейнелеудің қолжетімді жолдарының бірі. Оқушы матаға алғашқы тігісін түсірмес бұрын болашақ бұйымның бейнесін елестетеді, эскиз дайындайды, жіптің түсі мен өрнектің орналасуын анықтайды. Осы әрекеттердің әрқайсысында көркемдік шешім қабылдайды. Тігістің бағытын өзгерту, өрнектің бір бөлігін ықшамдау немесе түстерді жаңаша үйлестіру арқылы бір үлгінің өзінен бірнеше ерекше жұмыс туындауы мүмкін.

Мысалы, «Туған жерімнің бояулары» тақырыбындағы кестелеу тапсырмасын ұсынуға болады. Оқушылар өздеріне таныс табиғат көрінісін еске түсіріп, оның түсі мен пішінін шағын өрнекке айналдырады. Бірі дала гүлдерінің реңктерін таңдаса, екіншісі тау сілемдерінің сызығын немесе судың толқынын бейнелеуі мүмкін. Мұндай жұмыста оқушының жеке әсері шығармашылық шешімге негіз болады. Жұмыс соңында «Өрнегімде қандай ой бар?» деген сұраққа жауап беру бұйымның мазмұнын ашуға көмектеседі.

Киіз басу барысында оқушы табиғи материалдың қасиетін әрекет үстінде танып біледі. Жүн талшықтарын орналастыру, түстерді қабаттастыру, пішіннің қалыптасуын бақылау материалмен тәжірибе жасауға мүмкіндік береді. Эскизде ойластырылған бейне жұмыс барысында өзгеруі де мүмкін. Оқушы сол өзгерісті байқап, бастапқы шешімін толықтырады немесе жаңа тәсіл іздейді.

Сабақта жас ерекшелігіне сай шағын киіз панно, сәндік белгі немесе қарапайым композиция жасау ұсынылуы мүмкін. Мәселен, «Дала көрінісі» тақырыбында оқушылар жүннің түрлі реңктерін пайдаланып, табиғаттан алған әсерін бейнелейді. Мұнда барлығынан бірдей нәтиже талап ету шығармашылық мүмкіндікті тарылтады. Ортақ тақырып аясында әр оқушының өз композициясын жасауына жағдай берген жөн. Қолданылатын материалдар мен жұмыс тәсілі жасқа сай таңдалып, қауіпсіздік ережелері алдын ала түсіндіріледі.

Құрақ құрау өнерінде түс, пішін, өлшем және ырғақ бір-бірімен байланысады. Бір қарағанда жеке жатқан мата қиындылары оқушының ойы мен еңбегі арқылы тұтас композицияға айналады. Құрақтың осы ерекшелігі шығармашылық ізденіске қолайлы: бірдей пішіндерді әртүрлі орналастыру арқылы бірнеше нұсқа жасауға болады.

Құрақ жұмысына кіріспес бұрын қағаз пішіндермен тәжірибе жүргізу пайдалы. Оқушы үшбұрыштар мен төртбұрыштарды орын алмастырып, түстердің үйлесімін салыстырады, симметрияны байқайды. Содан кейін өзіне ұнаған нұсқаны таңдап, оны матада орындауды жоспарлайды. Бұл кезеңде «Қай нұсқа ойыңды жақсы жеткізеді?» деген сұрақ оқушыны таңдауын негіздеуге жетелейді.

«Отбасымның жылуы» тақырыбындағы шағын құрақ композициясы да мазмұнды тапсырма бола алады. Оқушылар түстерді өз сезімімен байланыстырып, әр қиындының композициядағы орнын ойластырады. Бұл ретте түстерге немесе өрнектерге берілген жеке түсіндірмені халықтық дәстүрде бекіген мағынамен шатастырмау маңызды. Оқушы өз жұмысының мәнін авторлық ойы ретінде жеткізеді. Осылайша ұлттық өнерді танып-білу мен жеке шығармашылық қатар өрбиді.

Кестелеу, киіз басу және құрақ құрауды ортақ идеяға біріктіретін тәсіл ретінде «Бір мұра — үш шешім» шығармашылық жобасын ұсынуға болады. Жоба барысында оқушылар бір табиғи бейнені немесе зерттелген ою үлгісін таңдап, оның үш материалда қалай көрінетінін ойластырады. Кестеде бейне жіптің бағыты арқылы, киізде түс пен жұмсақ пішін арқылы, құрақта геометриялық құрылым арқылы беріледі. Сабақ уақыты мен ресурсқа қарай оқушы үш эскиз дайындап, біреуін бұйымға айналдыра алады; ал топтық жұмыста әр топ бір техниканы таңдап орындайды.

Мұндай жобаның құндылығы — бір идеяны әртүрлі жолмен жеткізуге болатынын көрсетуінде. Оқушы материалды жай қолданушы емес, оның мүмкіндігін зерттеп, көркем шешім қабылдаушы ретінде әрекет етеді. Дәстүрлі үлгінің құрылымын танып, оны заманауи бұйымда қолданудың жолын іздейді. Мәселен, кестелі шағын қапшық, киіз панно немесе құрақ жастықша арқылы ұлттық нақышты күнделікті тұрмыспен байланыстыруға болады.

Оқушы шығармашылығын дамытуда мұғалімнің кері байланысы ерекше орын алады. «Әдемі шыққан» деген жалпы пікірден гөрі, «Түстерді үйлестіру арқылы өрнектің ортасын айқындай алғансың» немесе «Пішіндерді басқаша орналастырып көрсең, композиция қалай өзгереді?» деген нақты пікір пайдалырақ. Мұндай кері байланыс оқушыға өз жұмысының сәтті тұсын тануға және келесі қадамын анықтауға көмектеседі.

Бағалау кезінде дайын бұйымның сапасымен бірге идеяның дербестігін, материал таңдаудағы негізділікті, жұмыс барысындағы ізденісті және өз шешімін түсіндіруді ескерген жөн. Алғашқы эскиз бен соңғы жұмысты салыстыру, кездескен қиындықты сипаттау, енгізілген өзгерісті түсіндіру оқушының шығармашылық әрекетін байқауға мүмкіндік береді. Қате тігісті түзету немесе үйлеспеген түсті ауыстыру да ізденістің бір бөлігі ретінде қарастырылады.

Сыныптағы оқушылардың жұмыс қарқыны мен дайындығы әртүрлі болғандықтан, тапсырманың күрделілігін бейімдеу қажет. Бір оқушыға ірі пішін мен қарапайым тігіс қолайлы болса, екіншісіне күрделі композиция ұсынуға болады. Тірек эскиз, кезеңдік нұсқаулық және материал таңдау мүмкіндігі әр баланың жұмысқа қатысуына көмектеседі. Мұнда ортақ мақсат сақталады: оқушы өз мүмкіндігіне сай бұйым жасап, оның көркемдік шешіміне үлес қосуы керек.

Ұлттық қолөнердің тәрбиелік әлеуеті материалға, еңбекке және мәдени мұраға ұқыпты қараудан да көрінеді. Мата қиындысын орынды пайдалану, жіпті үнемдеу, құралды күтіп ұстау, бастаған жұмысты аяқтау — сабақтағы нақты әрекеттер. Осы әрекеттер арқылы оқушы әсем бұйымның артында уақыт, төзім және жауапкершілік тұрғанын түсінеді.

Көркем еңбек сабағында ұлттық қолөнерге орын беру — өткен мұраны бүгінгі баланың танымы мен қиялына жақындату. Кесте тігіп отырған оқушы жіппен бірге өз ойын өрнектейді; киіз басқанда материалға пішін береді; құрақ құрағанда жеке бөлшектерден тұтас бейне жасайды. Осындай еңбекте оның талғамы, таңдауы және авторлық қолтаңбасы көріне бастайды.

Ұлттық өнердің сабақтағы жалғастығы әр оқушының қолынан шыққан бұйымнан танылады. Бала сол бұйымына қарап, «Мұны мен ойластырдым, мен жасадым» деп айта алса, қолөнер сабағы оның өз мүмкіндігіне сенуіне жол ашқаны. Дәстүрдің өміршеңдігі де осында: ол жаңа ұрпақтың қолында жаңарып, өзіндік ойымен толығады.