Аннотация.
Мақалада мектеп оқушылары арасында құқықбұзушылықтың алдын алудағы педагог-психолог қызметінің маңызы қарастырылады. Білім беру ұйымындағы профилактикалық жұмыстың негізгі бағыттары, оқушының мінез-құлқындағы тәуекел белгілерін ерте анықтау, психологиялық диагностика, жеке және топтық кеңес беру, ата-анамен және педагогтермен өзара байланыс орнату мәселелері талданады. Сонымен қатар жасөспірімдердің құқықтық мәдениетін, жауапкершілігін, өзін-өзі бақылау және дұрыс шешім қабылдау дағдыларын қалыптастыруға бағытталған психологиялық-педагогикалық тәсілдердің тиімділігі сипатталады. Педагог-психологтің қызметі құқықбұзушылық орын алғаннан кейін әрекет етумен шектелмей, оның туындауына әсер ететін психологиялық және әлеуметтік факторларды алдын ала анықтауға бағытталуы қажеттігі негізделеді.

Түйін сөздер: педагог-психолог, құқықбұзушылық, профилактика, жасөспірім, қауіпсіз мектеп, психологиялық қолдау, буллинг, тәуекел тобы, ата-ана, құқықтық мәдениет.

Қазіргі қоғамда жасөспірімдер арасындағы құқықбұзушылықтың алдын алу – білім беру ұйымдарының алдында тұрған маңызды міндеттердің бірі. Мектеп оқушыға тек білім беретін орта емес, оның тұлғалық қасиеттері, өмірлік ұстанымы, адамгершілік құндылықтары мен әлеуметтік мінез-құлқы қалыптасатын маңызды кеңістік.

Баланың тәртіп бұзуы немесе құқыққа қайшы әрекетке бейім болуы көбіне бір күнде пайда болмайды. Оның негізінде отбасындағы түсініспеушілік, эмоционалдық қолдаудың жеткіліксіздігі, құрдастарымен қарым-қатынастағы қиындықтар, буллинг, өзін төмен бағалау, агрессия, жалғыздық сезімі, оқу мотивациясының төмендеуі және әлеуметтік орта әсері жатуы мүмкін. Сондықтан құқықбұзушылықтың алдын алу тек тәртіптік шаралармен шектелмеуі тиіс.

Осы тұста мектептегі педагог-психологтің қызметі ерекше маңызға ие. Педагог-психолог баланың мінез-құлқын сыртқы әрекеттері бойынша ғана бағаламай, оның ішкі психологиялық жағдайын, мазасыздықтарын, қажеттіліктері мен қиындықтарын анықтауға көмектеседі.

Педагог-психолог – жазалаушы емес, алдын алушы маман

Құқықбұзушылық профилактикасындағы басты қағида – мәселенің салдарымен ғана емес, оның себебімен жұмыс жасау.

Кей жағдайда сабақтан жиі қалу, тәртіпке бағынбау, агрессивті жауап беру, тұйықталу, сабақ үлгерімінің күрт төмендеуі, қатарластарымен жанжалға жиі түсу сияқты әрекеттер «тәртіпсіздік» ретінде ғана қабылдануы мүмкін. Ал педагог-психолог үшін мұндай мінез-құлық оқушының көмекке мұқтаж екенін білдіретін белгі болуы ықтимал.

Сондықтан педагог-психологтің негізгі міндеті – балаға айыптау тұрғысынан емес, «Бұл мінез-құлықтың себебі неде?», «Оқушы қандай қиындықты басынан өткеріп жүр?», «Оған қандай қолдау қажет?» деген сұрақтар негізінде қарау.

Бұл ұстаным баламен сенімді қарым-қатынас орнатуға және мәселенің тереңдеуіне жол бермеуге мүмкіндік береді.

Құқықбұзушылықтың алдын алудағы педагог-психолог қызметінің негізгі бағыттары

1. Тәуекел факторларын ерте анықтау

Профилактикалық жұмыстың тиімділігі мәселені қаншалықты ерте анықтауға байланысты. Педагог-психолог оқушының эмоционалдық жағдайын, мектепке бейімделу деңгейін, сыныптағы қарым-қатынасын, өзіндік бағасын және мінез-құлық ерекшеліктерін бақылау арқылы тәуекел белгілерін анықтай алады.

Ерекше назар аударуды қажет ететін белгілердің қатарына:

· сабақтан себепсіз жиі қалу;

· мектеп ережелерін үнемі бұзу;

· агрессивті немесе аса тұйық мінез-құлық;

· құрдастарымен тұрақты жанжал;

· оқуға қызығушылықтың күрт төмендеуі;

· көңіл күйдің жиі өзгеруі;

· әлеуметтік оқшаулану;

· буллингке қатысу немесе оның құрбаны болу;

· отбасы жағдайына байланысты эмоционалдық қиындықтар жатады.

Мұндай жағдайларды ерте байқау – баланы «тәуекел тобына» жатқызу үшін емес, оған дер кезінде көмек көрсету үшін қажет.

2. Психологиялық диагностика және жеке жұмыс

Педагог-психолог әр оқушының тұлғалық ерекшелігін ескере отырып психологиялық диагностика жүргізеді. Диагностиканың мақсаты – баланы бағалау немесе «таңба тағу» емес, оның психологиялық жағдайын түсіну.

Зерттеу нәтижелері негізінде оқушымен жеке кеңес беру, психологиялық қолдау, эмоцияны басқару, агрессияны конструктивті жолмен шығару, өзін-өзі бағалауды қалыптастыру, қарым-қатынас дағдыларын дамыту жұмыстары жүргізіледі.

Жеке жұмыста оқушыға:

«Менің әрекетімнің салдары қандай?»,
«Мен ашуланғанда өзімді қалай басқара аламын?»,
«Қиын жағдайда кімнен көмек сұрай аламын?»,
«Қандай шешім маған және айналамдағыларға қауіпсіз болады?» деген сұрақтарды саналы түрде талдауға мүмкіндік беру маңызды.

3. Эмоциялық интеллект пен өзін-өзі реттеуді дамыту

Жасөспірімдердің кейбір тәртіп бұзушылық әрекеттері эмоциясын басқара алмаудан туындайды. Ашу, реніш, қызғаныш, қорқыныш немесе құрдастар қысымы кезінде бала әрекетінің салдарын толық бағамдай алмауы мүмкін.

Сондықтан педагог-психологтің профилактикалық жұмысында эмоционалдық интеллектіні дамытуға ерекше назар аударылғаны жөн.

Тренингтер мен психологиялық жаттығулар барысында оқушылар:

· өз эмоцияларын тануға;

· ашуды қауіпсіз басқаруға;

· басқа адамның сезімін түсінуге;

· жанжалды бейбіт жолмен шешуге;

· қысымға «жоқ» деп жауап беруге;

· жауапты шешім қабылдауға үйренеді.

· Бұл дағдылар құқықбұзушылықтың алдын алудың психологиялық қорғаныс тетіктерінің бірі болып табылады.

· Буллинг пен кибербуллингтің алдын алу

Қазіргі мектептегі профилактикалық жұмыстың маңызды бағыттарының бірі – буллинг пен кибербуллингтің алдын алу.

Буллинг тек жәбірленушіге ғана емес, агрессорға және жағдайды сырттай бақылап жүрген балаларға да психологиялық әсер етеді. Сондықтан педагог-психолог жұмысты тек зардап шеккен баламен жүргізіп қоймай, барлық қатысушыны қамтуы керек.

Психолог:

· сыныптағы психологиялық ахуалды зерттейді;

· буллинг белгілерін ерте анықтауға көмектеседі;

· жәбірленушіге психологиялық қолдау көрсетеді;

· агрессиялық мінез-құлық көрсеткен оқушымен түзету жұмысын жүргізеді;

· куәгер балалардың жауапкершілігін қалыптастырады;

· ата-аналар мен педагогтерге кеңес береді.

Басты мақсат – кінәліні іздеумен ғана шектелу емес, қауіпсіз қарым-қатынас мәдениетін қалыптастыру.

«Құқықты білу» ғана емес, жауапкершілікті сезіну

Оқушыларға заң талаптарын түсіндіру маңызды. Алайда құқықтық профилактика тек «бұл әрекетке болмайды» деген ескертумен шектелсе, оның тәрбиелік әсері төмен болуы мүмкін.

Бала заң талаптарын жатқа білуден бұрын өз әрекетінің басқа адамға және өз болашағына әсерін түсінуі қажет.

Сондықтан педагог-психолог құқықтық тақырыптағы шараларды интерактивті түрде ұйымдастыра алады. Мысалы:

· «Егер мен осы жағдайда болсам...» ситуациялық тапсырмалары;

· психологиялық тренингтер;

· рөлдік ойындар;

· пікірталас;

· кейс-талдау;

· «Қауіпсіз таңдау» жаттығулары;

· «Менің құқығым және менің жауапкершілігім» тақырыбындағы жұмыстар.

Мұндай әдістер баланың дайын ақпаратты қабылдауынан гөрі, мәселені өздігінен талдап, шешім қабылдауына мүмкіндік береді.

Мектептегі құқықбұзушылықтың алдын алу – бір реттік іс-шара немесе тек тәртіпті бақылауға бағытталған жұмыс емес. Бұл – баланың психологиялық саулығын, қауіпсіздігін, әлеуметтік жауапкершілігін және құқықтық мәдениетін қалыптастыруға бағытталған жүйелі үдеріс.

Осы жүйеде педагог-психологтің орны ерекше.

Педагог-психолог құқықбұзушылық орын алғаннан кейін ғана жұмыс істейтін маман емес. Ол – қауіптің алғашқы белгілерін байқап, баланың ішкі жан дүниесін түсінуге тырысатын, қиын жағдайда қолдау көрсететін, ата-ана мен мұғалімді ортақ мақсатқа біріктіретін маман.

Құқықбұзушылықтың алдын алуда ең үлкен нәтиже қорқыту немесе жазалау арқылы емес, түсіндіру, қолдау, сенім қалыптастыру және жауапкершілікке үйрету арқылы жүзеге асады.

Қауіпсіз мектеп – ережесі көп мектеп емес, әр бала өзін қорғалған, тыңдалған және маңызды сезінетін мектеп.

Ал осындай ортаны қалыптастыруда педагог-психологтің кәсіби шеберлігі, адамгершілік ұстанымы мен балаға деген сенімі шешуші рөл атқарады.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Қазақстан Республикасының білім беру саласындағы нормативтік-құқықтық құжаттары.

2. Қазақстан Республикасындағы баланың құқықтарын қорғауға қатысты нормативтік құжаттар.

3. Жарықбаев Қ. Психология негіздері. – Алматы.

4. Алдамұратов Ә. Жалпы психология. – Алматы.

5. Мұқанов М. Жас және педагогикалық психология. – Алматы.

6. Жасөспірімдер психологиясы мен девиантты мінез-құлық профилактикасына арналған ғылыми-әдістемелік еңбектер.

7. Білім беру ұйымдарындағы психологиялық қызметті ұйымдастыруға арналған әдістемелік ұсынымдар.

Керекова Алмагул Амировна

Ақтөбе қаласы «№13 орта мектебі» КММ

педагог-психолог