Аннотация

Қазіргі білім беру жүйесінде оқушының көркем мәтінді түсініп оқуымен қатар, ондағы ақпаратты талдау, салыстыру, бағалау және алған білімін өмірлік жағдаяттарда қолдана білуі маңызды екені айқындалады. Әдеби шығармаларды оқыту арқылы оқушылардың оқылым сауаттылығын, сыни ойлауын, шығармашылық қабілетін, тілдік және коммуникативтік дағдыларын дамыту мүмкіндіктері талданады.

Кілт сөздер: Функционалдық сауаттылық, қазақ әдебиеті, көркем шығарма, оқылым сауаттылығы, сыни ойлау, мәтінмен жұмыс, ұлттық құндылықтар, шығармашылық қабілет, өмірлік жағдаят, білім беру технологиялары, оқушы құзыреттілігі.

Қазіргі қоғамда білім сапасының басты көрсеткіші – оқушының меңгерген білімін өмірлік жағдаяттарда тиімді қолдана алуы. Сондықтан білім беру жүйесінде функционалдық сауаттылықты дамыту негізгі басымдықтардың біріне айналды. Қазақстан Республикасының білім беру саясаты да білім алушының құзыреттілігін дамытуға, сыни ойлауын қалыптастыруға және алған білімін тәжірибеде қолдануға бағытталған.

Осы міндетті жүзеге асыруда қазақ әдебиеті пәнінің мүмкіндігі ерекше. Әдеби шығарма – адамның рухани әлемін байытып қана қоймай, оқушыны өмірлік құндылықтарды тануға, өз пікірін дәлелдеуге, ақпаратты саралауға және саналы шешім қабылдауға жетелейтін маңызды құрал. Сондықтан әдебиет сабағы функционалдық сауаттылықты қалыптастырудың тиімді педагогикалық алаңы болып табылады.

Функционалдық сауаттылық – адамның алған білімін түрлі өмірлік жағдайда тиімді пайдалану қабілеті. Бұл ұғым оқу сауаттылығын ғана емес, ақпаратты талдау, сыни ойлау, қарым-қатынас жасау, шығармашылықпен жұмыс істеу және жауапты шешім қабылдау сияқты маңызды құзыреттерді қамтиды.

Әдебиет пәнінде оқушы мәтінді оқып қана қоймайды. Ол шығармадағы мәселені анықтайды, кейіпкерлердің әрекеттеріне баға береді, автор идеясын түсіндіреді, өз көзқарасын дәлелдейді және шығарманың мазмұнын қазіргі өмірмен байланыстырады. Мұндай жұмыстар функционалдық сауаттылықтың барлық негізгі компоненттерін дамытуға мүмкіндік береді. Мәселен, Абайдың қара сөздерін оқыту барысында білім алушылар еңбек, ғылым, адамгершілік, білім туралы ойларды қазіргі қоғамдағы құндылықтармен салыстырады. Ал Мұхтар Әуезовтің «Көксерек» шығармасын талдау кезінде табиғат пен адам арасындағы қарым-қатынас, экологиялық жауапкершілік мәселелері қозғалып, оқушылар өз көзқарастарын дәлелдейді. Оралхан Бөкейдің «Тортай мінер ақ боз ат» әңгімесі арман, әлеуметтік теңсіздік, білімнің құндылығы туралы ой қозғауға мүмкіндік береді.

Қазіргі әдебиет сабағында білім алушының белсенді әрекеті негізгі орын алуы тиіс. Сондықтан сабақта дәстүрлі түсіндіру әдістерімен қатар, оқушыны ізденуге, талдауға және пікір айтуға жетелейтін заманауи технологияларды қолдану маңызды.

Кейс-стади әдісі әдеби шығармадағы өмірлік жағдаяттарды талдау арқылы оқушылардың шешім қабылдау қабілетін дамытады. Мысалы, «Қараш-қараш оқиғасы» шығармасындағы Бақтығұлдың әрекетіне құқықтық және адамгершілік тұрғыдан баға беру оқушылардың сыни ойлауын қалыптастырады.

Storytelling технологиясы көркем мәтінді оқушының жеке тәжірибесімен байланыстыруға мүмкіндік береді. Бұл тәсіл арқылы білім алушылар шығарманың негізгі идеясын өз өмірімен сабақтастырып, ақпаратты терең меңгереді.

Пікірталас пен дебат сабақтары коммуникативтік құзыреттілікті дамытуда тиімді. Оқушылар өз пікірін дәлелдеуге, қарсы пікірді тыңдауға және мәдени қарым-қатынас жасауға үйренеді.

Жобалық оқыту барысында оқушылар әдеби шығарма негізінде зерттеу жүргізіп, презентация, бейнеролик, инфографика немесе подкаст дайындайды. Бұл олардың зерттеушілік және цифрлық дағдыларын қатар дамытады.

Соңғы жылдары білім беру жүйесінде PISA халықаралық зерттеуінің талаптарына сәйкес тапсырмаларды қолдану өзекті болып отыр. Бұл тапсырмалар оқушылардың мәтінді түсінуін, ақпаратты талдауын, бағалау қабілетін және білімін өмірде қолдануын анықтайды.

Әдебиет сабақтарында PISA үлгісіндегі тапсырмалар ретінде:

· мәтіндегі негізгі мәселені анықтау;

· автор көзқарасын бағалау;

· кейіпкер әрекетін өмірмен байланыстыру;

· бірнеше дереккөзді салыстыру;

· дәлелді қорытынды жасау;

· өмірлік мәселенің шешу жолдарын ұсыну

· сияқты жұмыстар ұйымдастырылуы мүмкін.

Мұндай тапсырмалар оқушылардың оқу сауаттылығын ғана емес, функционалдық құзыреттерін де дамытуға ықпал етеді.

Функционалдық сауаттылықты қалыптастыру бағалау жүйесімен де тығыз байланысты. Әдебиет сабақтарында қалыптастырушы бағалау оқушының жетістігін анықтап қана қоймай, оның оқуындағы қиындықтарды дер кезінде түзетуге мүмкіндік береді.

Бағалау барысында мәтінді түсіну, дәлел келтіру, өмірмен байланыстыру, шығармашылық жұмыс орындау және өз ойын жүйелі жеткізу сияқты критерийлер ескеріледі. Сонымен қатар өзін-өзі бағалау, өзара бағалау және тиімді кері байланыс білім алушылардың оқу мотивациясын арттырады.

Қазақ әдебиеті пәні функционалдық сауаттылықты қалыптастыруда ерекше орын алады. Көркем шығармаларды өмірмен байланыстыра оқыту оқушылардың оқу сауаттылығын, сыни ойлауын, шығармашылық қабілетін, коммуникативтік құзыреттілігін және өмірлік дағдыларын кешенді түрде дамытуға мүмкіндік береді.

Әдебиет сабағында кейс-стади, Storytelling, жобалық оқыту, пікірталас, PISA форматындағы тапсырмалар және цифрлық технологияларды жүйелі қолдану оқыту сапасын арттырып, білім алушылардың белсенділігін күшейтеді. Нәтижесінде оқушылар көркем мәтінді терең түсінетін, өз пікірін дәлелдей алатын, ақпаратты талдап, оны өмірлік жағдайларда тиімді қолданатын тұлға ретінде қалыптасады.

Сондықтан қазақ әдебиеті пәнін функционалдық бағытта оқыту – қазіргі білім беру талаптарына жауап беретін, оқушылардың жан-жақты дамуына ықпал ететін маңызды педагогикалық бағыт болып табылады.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрі. Орта білім берудің мемлекеттік жалпыға міндетті стандарты. – 2022 жылғы 3 тамыздағы №348 бұйрық (өзгерістер мен толықтыруларымен).

2. Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрі. Жалпы білім беру ұйымдарына арналған жалпы білім беретін пәндердің үлгілік оқу бағдарламаларын бекіту туралы. – 2013 жылғы 3 сәуірдегі №115 бұйрық (өзгерістер мен толықтыруларымен).

3. Байтұрсынұлы А. Әдебиет танытқыш. – Ташкент, 1926.

4. Жұмабаев М. Педагогика. –Орынбор,1992

Ныгыметова Акжаркын Амановна

Ақтөбе қаласы «Ж.Тәшенов атындағы №68 ЖОББМ» КММ

қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі