Қазіргі білім беру жүйесінің басты міндеттерінің бірі – әрбір баланың жеке ерекшеліктеріне, қабілеттері мен қажеттіліктеріне қарамастан, сапалы білім алуына тең мүмкіндік жасау. Осы тұрғыдан алғанда, инклюзивті білім беру – білім беру ұйымдарында барлық балаларға қолайлы жағдай қалыптастыруға, олардың әлеуетін ашуға және қоғамға толыққанды бейімделуіне бағытталған маңызды үдеріс.

Ерекше білім беру қажеттіліктері бар балаларды оқыту мен тәрбиелеу барысында олардың психологиялық, педагогикалық және әлеуметтік ерекшеліктерін ескеру қажет. Мұндай балаларға қажетті қолдау көрсету, оқу үдерісіне бейімдеу, өзіне деген сенімділігін арттыру және құрдастарымен қарым-қатынасын дамыту – психологиялық-педагогикалық сүйемелдеудің негізгі бағыттары болып табылады.

Психологиялық-педагогикалық сүйемелдеу – баланың білім алуына, дамуына, әлеуметтенуіне және жеке мүмкіндіктерін жүзеге асыруына көмектесетін жүйелі әрі мақсатты жұмыс.

1. Инклюзивті білім берудің мәні мен маңызы

Инклюзивті білім беру – барлық білім алушылардың жеке қажеттіліктері мен мүмкіндіктерін ескере отырып, олардың білім беру үдерісіне тең дәрежеде қатысуына жағдай жасау жүйесі.

Инклюзивті білім берудің негізгі мақсаты – ерекше білім беру қажеттіліктері бар балалардың сапалы білім алуына, тұлғалық дамуына және қоғам өміріне белсенді араласуына мүмкіндік беру.

Инклюзивті білім берудің негізгі қағидалары:

• Теңдік пен қолжетімділік: әрбір баланың білім алуға құқығын қамтамасыз ету.
• Жеке ерекшеліктерді ескеру: баланың қабілеті, даму қарқыны және қажеттіліктеріне сәйкес оқыту.
• Құрмет пен қабылдау: әр баланың тұлғалық ерекшелігін құрметтеу және кемсітушілікке жол бермеу.
• Қолайлы орта қалыптастыру: физикалық, психологиялық және әлеуметтік тұрғыдан қауіпсіз білім беру ортасын құру.
• Ынтымақтастық: мұғалімдер, психологтер, арнайы педагогтер, ата-аналар және басқа мамандар арасындағы бірлескен жұмысты ұйымдастыру.

Инклюзивті білім беру ерекше қажеттіліктері бар балаларға ғана емес, барлық білім алушыларға оң әсер етеді. Ол балаларды өзара сыйластыққа, түсіністікке, жанашырлыққа және әртүрлілікті қабылдауға тәрбиелейді.

2. Ерекше білім беру қажеттіліктері бар балаларды психологиялық-педагогикалық сүйемелдеудің мақсаты мен міндеттері

Психологиялық-педагогикалық сүйемелдеудің басты мақсаты – баланың жеке мүмкіндіктерін ескере отырып, оның білім алуына, психологиялық дамуына, әлеуметтік бейімделуіне және дербестігін қалыптастыруына қажетті жағдай жасау.

Осы мақсатқа жету үшін төмендегідей міндеттер жүзеге асырылады:

1. Баланың жеке ерекшеліктерін, даму деңгейін және білім алу қажеттіліктерін анықтау.
2. Оқу материалдарын меңгеруіне қолдау көрсету.
3. Танымдық үдерістерін, соның ішінде зейінін, есте сақтауын, ойлауын және сөйлеуін дамыту.
4. Эмоциялық тұрақтылығын, өзіне деген сенімділігін және жағымды өзіндік бағасын қалыптастыру.
5. Қарым-қатынас жасау және әлеуметтік ортаға бейімделу дағдыларын дамыту.
6. Баланың жеке оқу қажеттіліктеріне сәйкес оқыту әдістері мен тапсырмаларды бейімдеу.
7. Ата-аналарға психологиялық-педагогикалық кеңес беру.
8. Білім беру ұйымында қолайлы және кедергісіз орта қалыптастыру.

Сүйемелдеу жұмыстары баланың кемшіліктеріне ғана назар аудармай, оның күшті жақтарын, қызығушылықтарын және даму мүмкіндіктерін анықтауға негізделуі тиіс.

3. Психологиялық-педагогикалық сүйемелдеудің негізгі бағыттары

Ерекше білім беру қажеттіліктері бар балаларды сүйемелдеу бірнеше өзара байланысты бағыт бойынша жүзеге асырылады.

1. Психологиялық сүйемелдеу

Психолог баланың эмоционалдық жағдайын зерттейді, қарым-қатынас жасау дағдыларын дамытуға көмектеседі және мектеп ортасына бейімделуіне қолдау көрсетеді.

Психологиялық жұмыстың негізгі түрлері:

• баланың жеке ерекшеліктерін зерттеу;
• жеке және топтық дамыту сабақтарын өткізу;
• мазасыздықты төмендетуге бағытталған жаттығулар ұйымдастыру;
• эмоцияларды тану және басқару дағдыларын қалыптастыру;
• құрдастарымен жағымды қарым-қатынас орнатуға көмектесу.

2. Педагогикалық сүйемелдеу

Педагог баланың білім алу мүмкіндіктеріне сәйкес оқыту әдістерін таңдап, оқу тапсырмаларын бейімдейді. Қажет болған жағдайда жеке оқу бағдарламасы немесе жеке қолдау жоспары әзірленеді.

Педагогикалық сүйемелдеуге мыналар жатады:

• оқу тапсырмаларын баланың мүмкіндігіне қарай бейімдеу;
• ақпаратты көрнекі материалдар арқылы түсіндіру;
• тапсырмаларды шағын кезеңдерге бөлу;
• қосымша уақыт пен қолдау ұсыну;
• баланың жетістіктерін жүйелі бақылау;
• қалыптастырушы бағалауды қолдану.

3. Түзете-дамыту жұмыстары

Түзете-дамыту жұмыстары баланың сөйлеу, танымдық, моторлық және әлеуметтік дағдыларын дамытуға бағытталады. Бұл жұмыстарды тиісті мамандар баланың қажеттіліктеріне сәйкес жүргізеді.

Мысалы, логопед сөйлеу тілін дамытуға, арнайы педагог оқу дағдыларын қалыптастыруға, ал педагог-психолог эмоциялық және әлеуметтік дамуына қолдау көрсете алады.

4. Әлеуметтік-педагогикалық сүйемелдеу

Бұл бағыт баланың ұжымға бейімделуін, құрдастарымен қарым-қатынас жасауын және мектеп өміріне белсенді қатысуын қамтамасыз етуге бағытталған.

Оның аясында:

• бірлескен ойындар мен топтық жұмыстар ұйымдастырылады;
• өзара көмек көрсету дағдылары қалыптастырылады;
• сыныпта жағымды психологиялық ахуал жасалады;
• буллинг пен кемсітушіліктің алдын алу шаралары жүргізіледі;
• баланың мектепішілік іс-шараларға қатысуына мүмкіндік беріледі.

4. Психологиялық-педагогикалық сүйемелдеуді ұйымдастыру кезеңдері

Сүйемелдеу жұмысы жүйелі түрде ұйымдастырылып, баланың қажеттіліктеріне қарай үнемі жетілдіріліп отыруы керек.

Бірінші кезең – бастапқы бағалау және қажеттіліктерді анықтау.

Бұл кезеңде баланың оқу ерекшеліктері, қызығушылықтары, қарым-қатынас дағдылары және кездесетін қиындықтары зерттеледі. Ақпарат ата-анамен әңгімелесу, педагогикалық бақылау және тиісті бағалау әдістері арқылы жинақталады.

Екінші кезең – қолдау жоспарын әзірлеу.

Жиналған ақпарат негізінде баланың қажеттіліктеріне сәйкес мақсаттар, қолдау түрлері, жұмыс әдістері және күтілетін нәтижелер белгіленеді. Қажет болған жағдайда мамандар бірлесіп жеке қолдау жоспарын жасайды.

Үшінші кезең – қолдау шараларын жүзеге асыру.

Бұл кезеңде педагогтер мен мамандар жоспарланған жұмыстарды жүргізеді. Оқу материалдары бейімделіп, дамыту сабақтары өткізіледі, ата-аналарға кеңес беріледі және баланың сыныптағы қатысуына қолайлы жағдай жасалады.

Төртінші кезең – нәтижелерді бақылау және бағалау.

Баланың оқу жетістіктері, әлеуметтік бейімделуі, эмоционалдық жағдайы және дербестігінің дамуы бақыланады. Қажет болған жағдайда қолдау жоспарына өзгерістер енгізіледі.

Бұл кезеңдер бір-бірімен тығыз байланысты. Сүйемелдеу жұмысы баланың дамуындағы өзгерістерге сәйкес үздіксіз жалғасады.

5. Психологиялық-педагогикалық сүйемелдеудегі мамандардың рөлі

Ерекше білім беру қажеттіліктері бар балаларға тиімді қолдау көрсету үшін мамандардың өзара ынтымақтастығы маңызды.

Мұғалім – оқу үдерісін ұйымдастырады, тапсырмаларды бейімдейді, баланың жетістіктерін бақылайды және сыныпта қолайлы ахуал қалыптастырады.

Педагог-психолог – баланың психологиялық ерекшеліктерін ескере отырып, эмоционалдық және әлеуметтік дамуына қолдау көрсетеді.

Арнайы педагог – баланың білім алу қажеттіліктеріне сәйкес арнайы педагогикалық әдістер мен тәсілдерді қолданады.

Логопед – сөйлеу тіліндегі қиындықтарды анықтап, сөйлеу және тілдік дағдыларды дамыту жұмыстарын жүргізеді.

Әлеуметтік педагог – баланың әлеуметтік бейімделуіне көмектеседі, отбасы мен білім беру ұйымының өзара байланысын нығайтады.

Ата-ана – баланың дамуы туралы маңызды ақпарат береді, мамандармен ынтымақтасады және үй жағдайында қажетті қолдауды жалғастырады.

Мамандардың бірлескен жұмысы баланың қажеттіліктерін жан-жақты түсінуге және көрсетілетін көмектің тиімділігін арттыруға мүмкіндік береді. Бұл ретте баланың жеке өміріне қатысты ақпараттың құпиялылығы сақталуы тиіс.

6. Ата-анамен жүргізілетін жұмыстың маңызы

Ата-ана – баланың дамуына тікелей ықпал ететін негізгі тұлғалардың бірі. Сондықтан психологиялық-педагогикалық сүйемелдеу барысында отбасы мен мектеп арасындағы серіктестік ерекше орын алады.

Ата-анамен жұмыс жүргізудің негізгі түрлері:

• жеке кеңес беру;
• ата-аналар жиналыстары мен семинарлар ұйымдастыру;
• баланың дамуындағы жетістіктер мен қиындықтарды талқылау;
• үйде орындалатын дамыту жаттығулары бойынша ұсыныстар беру;
• ата-аналардың педагогикалық және психологиялық сауаттылығын арттыру.

Ата-анамен қарым-қатынаста баланың қиындықтарын ғана емес, оның жетістіктерін де атап өту қажет. Отбасына қолдау көрсету, түсіністік таныту және кінәлаудан аулақ болу баланың дамуына жағымды ықпал етеді.

7. Инклюзивті білім беруде кездесетін қиындықтар және оларды шешу жолдары

Инклюзивті білім беруді ұйымдастыру барысында бірқатар қиындықтар кездесуі мүмкін. Олардың қатарына мамандардың жеткіліксіздігі, оқу материалдарының бейімделмеуі, педагогтердің арнайы даярлығының жеткіліксіздігі, материалдық-техникалық жағдайлардың шектеулілігі және қоғамдағы теріс көзқарастар жатады.

Бұл мәселелерді шешу үшін төмендегі шараларды жүзеге асыру қажет:

1. Педагогтердің инклюзивті білім беру саласындағы кәсіби құзыреттілігін арттыру.
2. Білім беру ұйымдарын қажетті арнайы құралдармен және әдістемелік материалдармен қамтамасыз ету.
3. Психологиялық-педагогикалық қолдау қызметінің жұмысын жүйелі ұйымдастыру.
4. Ата-аналармен және мамандармен тұрақты ынтымақтастық орнату.
5. Оқушылар арасында өзара сыйластық пен толеранттылық мәдениетін қалыптастыру.
6. Мектеп ғимараттары мен оқу ресурстарының қолжетімділігін қамтамасыз ету.
7. Әр баланың жеке ерекшеліктерін ескеретін икемді оқыту әдістерін қолдану.

Ең бастысы – баланы ортаға бейімдеумен ғана шектелмей, білім беру ортасының өзін баланың қажеттіліктеріне сәйкес бейімдеу.

Қорытынды

Қорытындылай келе, инклюзивті білім берудегі ерекше білім беру қажеттіліктері бар балаларды психологиялық-педагогикалық сүйемелдеу – олардың сапалы білім алуына, тұлғалық дамуына және қоғамға бейімделуіне мүмкіндік беретін маңызды жүйе.

Тиімді сүйемелдеу баланың жеке ерекшеліктерін ескеруге, күшті жақтарын дамытуға, қиындықтарын жеңуге және өз мүмкіндіктеріне сенімді болуына бағытталуы тиіс. Бұл жұмыстың нәтижелі болуы педагогтердің, психологтердің, арнайы мамандардың, ата-аналардың және білім беру ұйымы әкімшілігінің өзара ынтымақтастығына байланысты.

Инклюзивті білім берудің шынайы жетістігі – ерекше білім беру қажеттіліктері бар баланың мектепте тек білім алып қана қоймай, өзін қауіпсіз сезінуі, ұжымның толыққанды мүшесі ретінде қабылдануы, достар табуы және өз әлеуетін жүзеге асыра алуы.

Әрбір бала – қайталанбас тұлға. Сондықтан оған қолдау көрсету, мүмкіндіктерін ашу және білім алуына жағдай жасау – бүкіл қоғамның ортақ міндеті.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы. 2007 жылғы 27 шілде, № 319-III.
2. Қазақстан Республикасының «Қазақстан Республикасындағы баланың құқықтары туралы» Заңы. 2002 жылғы 8 тамыз, № 345-II.
3. Қазақстан Республикасының инклюзивті білім беру саласындағы нормативтік-құқықтық актілері мен әдістемелік ұсынымдары.
4. Выготский Л.С. Основы дефектологии. – Мәскеу.
5. Инклюзивті білім беру бойынша педагогтерге арналған оқу-әдістемелік материалдар.

Кулетова Асима Мейрамгалиевна

№71 мектеп-лицей

ОІЖ директордың орынбасары,

педагог-психолог.