2026 жылғы 10 қазанда «Ұлы дала ұстазы» халықаралық ғылыми-педагогикалық журналы мен «Педагогикалық даму» республикалық ғылыми-әдістемелік орталығының ұйымдастыруымен өткен «Білім берудегі жаңа трендтер: педагогикалық идеялар мен дағдылар, үздік тәжірибелер» атты республикалық тәжірибе алмасу онлайн-конференциясында баяндама жасап, өзінің педагогикалық тәжірибесімен бөлісті.

Хасанова Гаухар Шахнатовна

Алматы облысы, Қарасай ауданы, «Қ. Қошмамбетов атындағы орта мектебі» КММ

Бастауыш сынып мұғалімі, педагог-зерттеуші

Аннотация

Мақалада бастауыш сынып оқушыларының танымдық белсенділігі мен функционалдық сауаттылығын дамытудың педагогикалық жолдары қарастырылады. Өмірлік жағдаяттарға негізделген тапсырмалар, зерттеушілік оқыту, саралау, топтық жұмыс және цифрлық ресурстарды қолданудың мүмкіндіктері сипатталады. Оқу, математикалық және жаратылыстану сауаттылығын өзара байланыстыратын сабақ үлгілері ұсынылып, қалыптастырушы бағалаудың рөлі айқындалады. Ұсыныстар бастауыш сыныптағы күнделікті сабақтарды жоспарлауға арналған әдістемелік сипатта берілген.

Түйін сөздер: бастауыш білім, функционалдық сауаттылық, танымдық белсенділік, саралап оқыту, зерттеушілік тапсырма, цифрлық ресурс, қалыптастырушы бағалау.

Кіріспе

Қазіргі білім беру жағдайында оқушының білімді есте сақтауы ғана емес, оны түсінуі, түсіндіруі және күнделікті өмірде қолдана білуі маңызды. Бұл міндет бастауыш мектептен басталады: бала мәтіндегі негізгі ойды табуды, қарапайым есептің өмірлік мағынасын түсінуді, қоршаған орта құбылыстарын бақылауды және өз шешімін негіздеуді үйренеді. Сондықтан сабақ мазмұны мен оқушының нақты тәжірибесі арасындағы байланысты күшейту қажет.

Функционалдық сауаттылықты дамыту танымдық белсенділікпен тығыз байланысты. Сұрақ қоятын, салыстыратын, болжам жасайтын және нәтижесін тексеретін оқушы оқу тапсырмасын саналы орындайды. Мұғалімнің міндеті — осы әрекеттерге қолайлы орта құрып, әр баланың мүмкіндігін ескеретін тапсырмалар жүйесін ұйымдастыру. Мақаланың мақсаты — бастауыш сыныпта инновациялық педагогикалық әдістерді қолдану арқылы танымдық белсенділік пен функционалдық сауаттылықты дамытудың тәжірибеге бейімделетін тәсілдерін көрсету.

1. Функционалдық сауаттылық және танымдық белсенділік

Функционалдық сауаттылық оқушының оқу, жазу, есептеу және қоршаған орта туралы білімін нақты жағдайда қолдануынан көрінеді. Мәселен, дүкендегі сатып алуды есептеу — математикалық сауаттылықтың, хабарландырудың мазмұнын түсіну — оқу сауаттылығының, ауа райына қарай киім таңдау — жаратылыстану білімін қолданудың қарапайым көрінісі. Мұндай тапсырмалар баланың оқу материалының қажеттілігін сезінуіне ықпал етеді.

Танымдық белсенділікті арттыру үшін сабақта оқушыға дайын тұжырымды бірден ұсынбай, мәселені байқату пайдалы. «Неге?», «Қалай дәлелдейсің?», «Басқа жолы бар ма?» деген сұрақтар талқылауға түрткі болады. Оқушылардың жауаптарын салыстыру және қатені талдауға мүмкіндік беру олардың дербес ойлауына жағдай жасайды. Қателік жазалау себебі емес, оқу барысындағы талдау нысаны ретінде қарастырылуы керек.

2. Өмірлік жағдаяттарға негізделген тапсырмалар

Өмірмен байланысты тапсырма оқушыға таныс ортадан алынғанда түсінікті әрі қызықты болады. Математика сабағында «Отбасылық сатып алу» тапсырмасын ұсынуға болады: оқушыда 2000 теңге бар; дәптер — 450 теңге, қалам — 300 теңге, кітап — 850 теңге. Оқушы жалпы шығынды есептейді (1600 теңге), қалған ақшаны табады (400 теңге), тағы қандай зат алуға болатынын түсіндіреді. Мұнда есептеумен қатар таңдау жасау және шешімді негіздеу дағдысы қалыптасады.

Әдебиеттік оқу сабағында «Хабарламаны түсін» тапсырмасы тиімді: мектеп кітапханасының жұмыс уақыты мен кітап алу тәртібі көрсетілген қысқа мәтін беріледі. Оқушы ақпаратты табады, маңызды және қосымша деректі ажыратады, сұраққа мәтіннен дәлел келтіреді. Қазақ тілі сабағында осы хабарлама негізінде қысқа өтініш немесе шақыру мәтінін жаздыруға болады. Бір жағдаятты бірнеше пәнмен байланыстыру білімнің тұтастығын көрсетеді.

3. Зерттеушілік және бірлескен оқыту тәсілдері

«Болжа — бақыла — түсіндір» тәсілі бастауыш сыныпта қарапайым зерттеу әрекетін ұйымдастыруға көмектеседі. Мысалы, жаратылыстану сабағында екі бірдей өсімдіктің жарық жағдайлары салыстырылады. Оқушылар алдын ала болжам жасайды, бірнеше күн бойы өзгерісті бақылайды, нәтижені кестеге түсіреді және қорытындысын айтады. Тәжірибеде суару, температура сияқты басқа шарттарды мүмкіндігінше бірдей ұстау қажеттігі түсіндіріледі.

«Ойлан — жұптас — бөліс» әдісінде әр бала алдымен жеке жауап дайындайды, кейін сыныптасымен салыстырады, соңында ортақ ойды ұсынады. Бұл тәсіл белсенді оқушылармен қатар, ойын айтуға қысылатын балалардың да қатысуына мүмкіндік береді. «Дәлелді жауап» әдісінде оқушыдан тек дұрыс нұсқаны емес, неге сол жауапты таңдағанын сұрау маңызды. Тапсырма мазмұны күрделенген сайын мұғалім қолдауын біртіндеп азайтады.

4. Саралау және цифрлық құралдарды орынды пайдалану

Саралап оқыту бір тақырыпқа әртүрлі қолдау мен күрделілік деңгейін ұсынуды көздейді. Мәтінмен жұмыста бірінші топ тірек сөздер арқылы негізгі ойды анықтайды, екінші топ жоспар құрады, үшінші топ автор ойын өмірлік мысалмен байланыстырады. Барлық оқушы ортақ оқу мақсатына бағытталады, алайда оған жету жолы икемделеді. Тапсырманың деңгейін оқушыға тұрақты белгі ретінде бекітіп қоюға болмайды: жетістікке қарай деңгей мен қолдау өзгеріп отырады.

Интерактивті жаттығулар, қысқа бейнематериалдар, сандық викториналар сабаққа қызығушылық тудыруы мүмкін. Wordwall немесе LearningApps тәрізді ресурстарды бекіту және жедел кері байланыс үшін пайдалануға болады. Дегенмен цифрлық тапсырма нақты оқу мақсатына қызмет етуі керек; экран уақыты жас ерекшелігі мен мектеп талаптарына сәйкес шектеледі. Жасанды интеллект мұғалімге тапсырмалардың нұсқаларын әзірлеуге көмектескенімен, мазмұнның дұрыстығын, жасқа сәйкестігін және тіл сапасын педагог тексеруі қажет. Балалардың жеке деректерін сыртқы сервистерге енгізуге жол берілмейді.

5. Қалыптастырушы бағалау және сабақ үлгісі

Қалыптастырушы бағалауда оқушының қай жерде қиналғанын анықтап, келесі қадамын көрсету маңызды. Мысалы, мәтін бойынша жауапқа «Негізгі ойды таптың, енді оны мәтіндегі бір сөйлеммен дәлелде» деген нақты кері байланыс беріледі. «Бағдаршам», қысқа өзін-өзі бағалау парағы және жұптық тексеру әдістері оқу мақсатына сәйкес қолданылғанда тиімді. Бағалау өлшемдері сабақ басында түсінікті тілмен ұсынылуы тиіс.

Практикалық сабақ үлгісі: 3-сынып, математика, «Отбасылық бюджетті жоспарлау». Сабақ басында «Қажеттілік пен тілек» ұғымдары талқыланады. Топтарға тауарлар тізімі мен шартты бюджет беріледі. Оқушылар қажетті заттарды таңдайды, бағасын есептейді, қалдықты табады және таңдауын түсіндіреді. Жұптар бір-бірінің есебін тексеріп, өзге шешім жолын ұсынады. Соңында «Мен бүгін қай есептеу дағдымды өмірде қолдана аламын?» сұрағына жауап жазады.

Бағалау дескрипторлары: берілген мәліметті дұрыс анықтайды; амалдарды орынды таңдайды; есептеуді қатесіз орындайды; шешімін түсінікті негіздейді. Мұндай сабақта нәтиже тек дұрыс жауаппен өлшенбейді: оқушының ойлау жолы, түсіндіруі және ынтымақтастықтағы әрекеті де назарға алынады.

Қорытынды

Бастауыш сыныпта функционалдық сауаттылық пен танымдық белсенділікті дамыту үшін білім мазмұнын өмірлік тәжірибемен байланыстыру, зерттеушілік сұрақтар қою, сараланған қолдау көрсету және тиімді кері байланыс ұйымдастыру қажет. Инновациялық әдіс өздігінен мақсат емес; оның құндылығы оқушының нақты оқу нәтижесіне ықпал етуімен анықталады. Цифрлық құралдар осы жұмысты толықтыра алады, бірақ мұғалімнің әдістемелік шешімі мен оқушымен тікелей қарым-қатынасының орнын алмастырмайды. Ұсынылған тапсырмаларды сыныптың жас ерекшелігіне және оқу бағдарламасына сәйкестендіру арқылы күнделікті сабақта жүйелі қолдануға болады.

Пайдаланылған әдебиеттер

Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрінің 2022 жылғы 3 тамыздағы № 348 бұйрығы. Мемлекеттік жалпыға міндетті білім беру стандарттары.

Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрінің 2022 жылғы 16 қыркүйектегі № 399 бұйрығы. Жалпы білім беру пәндерінің үлгілік оқу бағдарламалары.

Выготский Л. С. Мышление и речь. — Москва, 1934.

Bruner J. S. The Process of Education. — Harvard University Press, 1960.

UNESCO. Guidance for Generative AI in Education and Research. — Paris, 2023.