2026 жылғы 10 қазанда «Ұлы дала ұстазы» халықаралық ғылыми-педагогикалық журналы мен «Педагогикалық даму» республикалық ғылыми-әдістемелік орталығының ұйымдастыруымен өткен «Білім берудегі жаңа трендтер: педагогикалық идеялар мен дағдылар, үздік тәжірибелер» атты республикалық тәжірибе алмасу онлайн-конференциясында баяндама жасап, өзінің педагогикалық тәжірибесімен бөлісті.

Дүйсенбаева Нұрсұлу Тасболатқызы

Шымкент қаласы, №59 жалпы орта білім беретін мектебі

биология пәні мұғалімі

Кіріспе

Қазіргі әлемде білім беру жүйесі жылдам өзгеріп жатыр. Цифрландыру, жасанды интеллект, жаңартылған білім беру мазмұны мұғалімнен оқушыға дайын білім беруді ғана емес, оны өз бетінше ізденуге, сыни ойлауға және алған білімін өмірде қолдануға үйретуді талап етеді. «Білім берудегі жаңа трендтер: педагогикалық идеялар мен дағдылар, үздік тәжірибелер» семинарының тақырыбы дәл осы міндетпен тығыз байланысты. Биология пәні – оқушының табиғатты, адам денсаулығын және қоршаған ортаны түсінуіне негіз болатын, өмірмен тікелей сабақтасатын пән. Сондықтан биология сабағында жаңа тәсілдерді қолдану оқушының функционалдық сауаттылығын қалыптастырудың тиімді жолы болып табылады.

Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңында білім беру жүйесінің басты міндеттерінің бірі ретінде тұлғаның шығармашылық, рухани және кәсіби әлеуетін дамыту айқындалған [1]. Білім мен ғылымды дамытудың 2023–2029 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасында да оқыту сапасын арттыру, цифрлық технологияларды енгізу және оқушылардың функционалдық сауаттылығын жетілдіру басым бағыттар қатарына жатады [2]. Халықаралық PISA зерттеуі оқушылардың мектепте алған білімін нақты өмірлік жағдаяттарда қолдана алу қабілетін бағалайтыны белгілі [3]. Яғни бүгінгі мектептің нәтижесі – оқушы «нені біледі» емес, «білгенімен не істей алады» деген сұраққа жауап беру.

Функционалдық сауаттылық және биология

Функционалдық сауаттылық дегеніміз – оқушының алған білімі мен дағдысын түрлі өмірлік жағдайда қолдана білуі, ақпаратпен жұмыс істей алуы, мәселені шеше алуы және негізделген шешім қабылдауы. Биология сабағында бұл дағды табиғи түрде қалыптасады: оқушы дұрыс тамақтану, тұрмыстағы экологиялық мәселелер, аурудың алдын алу, суды және топырақты қорғау сияқты өзіне жақын тақырыптарды зерттейді. Мысалы, «Фотосинтез» тақырыбын тек анықтама мен формула ретінде жаттап алудың орнына, оқушыларға «Неге бөлме өсімдіктері терезе жанында жақсы өседі?» немесе «Қала көшелерінде ағаш егу ауа сапасына қалай әсер етеді?» деген сұрақтар қойылса, олар теорияны өмірмен байланыстыра алады.

Л.С. Выготскийдің пікірінше, оқушы білімді дайын күйінде қабылдамай, әрекет және ынтымақтастық арқылы меңгереді [4]. Бұл идея бүгінгі белсенді оқыту тәсілдерінің негізінде жатыр. Биология пәнінде ол зертханалық жұмыс, жоба, зерттеу және топтық талқылау түрінде жүзеге асады.

Жасанды интеллектіні биология сабағында қолдану

Жасанды интеллект құралдары мұғалімнің уақытын үнемдеуге және оқушының жеке қабілетіне сай жұмыс ұйымдастыруға мүмкіндік береді. Менің тәжірибемде олар мынадай бағыттарда тиімді қолданылады:

– Тапсырма құрастыру. Мұғалім жасанды интеллект көмегімен бір тақырып бойынша әртүрлі деңгейдегі тапсырмалар, тест сұрақтары және жағдаяттық есептер дайындай алады. Дегенмен әрбір тапсырма мұғалім тарапынан міндетті түрде тексеріліп, оқу бағдарламасына сәйкестендіріледі.

– Ақпаратты сыни бағалау. Оқушыларға жасанды интеллект берген жауапты оқулықпен және сенімді дереккөзбен салыстыруды ұсынамын. Бұл жұмыс оқушыны ақпаратты тексеруге, қателікті табуға және өз пікірін дәлелдеуге үйретеді.

– Жеке оқыту траекториясы. Тақырыпты түсінбеген оқушыға қосымша түсіндірме, схема немесе қарапайым мысал дайындау оңайлайды, ал қабілетті оқушыға күрделі зерттеу сұрақтарын ұсынуға болады.

– Визуализация. Жасуша құрылымы, ағза жүйелері, экожүйедегі қоректік тізбек сияқты көрнекілікті қажет ететін тақырыптар виртуалды модельдер, интерактивті схемалар және цифрлық зертханалар арқылы түсінікті болады.

Жасанды интеллект мұғалімнің орнын баспайды, ол – мұғалімнің көмекшісі. Оның қолданылуы академиялық адалдық ережесімен, оқушының ойлау еңбегін алмастырмайтын шектеумен қатар жүруі тиіс.

STEAM тәсілі және зерттеуге негізделген оқыту

STEAM тәсілі жаратылыстану, технология, инженерия, өнер және математика салаларын біріктіріп, оқушыға тақырыпты жан-жақты қарастыруға мүмкіндік береді. Биологияда мұндай жобаларды ұйымдастыру қиын емес. Мысалы, «Біздің мектеп ауласының экожүйесі» жобасында оқушылар аумақтағы өсімдіктер мен жәндіктердің түрлерін санайды (биология), нәтижені кесте мен диаграммаға түсіреді (математика), смартфонмен фото және бейне түсіріп, цифрлық плакат жасайды (технология, өнер), ал мектеп аумағын көгалдандыру бойынша өз ұсынысын жасайды (инженерия).

Зерттеуге негізделген оқытудың 5E моделі (қызықтыру, зерттеу, түсіндіру, кеңейту, бағалау) осы тәсілмен жақсы үйлеседі [5]. Бірінші кезеңде мұғалім проблемалық сұрақ қояды, екінші кезеңде оқушылар бақылау немесе тәжірибе жүргізеді, үшінші кезеңде нәтижені талдап, қорытынды жасайды, төртінші кезеңде алған білімін жаңа жағдайға қолданады, соңында өзін және құрбыларын бағалайды. Бұл модель оқушыны сабақтың белсенді қатысушысына айналдырады.

Қалыптастырушы бағалау және геймификация

Жаңа трендтердің бірі – оқушының білімін бағалауды оқу үдерісінің ішіне енгізу. Қалыптастырушы бағалау кезінде оқушы өзінің қай жерде қиналғанын түсініп, сол бойынша жұмысын түзетеді. Сабақта «бағдаршам» әдісі, «екі жұлдыз, бір тілек», қысқа цифрлық сауалнамалар, онлайн викториналар қолданылады. Ойын элементтері (балл жинау, командалық жарыс, «биологиялық детектив» сияқты жағдаяттық тапсырмалар) оқушының қызығушылығын арттырып, сабаққа қатысу белсенділігін көтереді.

Қорытынды

Биология сабағында жасанды интеллект пен STEAM-технологияларын, зерттеуге негізделген оқыту және қалыптастырушы бағалауды ұтымды үйлестіру оқушының пәнге қызығушылығын арттырып, функционалдық сауаттылығын дамытуға мүмкіндік береді. Басты шарт – технология мақсат емес, құрал болуы керек. Оқушы дайын жауапты қабылдаушы емес, сұрақ қоятын, зерттейтін, дәлелдейтін және шешім қабылдайтын тұлға болып қалыптасуы тиіс. Бұл тәжірибені әріптестермен бөлісу – педагогикалық қауымдастықтың кәсіби өсуіне, ал оқушылар үшін сапалы әрі қызықты білім алуға жол ашады.

Әдебиеттер

1. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы. 2007 жылғы 27 шілдедегі № 319-III.

2. Қазақстан Республикасында білім беруді және ғылымды дамытудың 2023–2029 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2023 жылғы 28 наурыздағы № 248 қаулысы.

3. OECD. PISA 2018 Results (Volume I): What Students Know and Can Do. – Paris: OECD Publishing, 2019.

4. Выготский Л.С. Мышление и речь. – М.: Педагогика, 1982.

5. Bybee R.W. The BSCS 5E Instructional Model: Creating Teachable Moments. – Arlington: NSTA Press, 2015.