2026 жылғы 10 қазанда «Ұлы дала ұстазы» халықаралық ғылыми-педагогикалық журналы мен «Педагогикалық даму» республикалық ғылыми-әдістемелік орталығының ұйымдастыруымен өткен «Білім берудегі жаңа трендтер: педагогикалық идеялар мен дағдылар, үздік тәжірибелер» атты республикалық тәжірибе алмасу онлайн-конференциясында баяндама жасап, өзінің педагогикалық тәжірибесімен бөлісті.

Ұлытау облысының білім басқармасының

Жезқазған қаласы білім бөлімі

"Қабден Шыңғысов атындағы №5ЖББМ" КММ

шетел тілі пәнінің мұғалімі

Сауленбекова Самал Ергалиевна

АҢДАТПА

Ғылыми жобада қазақ, орыс және ағылшын тілдеріндегі мақалдардың мағынасы, бейнелілігі және сөйлеу жағдаятындағы қызметі салыстырылады. Негізгі талдау тілі — ағылшын тілі. Зерттеудің мақсаты — мағыналас мақалдардың ұқсастығы мен айырмашылығын анықтап, нәтижелерін 9-сыныптағы ағылшын тілін үйренуге арналған практикалық материалға айналдыру.

Зерттеу материалы ретінде он үштілді топқа біріктірілген отыз мақал нұсқасы алынды. Жұмыста мағынасы мен негізгі бейнесі жақын сәйкестік, қызметтік сәйкестік және тақырыптық ұқсастық ажыратылды. Таңдалған материалда төрт топ жақын сәйкестікке, бес топ қызметтік сәйкестікке, бір топ тақырыптық ұқсастыққа жатқызылды. Нәтижелер тек қарастырылған мақалдарға қатысты.

Практикалық өнім — ағылшын тіліндегі түсіндірмелері, қазақша және орысша баламалары, авторлық жағдаяттары бар «Proverb Bridge» шағын сөздігі. Сөздікке тапсырмалар мен жауап үлгілері қосылды. Сыныпта сынақтан өткізу әдістемесі жоспар түрінде ұсынылды; өткізілмеген сауалнама мен тәжірибенің нәтижелері берілген жоқ.

Түйін сөздер: мақал, ағылшын тілі, салыстырмалы талдау, ауыспалы мағына, мәдени бейне, мағыналық балама.

ҚАЗАҚ ТІЛІНДЕГІ ЗЕРТТЕУ БӨЛІМІ

Зерттеудің мәні мен әдістемесі

Мақалдарды салыстырудың мақсаты — үш тілдегі ұқсас сөздерді тізіп шығу ғана емес, әр мақалдың қандай ой білдіретінін және қай жағдайда қолданылатынын түсіндіру. Ағылшын тілін үйренушіге таныс қазақша мақал мағынаны түсінуге тірек бола алады. Дегенмен таныс тақырып әрдайым дәл балама табылғанын білдірмейді.

Жұмыста он салыстыру тобы қарастырылды. Әр топқа ағылшын, қазақ және орыс тілдерінен бір-бір нұсқа енгізілді. Талдауда төрт сұрақ басшылыққа алынды: мақал қандай кеңес береді; қандай бейне қолданады; қандай жағдаятта орынды айтылады; ағылшын тілін үйренуге қандай тілдік материал ұсынады?

Сәйкестіктің үш түрі белгіленді. Жақын сәйкестік кезінде негізгі мағына мен бейне немесе ұғымдық құрылым ұқсас келеді. Қызметтік сәйкестік кезінде мақалдар белгілі бір жағдайда ұқсас кеңес береді, бірақ бейнесі не мағыналық екпіні өзгереді. Тақырыптық ұқсастық кезінде ортақ тақырып болғанымен, мақалдарды еркін алмастыруға кедергі келтіретін айырмашылық сақталады.

Әдістеменің артықшылығы — әр шешімге түсініктеме берілуі. Мәселен, мақалдар бір тақырыпқа қатысты болғаны үшін ғана бірдей деп танылмайды. Олардың қызметі нақты жағдаят арқылы тексеріледі. Әдістеменің шектеуі — шағын іріктеме мен бір талдау жүйесіне сүйенуі.

Нақты мысалдарды талдау

«Жеті рет өлшеп, бір рет кес» мақалы әрекетке кіріспей тұрып ойлануға шақырады. Орыс тіліндегі «Семь раз отмерь, один раз отрежь» нұсқасы өлшеу мен кесу бейнесін сақтайды. Ағылшын тіліндегі «Look before you leap» тіркесінде қарау және секіру әрекеті қолданылады. Үш нұсқа маңызды шешімді асықпай қабылдау жағдаятында қызметтік жағынан сәйкес келеді. Алайда ағылшын нұсқасында жеті саны да, кесу әрекеті де жоқ.

«Көп түкірсе, көл болар» мақалында ұсақ үлестердің қосылып, үлкен нәтижеге жеткізуі бейнеленеді. «Many hands make light work» бірнеше адамның қатысуы жұмысты жеңілдететінін білдіреді. «Один в поле не воин» жалғыз адамның мүмкіндігі шектеулі екенін алға тартады. Ынтымақтастық тақырыбы ортақ болғанымен, үш мақалдың логикалық екпіні әртүрлі.

«Отан оттан да ыстық» және «Eastorwest, homeisbest» мақалдарын салыстыру мағыналық шекараны анықтауға көмектеседі. Қазақша нұсқада елге, туған жерге деген ықылас алдыңғы орынға шығады. Ағылшын тіліндегі «home» жеке үйді, отбасылық ортаны немесе өзін жақын сезінетін мекенді де білдіруі мүмкін. Сондықтан барлық жағдайда оларды дәлме-дәл балама деу дұрыс емес.

«Жылтырағанның бәрі алтын емес» және «Allthatglittersisnotgold» мақалдарында алтын мен жылтырау бейнесі сақталған. Ортақ ой — сыртқы тартымдылыққа қарап шынайы құндылық туралы асығыс шешім жасамау. Ағылшын нұсқасын түсіндіргенде «жылтыраған нәрсенің ешқайсысы құнды емес» деген қате тұжырымнан сақтану қажет.

Ағылшын тіліне берілген басымдық

Жобаның негізгі тараулары ағылшын тілінде берілді. Әр салыстыру ағылшын мақалынан басталады; мағынасы қарапайым ағылшын тілімен түсіндіріледі. Қазақша және орысша нұсқалар түсінуді қолдайды, ал соңғы нәтиже ағылшын тілінде сөйлеу мен жазуға бағытталады.

Мысалы, оқушы «The message is similar, but the image is different» деген сөйлем арқылы екі мақалдың байланысын түсіндіреді. «This is a thematic match» тіркесі тек тақырыптық жақындық бар екенін көрсетуге мүмкіндік береді. Осындай сөйлемдер жатталған аударманы қайталаудан гөрі дәлелді жауап құруға көмектесуге арналған.

Грамматикалық талдауда бұйрық рай, салыстырмалы шырай, қатыстық сөйлем және ықшамдалған сөйлем құрылымы қарастырылды. Сөздік жұмысында «sow», «reap», «leap», «haste», «indeed» сөздерінің нақты мақал ішіндегі мағынасына назар аударылды.

Практикалық өнім және нәтижелер

«Proverb Bridge» сөздігі он карточкадан тұрады. Әр карточкада үш тілдегі нұсқалар, сәйкестік белгісі, ағылшынша түсіндірме, сөздік материал және қолдану жағдаяты бар. Мұғалім карточкаларды жұптық жұмысқа, шағын диалогқа немесе жазылым тапсырмасына пайдалана алады.

Талдауда төрт топ жақын сәйкестік, бес топ қызметтік сәйкестік, бір топ тақырыптық ұқсастық ретінде белгіленді. Пайыздық көрсеткіштер осы он топтың ішкі үлесін ғана білдіреді. Оларды үш халықтың барлық мақалдарына қатысты жалпы статистика ретінде қолдануға болмайды.

Зерттеудің мәтіндік салыстыру бөлігі мен оқу материалы дайындалды. Сөздіктің оқушыларға әсерін анықтау үшін бөлек сынақ жоспары ұсынылды. Нақты сынақ өткізілгеннен кейін ғана қатысушы саны, тапсырма нәтижелері және өзгеріс туралы мәлімет енгізілуі тиіс.