Аннотация: Мақалада бастауыш сынып оқушыларының функционалдық сауаттылығын қалыптастыру мәселелері қарастырылған. Тәжірибеде қолданылатын тиімді әдіс-тәсілдер мен заманауи педагогикалық технологияларға талдау жасалған. Баланың сыни ойлауын дамыту мен алған білімін өмірде қолдана білу дағдысын қалыптастыру жолдары көрсетілген.

Түйін сөздер: Бастауыш сынып, функционалдық сауаттылық, оқыту әдістемесі, сыни ойлау, заманауи сабақ.

Қазіргі кезеңдегі білім беру жүйесінің басты мақсаты – шәкіртке тек қана белгілі бір білім көлемін беріп қоймай, сонымен бірге оның алған білімін өмірдің түрлі жағдайларында тиімді қолдана алу дағдысын қалыптастыру болып табылады. Тұлғаның бұл қасиеті педагогика ғылымында функционалдық сауаттылық деп аталады. Бастауыш мектеп – баланың кәсіби және тұлғалық дамуының іргетасы қаланатын ең жауапты кезең. Сондықтан да бастауыш сынып мұғалімдерінің алдында оқушылардың функционалдық сауаттылығын ерте жастан дамыту міндеті тұр.

Мектеп табалдырығын жаңа аттаған баланың қоршаған ортаны тануға деген құштарлығы өте жоғары болады. Сауат ашу, математика, дүниетану пәндері арқылы оқушы алғашқы жүйелі білім негедерін меңгереді. Бірақ бүгінгі қоғам тек ереже жаттап, есеп шығара алатын емес, сол ереже мен есептің өмірлік мәнін түсінетін зерек тұлғаны талап етеді. Осы орайда, бастауыш сынып сабақтарында қолданылатын әдіс-тәсілдердің маңызы ерекше.

Функционалдық сауаттылық бірнеше негізгі бағыттардан тұрады. Олар: оқу сауаттылығы, математикалық сауаттылық және жаратылыстану-ғылыми сауаттылық. Осы бағыттардың әрқайсысын бастауыш сыныпта дамытудың өз ерекшеліктері бар.

Оқу сауаттылығы – бұл тек қана мәтінді жылдам оқу немесе әріптерді тану емес. Бұл – мәтіннің терең мағынасын түсіну, ондағы негізгі ойды анықтау, ақпаратты талдау және оған өз көзқарасын білдіру қабілеті. Тәжірибемде оқу сауаттылығын арттыру үшін «Оқыта отырып үйрету», «Түртіп алу», «Ойлан, жұптас, бөліс» секілді стратегияларды жиі қолданамын. Мысалы, ертегі немесе шағын әңгімені оқыған кезде оқушыларға дайын сұрақтар қоюдың орнына, олардың өздеріне кейіпкерлердің іс-әрекетіне баға беретіндей сұрақтар дайындауды тапсырамын. Бұл баланың логикалық ойлауын ұштайды.

Математикалық сауаттылық – оқушының қоршаған ортадағы құбылыстар мен жағдайларды математикалық тілде сипаттай алуы. Сабақта стандартты емес тапсырмаларды, логикалық есептер мен өмірлік жағдаяттарға негізделген есептерді шығару тиімді нәтиже береді. Мысалы, «Дүкенге саяхат» тақырыбында рөлдік ойын ұйымдастыру арқылы оқушылар зат сатып алу, ақшаны есептеу, үнемдеу сияқты күнделікті өмірде кездесетін дағдыларды меңгереді. Бұл математиканың абстрактілі ғылым емес, күнделікті тұрмыстың ажырамас бөлігі екенін түсінуге көмектеседі.

Жаратылыстану-ғылыми сауаттылықты дамытуда дүниетану және жаратылыстану пәндерінің рөлі зор. Бастауыш сынып балалары табиғатынан зерттеуші келеді. Олардың бұл қасиетін қолдау үшін сабақта қарапайым тәжірибелер жасау, бақылау жүргізу және жобалық жұмыстармен айналысу өте пайдалы. Судың күйлерін зерттеу, өсімдіктердің өсуін бақылау сияқты жұмыстар баланың ғылыми көзқарасының қалыптасуына алғашқы баспалдақ болады.

Оқушылардың функционалдық сауаттылығын арттыруда заманауи ақпараттық-коммуникациялық технологияларды қолданудың да маңызы зор. Сабақ барысында интерактивті тапсырмалар, бейнероликтер мен электронды дидактикалық ойындарды пайдалану баланың пәнге деген қызығушылығын арттырып қана қоймай, визуалды есте сақтау қабілетін дамытады. Алайда, технологияны қолдануда уақыт пен шекті нормаларды сақтау басты назарда болуы тиіс.

Дегенмен, функционалдық сауаттылықты қалыптастыру барысында мұғалімдер бірнеше қиындықтармен кездесуі мүмкін. Оның бірі – оқушылардың мәтінді механикалық түрде оқып, оның мазмұнына терең бойламауы. Сондай-ақ, кейбір балалардың өз ойын еркін және жүйелі жеткізе алмауы да кедергі келтіреді. Бұл мәселелерді шешу үшін сабақта дифференциалды (саралап оқыту) тәсілін қолдану қажет. Әр баланың қабылдау ерекшелігі мен қарқынын ескере отырып, деңгейлік тапсырмалар әзірлеу мұғалім шеберлігін тапсырады.

Мұғалімнің кәсіби шеберлігі мен педагогикалық ұстанымы – білім сапасының кепілі. Бүгінгі мұғалім тек ақпарат беруші ғана емес, ол – бағыт бағдар беруші, модератор және баланың ішкі мүмкіндіктерін ашушы тәлімгер. Сыныпта жайлы, достық атмосфера қалыптастырғанда ғана бала қателесуден қорықпай, өз ойын ашық айтуға дағдыланады. Сыни тұрғыдан ойлау технологиясының элементтерін жүйелі қолдану арқылы біз оқушыны ізденімпаздыққа тәрбиелей аламыз.

Қорыта айтқанда, бастауыш сынып оқушыларының функционалдық сауаттылығын дамыту – бір күндік емес, жүйелі де үздіксіз шығармашылық еңбекті қажет ететін үдеріс. Мектеп қабырғасында алған білімін өмірлік қажеттілігіне жарата білген бала болашақта бәсекеге қабілетті, өз жолын таба алатын тұлға болып қалыптасады. Сондықтан, заманауи әдіс-тәсілдерді үнемі жетілдіріп, әр сабақты сапалы ұйымдастыру – әрбір бастауыш сынып мұғалімінің басты міндеті болып қала бермек.

Әдебиеттер тізімі:

1. Әлімов А. Кемbridge тәсілінің теориясы мен практикасы. – Алматы, 2014.

2. Сабыров Т. С. Болашақ мұғалімдердің дидактикалық дайындығын жетілдіру. – Алматы, 1999.

3. Мектептегі педагогикалық технологиялар журналы. – Астана, 2021.

Перизат Изтаева
Бастауыш сынып мұғалімі