Педагог-психолог

Мақалада бастауыш буыннан негізгі орта білім беру деңгейіне өткен 5-сынып оқушыларының жаңа оқу ортасына психологиялық бейімделу ерекшеліктері қарастырылады. Бейімделу кезеңінде оқушының оқу талаптарына ғана емес, жаңа пән мұғалімдеріне, сынып ұжымына, қарым-қатынас жүйесіне және өзіндік жауапкершілікке үйренуі маңызды. Осы үдерісте педагог-психологтың диагностикалық, профилактикалық және түзету-дамыту жұмыстарының маңызы ашылады. Мақалада оқушының эмоционалдық жағдайын бақылау, сыныптағы қолайлы психологиялық ахуалды қалыптастыру, өзіндік сенімді арттыру, қарым-қатынас дағдыларын дамыту және ата-ана мен педагогтердің бірлескен әрекетін ұйымдастырудың тиімді тәсілдері ұсынылады. Практикалық жаттығулар мен кері байланыс әдістері 5-сынып оқушыларының бейімделуін жүйелі қолдауға бағытталған.

Түйін сөздер: 5-сынып, бейімделу, педагог-психолог, психологиялық қолдау, эмоционалдық әл-ауқат, өзін-өзі бағалау, қарым-қатынас, психологиялық қауіпсіздік, сынып ұжымы, ата-ана, педагог.

Кіріспе

Қазіргі білім беру жүйесінде оқушының академиялық жетістігімен қатар оның психологиялық әл-ауқатына, әлеуметтік бейімделуіне және тұлғалық дамуына ерекше мән берілуде. Білім беру үдерісіндегі жаңа бағыттардың бірі – баланың жеке ерекшелігін ескеріп, қауіпсіз әрі қолайлы психологиялық орта қалыптастыру. Бұл міндет әсіресе 5-сынып оқушылары үшін өзекті.

Бастауыш мектептен негізгі орта буынға көшу – баланың өміріндегі маңызды өтпелі кезең. Оқушы бұрынғыдай бір ғана сынып жетекшісімен емес, әр пәннен әртүрлі мұғаліммен жұмыс істейді. Оқу пәндерінің саны мен күрделілігі артады, жаңа талаптар қалыптасады, өз уақытын жоспарлау және оқу жауапкершілігі күшейеді. Сонымен бірге сыныптағы әлеуметтік байланыстар да өзгереді.

Осы өзгерістердің барлығы балаға бірдей әсер етпейді. Кейбір оқушы жаңа ортаға тез бейімделсе, енді бірі қобалжып, тұйықталып немесе оқу белсенділігін төмендетуі мүмкін. Сондықтан 5-сынып оқушысының бейімделуін тек үлгерім көрсеткіші арқылы бағалау жеткіліксіз. Оның эмоционалдық жағдайын, қарым-қатынасын, өзін-өзі бағалауын және мектепке деген көзқарасын кешенді қарастыру қажет.

5-сынып оқушысының бейімделу ерекшеліктері

Бейімделу – адамның жаңа ортаға, талаптарға және әлеуметтік жағдайларға біртіндеп үйрену үдерісі. 5-сыныпта бұл үдеріс оқу, әлеуметтік, эмоционалдық және тұлғалық бағыттарда қатар жүреді.

Оқу бейімделуі кезінде оқушы әр мұғалімнің талабын түсінуге, бірнеше пән бойынша тапсырманы жоспарлауға, жаңа оқу қарқынына үйренуге тырысады. Әлеуметтік бейімделу барысында сыныптағы өз орнын анықтап, жаңа достық байланыстар орнатады. Эмоционалдық бейімделу кезінде қобалжу, сенімсіздік, ұялу сияқты сезімдерді реттеуді үйренеді. Тұлғалық бейімделу барысында өзінің күшті жақтарын танып, «Менің қолымнан келе ме?», «Мен сыныптастарыммен қалай тіл табысамын?» деген ішкі сұрақтарға жауап іздейді.

Бейімделу кезінде мектепке баруға құлықсыздық, тез шаршау, мазасыздық, тұйықтық, сабаққа қызығушылықтың төмендеуі, бағадан қорқу, қарым-қатынаста қиындық сияқты белгілер байқалуы мүмкін. Мұндай белгілердің әрқайсысын бірден мәселе ретінде бағаламай, баланың жеке ерекшелігі мен жағдайын ескеру керек. Педагог-психологтың негізгі міндеті – баланы сынау емес, оған не қиын болып тұрғанын анықтап, қолдау бағытын белгілеу.

Педагог-психологтың тиімді қолдау алгоритмі

5-сынып оқушыларының бейімделуін қолдауды жүйелі түрде ұйымдастырған тиімді. Жұмысты төрт өзара байланысты кезеңге бөлуге болады: бастапқы бақылау және диагностика, психологиялық ағарту, тренингтік-түзету жұмысы, қорытынды мониторинг және кері байланыс.

Бірінші кезеңде оқушының мектепке қатынасы, көңіл күйі, оқу мотивациясы, сыныптағы қарым-қатынасы және өзін-өзі бағалауы туралы ақпарат жиналады. Бақылау, әңгімелесу, сауалнама және жас ерекшелігіне сәйкес психологиялық әдістемелер қолданылуы мүмкін. Диагностиканың мақсаты – оқушыға баға қою емес, қандай қолдау қажет екенін анықтау.

Екінші кезеңде оқушыларға бейімделудің табиғи үдеріс екені түсіндіріледі. Бала өз сезімін тануды, көмек сұрауды, қиындықты бөліп қарауды және эмоциясын қауіпсіз жолмен реттеуді үйренеді. Үшінші кезеңде топтық тренингтер мен практикалық жаттығулар өткізіледі. Төртінші кезеңде өзгерістер қайта қаралып, оқушылардың кері байланысы мен педагогтердің бақылауы негізінде қорытынды жасалады.

«Менің жаңа мектебім» тренингі

Бейімделу кезеңінде «Менің жаңа мектебім» тренингін өткізу оқушының жаңа ортаға жағымды көзқарасын қалыптастыруға көмектеседі. Тренингтің мақсаты – оқушыларды жақындастыру, мектепке деген сенімділікті арттыру және эмоционалдық қысымды азайту.

«Мен туралы үш сөз» жаттығуында әр оқушы өзін сипаттайтын үш сөзді атайды. Бұл қарапайым тапсырма балалардың бір-бірін жақынырақ тануына мүмкіндік береді. «Мен мектепте өзімді қашан жайлы сезінемін?» жаттығуы арқылы оқушылар өзіне қолайлы жағдайларды анықтайды. «Біз біргеміз» тапсырмасында балалар бір-біріне жылы сөз айтып, сыныпта қолдау атмосферасын қалыптастырады.

Тренинг соңында «Бүгін мен...» әдісімен кері байланыс алуға болады. Оқушылар сөйлемді жалғастырады: «Бүгін мен жаңа дос таптым», «Мен өзімді еркін сезіндім», «Маған бір жаттығу ерекше ұнады», «Мен көмек сұрауға болатынын түсіндім». Мұндай рефлексия психологқа оқушының эмоционалдық қабылдауын бағалауға мүмкіндік береді.

«Менің күшті жақтарым» – өзіндік сенімді арттыру

Бейімделу кезінде оқушы өзін басқа балалармен салыстырып, өз мүмкіндігіне күмәндануы мүмкін. Сондықтан оның күшті жақтарын байқату маңызды. «Менің күшті жақтарым» жаттығуында оқушылар «Менің қолымнан келеді...», «Мен жақсы орындай аламын...», «Менің бойымдағы жақсы қасиет...», «Мен достарыма көмектесе аламын, өйткені...» деген сөйлемдерді аяқтайды.

Жаттығудың мақсаты – мінсіз болуды талап ету емес, баланың өз бойындағы ресурстарды байқауына жағдай жасау. Өзін жақсы түсінген оқушы жаңа ортада сенімді әрекет етуге және қиындықты жеңуге бейім болады.

«Көңіл күй термометрі» және эмоционалдық қолдау

5-сынып оқушыларының көңіл күйін күнделікті немесе апталық түрде бақылау үшін «Көңіл күй термометрі» әдісін қолдануға болады. Жасыл белгі – «өзімді жақсы сезініп тұрмын», сары – «көңіл күйім орташа, бір нәрсе мазалап тұр», қызыл – «маған қолдау қажет» деген мағынаны білдіреді.

Бұл әдіс баланың сезімін сөзбен айтуға қиналған жағдайда өз жағдайын қарапайым түрде білдіруіне мүмкіндік береді. Мұғалім немесе психолог қызыл белгі қойған оқушыны көпшілік алдында сұраққа тартпай, жеке сөйлесіп, қажет болса қосымша қолдау ұйымдастырады.

Эмоцияны реттеу бағытында «Тыныс ал – ойлан – әрекет ет», «Эмоциямды ата», «Менің ішкі ресурсым» сияқты жаттығулар тиімді. Оқушыға эмоцияны басып тастау емес, оны танып, қауіпсіз жолмен басқару дағдысы қалыптастырылады.

Сынып ұжымын қалыптастыру және қарым-қатынас

Оқушының бейімделуіне сыныптағы психологиялық ахуал тікелей әсер етеді. Егер бала өзін сыныпта қабылданған және қажет тұлға ретінде сезінсе, жаңа ортаға үйренуі жеңілдейді. Сондықтан топтық ойындар, жұптық тапсырмалар, бір-бірін қолдау жаттығулары жүйелі қолданылуы қажет.

«Жылы сөз» әдісінде оқушылар сыныптасының бір жағымды қасиетін атап өтеді. «Ортақ ұқсастық» жаттығуында балалар өздеріне ортақ қызығушылықтарды табады. Бұл тапсырмалар бәсекелестіктен гөрі ынтымақтастықты күшейтуге бағытталады.

Сынып жетекші мен пән мұғалімдері де алғашқы айларда оқушының әлеуметтік бейімделуіне назар аударуы керек. Баланы көпшілік алдында салыстырудан, кемсітетін сөздерден және қателігін тұлғалық қасиет ретінде бағалаудан аулақ болған жөн. «Қай жері қиын болды?», «Қалай бірге түзете аламыз?» сияқты қолдаушы тілдік формалар сенімді қарым-қатынасты нығайтады.

Ата-ана, мұғалім және психолог ынтымақтастығы

5-сынып оқушысының бейімделуі бір маманның ғана міндеті емес. Педагог-психолог, сынып жетекші, пән мұғалімдері және ата-ана арасында өзара ақпарат алмасу мен ортақ ұстаным болғаны маңызды.

Ата-анаға баланы басқа оқушылармен салыстырмау, алғашқы кезеңде тек бағаға емес, көңіл күйі мен күнделікті жағдайына назар аудару, баланың сөзін бөлмей тыңдау, жетістігін байқап мадақтау және күн тәртібін қалыптастыру ұсынылады. Мұғалімдер оқушының сыныптағы белсенділігін, қарым-қатынасын және оқу әрекетін бақыласа, психолог алынған мәліметтерді жүйелеп, қажетті қолдау бағытын анықтайды.

Мұндай серіктестік баланың мәселесін бір тарапқа жүктемей, оның дамуына ортақ жауапкершілікпен қарауға мүмкіндік береді.

Практикалық тәжірибе: «5-сыныпқа сенімді қадам»

5-сынып оқушыларының бейімделуін жүйелі қолдау үшін «5-сыныпқа сенімді қадам» атты шағын психологиялық бағдарлама ұсынуға болады. Оның мазмұны бес негізгі бағыттан тұрады: «Мен жаңа ортадамын» – танысу және мектепке бейімделу; «Біз біргеміз» – сыныптық ынтымақтастық; «Мен өзімді білемін» – өзіндік бағалау; «Эмоциямды түсінемін» – эмоционалдық сауаттылық; «Қиындықты жеңемін» – өзін-өзі реттеу және көмек сұрау дағдылары.

Әр кездесудің соңында қысқа рефлексия ұйымдастырылады. «Бір сөзбен», «Бағдаршам», «Бүгін өзіме алғаным» әдістері арқылы оқушы өз әсерін білдіреді. Бағдарламаның тиімділігін бағалауда бастапқы және қорытынды бақылау нәтижелері, сынып жетекшінің пікірі және оқушының өзіндік кері байланысы ескеріледі.

Қорытынды

5-сыныпқа көшу – оқушы үшін жаңа мүмкіндіктермен қатар, жаңа талаптар мен өзгерістер кезеңі. Осы уақытта балаға тек оқу тапсырмаларын орындауды талап ету жеткіліксіз. Оған қауіпсіз орта, түсіністік, сенім және қолдау қажет.

Педагог-психологтың жүйелі жұмысы оқушының бейімделу қиындықтарын ерте байқап, оның эмоционалдық және әлеуметтік ресурстарын күшейтуге мүмкіндік береді. Диагностика, психологиялық ағарту, тренинг, жеке әңгімелесу, сыныптық жұмыстар және ата-анамен серіктестік бір жүйеге біріктірілгенде ғана қолдау тиімді болады.

Қазіргі білім берудегі жаңа трендтер баланың тек білім нәтижесіне емес, оның эмоционалдық әл-ауқатына, әлеуметтік дағдыларына, өзін-өзі реттеуіне және тұлғалық әлеуетіне назар аударуды талап етеді. Сондықтан 5-сынып оқушысының бейімделуін қолдау – мектептегі психологиялық қызметтің маңызды әрі нәтижеге бағытталған бағыттарының бірі.

Бала мектепке келгенде өзін жалғыз сезінбеуі керек. Оның жанында тыңдайтын мұғалім, қолдайтын ата-ана, көмектесетін психолог және қабылдайтын сынып болғаны маңызды. Өйткені психологиялық тұрғыдан қауіпсіз орта қалыптасқан жерде оқушының білім алуға, қарым-қатынас жасауға және өз мүмкіндігін ашуға деген талпынысы да артады.

Негізгі ұстаным: «Баланы өзгертуге асықпай, алдымен оны түсінуге тырысу». Бұл – қазіргі мектептегі тиімді психологиялық қолдаудың қарапайым, бірақ маңызды қағидасы.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Выготский Л.С. Педагогическая психология. – Москва.

2. Божович Л.И. Личность и ее формирование в детском возрасте. – Москва.

3. Дубровина И.В. Практическая психология образования. – Москва.

4. Жалпы орта білім беру ұйымдарындағы психологиялық-педагогикалық қолдау бойынша әдістемелік ұсынымдар.

5. Білім беру ұйымдарындағы психологиялық қызметті ұйымдастыруға арналған әдістемелік материалдар.

Жамбыл обл.Талас ауданы

Қаратау қаласы

Шоқан Уалиханов атындағы орта мектебінің

педагог-психологы

Акматбекова Айжан Абылкасымовна