2026 жылғы 10 қазанда «Ұлы дала ұстазы» халықаралық ғылыми-педагогикалық журналы мен «Педагогикалық даму» республикалық ғылыми-әдістемелік орталығының ұйымдастыруымен өткен «Білім берудегі жаңа трендтер: педагогикалық идеялар мен дағдылар, үздік тәжірибелер» атты республикалық тәжірибе алмасу онлайн-конференциясында баяндама жасап, өзінің педагогикалық тәжірибесімен бөлісті.

Жамбыл облысы, Т.Рысқұлов ауданы

№ 4 шағын орталықты орта мектебінің

дене шынықтыру пәні мұғалімі

Дауен Наурызбай Маратұлы

Педагогикалық идея:
Дене шынықтырудағы әрбір қозғалыс – тұлғалық дамуға жасалған қадам. Спорт арқылы оқушыны жеңіске ғана емес, өмірдегі қиындықтарды жеңуге дайындау.

Аннотация

Қазіргі білім беру жүйесінде оқушының тек пәндік білімін қалыптастыру жеткіліксіз. Бүгінгі қоғамға өз ойын еркін жеткізе алатын, командада жұмыс істейтін, шешім қабылдайтын, жауапкершілігі жоғары, өзгерістерге бейім және өз эмоциясын басқара білетін тұлға қажет. Осы тұрғыдан алғанда soft skills – заманауи білім берудің маңызды бағыттарының бірі.

Дене шынықтыру сабағы soft skills дағдыларын қалыптастыруға үлкен мүмкіндік береді. Қозғалыс белсенділігі, спорттық ойындар, жарыстар мен командалық тапсырмалар барысында оқушылар қарым-қатынас жасау, көшбасшылық, ынтымақтастық, жауапкершілік, мақсат қою, өзін-өзі бақылау және қиындықтарды жеңу дағдыларын табиғи түрде меңгереді. Мақалада дене шынықтыру пәні арқылы soft skills дағдыларын дамытудың тиімді педагогикалық тәсілдері қарастырылады.

Түйін сөздер: дене шынықтыру, soft skills, жұмсақ дағдылар, көшбасшылық, командалық жұмыс, коммуникация, эмоционалдық интеллект, жауапкершілік, мотивация, білім берудегі жаңа трендтер.

Кіріспе

Қазіргі қоғамдағы өзгерістер білім беру жүйесіне жаңа талаптар қойып отыр. XXI ғасыр оқушысы тек ақпаратты меңгеріп қана қоймай, оны өмірлік жағдаяттарда тиімді пайдалана білуі керек.

Бүгінгі таңда жұмыс берушілер мен қоғам үшін адамның білімімен қатар оның қарым-қатынас жасау қабілеті, командада жұмыс істей білуі, көшбасшылық қасиеті, сыни ойлауы, жауапкершілігі, эмоционалдық тұрақтылығы және мәселені шешу дағдылары аса маңызды.

Осы қабілеттердің жиынтығы білім беру саласында soft skills, яғни «жұмсақ дағдылар» ұғымымен байланыстырылады.

Soft skills көбіне тіл, математика, информатика немесе басқа да академиялық пәндер арқылы ғана қалыптасады деген түсінік бар. Алайда бұл дағдыларды дамытуда дене шынықтыру пәнінің мүмкіндігі өте жоғары.

Дене шынықтыру – оқушы қозғалыс жасап қана қоймайтын, қарым-қатынас жасайтын, шешім қабылдайтын, бәсекелесетін, бірлесіп әрекет ететін және өз эмоциясын басқаратын ерекше білім беру ортасы.

Сондықтан «Белсенді оқушы – табысты тұлға» қағидасы дене шынықтыру сабағының заманауи мазмұнын айқындайтын маңызды бағыттардың бірі деп есептеймін.

Soft skills дегеніміз не?

Soft skills – адамның басқа адамдармен тиімді қарым-қатынас жасауына және түрлі өмірлік жағдайларға бейімделуіне мүмкіндік беретін тұлғалық және әлеуметтік дағдылар.

Дене шынықтыру сабағында қалыптастыруға болатын негізгі soft skills:

• коммуникация – өз ойын жеткізу және басқаны тыңдау;
• командалық жұмыс – ортақ мақсатқа бірге жету;
• көшбасшылық – топты ұйымдастыру және жауапкершілік алу;
• жауапкершілік – өз әрекеті мен нәтижесіне жауап беру;
• шешім қабылдау – ойын немесе жарыс кезінде жылдам әрі дұрыс шешім қабылдау;
• эмоционалдық интеллект – өз эмоциясын түсіну және басқара білу;
• стресске төзімділік – жеңіліс пен қиындықтарды дұрыс қабылдау;
• өзін-өзі бағалау – өзінің мүмкіндігі мен жетістігін саралау;
• мақсат қою – нәтижеге бағытталған әрекет жасау;
• бейімделу – өзгерген жағдайға тез икемделу.

Дене шынықтыру – soft skills қалыптастырудың табиғи ортасы

Дене шынықтыру сабағының басты ерекшелігі – оқушы білімді тек тыңдап қана қоймай, оны әрекет арқылы меңгереді.

Мысалы, волейбол ойынында оқушы допты қабылдау техникасын ғана үйренбейді. Ол команда мүшелерімен сөйлеседі, бір-біріне қолдау көрсетеді, ойын барысын бақылайды, шешім қабылдайды және ортақ нәтижеге жауап береді.

Футбол немесе баскетбол ойынында оқушы қарсыластың әрекетін талдап, қысқа уақытта шешім қабылдауға мәжбүр болады.

Эстафеталық жарыста оқушы өзінің нәтижесі бүкіл команданың нәтижесіне әсер ететінін түсінеді.

Ал жеңіліс кезінде оқушы эмоциясын басқаруды, қателігін мойындауды және келесі әрекетке дайындалуды үйренеді.

Осылайша бір ғана спорттық тапсырманың өзінде бірнеше soft skills қатар дамиды.

Дене шынықтыру сабағында soft skills дамытудың тиімді тәсілдері

1. Командалық ойындар

Командалық ойындар soft skills қалыптастырудың ең тиімді құралдарының бірі.

Мұғалім оқушыларға белгілі бір ойын тапсырмасын береді және оның нәтижесі жеке оқушының емес, команданың ортақ әрекетіне байланысты болады.

Мысалы:

• волейбол;
• баскетбол;
• футбол;
• эстафеталық жарыстар;
• қозғалмалы ойындар;
• ұлттық ойындар.

Бұл кезде оқушылар бір-бірімен сөйлесуге, міндеттерді бөлісуге және ортақ шешім қабылдауға үйренеді.

Дамитын дағдылар: коммуникация, ынтымақтастық, жауапкершілік, көшбасшылық.

2. Рөлдерді ауыстыру

Сабақ барысында оқушыларға әртүрлі рөлдер беру тиімді.

Мысалы:

• капитан;
• төреші;
• жаттықтырушы;
• уақыт бақылаушы;
• команда ұйымдастырушысы;
• бақылаушы.

Бұл тәсіл оқушыға мұғалімнің нұсқауын орындаушы ғана емес, оқу үдерісінің белсенді қатысушысы болуға мүмкіндік береді.

Мысалы, «Бүгін сен – команда капитанысың» деген тапсырма оқушыны шешім қабылдауға, команданы ұйымдастыруға және нәтижеге жауап беруге жетелейді.

Дамитын дағдылар: көшбасшылық, жауапкершілік, шешім қабылдау, коммуникация.

3. Жағдаяттық тапсырмалар

Дене шынықтыру сабағында оқушыларға белгілі бір мәселені шешуге бағытталған тапсырмалар беруге болады.

Мысалы:

«Командаң жарыста ұтылып жатыр. Ойын нәтижесін өзгерту үшін қандай тактика ұсынар едің?»

немесе:

«Команда мүшелерінің біреуі тапсырманы орындай алмай жатыр. Сен оның командаласы ретінде не істейсің?»

Мұндай тапсырмалар оқушыны ойлануға, пікір білдіруге және шешім қабылдауға үйретеді.

Дамитын дағдылар: сыни ойлау, мәселені шешу, коммуникация, эмпатия.

4. «Командалық мақсат» әдісі

Сабақ басында оқушылармен бірге ортақ мақсат қоюға болады.

Мысалы:

«Бүгінгі мақсатымыз – эстафетаны ең жылдам аяқтау емес, барлық топ мүшесінің бір-біріне қолдау көрсетуі».

Бұл жағдайда мұғалім тек нәтижеге емес, әрекет барысына да назар аударады.

Сабақ соңында оқушылар:

• мақсатқа жеттік пе?
• кім қандай көмек көрсетті?
• қандай қиындық болды?
• келесі жолы нені жақсартамыз?

деген сұрақтарға жауап береді.

Бұл әдіс оқушылардың өзін-өзі бағалау және рефлексия дағдыларын дамытады.

Спорт арқылы көшбасшылықты қалыптастыру

Көшбасшылық – қазіргі қоғамда маңызды soft skills дағдыларының бірі.

Дене шынықтыру сабағында көшбасшылықты дамыту үшін оқушыға дайын нұсқауды орындаумен қатар, өз бетінше шешім қабылдайтын мүмкіндік беру керек.

Мысалы, мұғалім:

«Командаға стратегияны өздерің таңдаңдар».

немесе:

«Эстафетада кім қандай кезеңді орындайтынын өздерің шешіңдер».

деген тапсырмалар бере алады.

Оқушылар өзара талқылап, міндеттерді бөліседі. Осы кезде табиғи көшбасшылар анықталады.

Бірақ мұғалім көшбасшылықты тек белсенді оқушыларға ғана бермеуі қажет. Ұялшақ немесе белсенділігі төмен оқушыларға да шағын көшбасшылық міндеттер беру маңызды.

Жеңіліс арқылы үйрену

Дене шынықтырудың тағы бір маңызды мүмкіндігі – оқушыны жеңілісті дұрыс қабылдауға үйрету.

Жарыста біреу жеңеді, біреу жеңіледі. Бұл – өмірдің табиғи бөлігі.

Мұғалім жеңілісті сәтсіздік ретінде емес, тәжірибе және даму мүмкіндігі ретінде көрсетуі керек.

Мысалы, жарыстан кейін:

«Неге жеңілдік?» деген сұрақтың орнына:

• «Қандай қателік жібердік?»
• «Не жақсы шықты?»
• «Келесі жолы нені өзгертеміз?»
• «Бүгін қандай жаңа нәрсе үйрендік?»

деген сұрақтарды қолдануға болады.

Бұл оқушының психологиялық тұрақтылығын және өзін-өзі жетілдіру ұмтылысын қалыптастырады.

Эмоционалдық интеллект және дене шынықтыру

Эмоционалдық интеллект – адамның өз эмоциясын түсінуі, оны басқара білуі және басқа адамдардың эмоциясын сезіне алуы.

Спорттық жарыстар кезінде оқушы қуаныш, қобалжу, ашу, өкініш сияқты түрлі эмоцияларды бастан өткізеді.

Мұғалім осы жағдайларды тәрбиелік мақсатта пайдалана алады.

Мысалы:

«Жеңіске жеткен кезде өзіңді қалай сезіндің?»

«Жеңілген кезде қандай эмоция болды?»

«Қарсыласың жеңген кезде оған қалай құрмет көрсете аласың?»

деген сұрақтар арқылы оқушылар өз эмоцияларын түсінуге және басқаруға үйренеді.

Бұл – дене шынықтыру сабағының тек физикалық емес, психологиялық тәрбиелік маңызын да арттырады.

Практикалық әдіс: «Спорттық challenge»

Қазіргі оқушылар үшін қызықты әдістердің бірі – қысқа мерзімді спорттық challenge ұйымдастыру.

Мысалы:

«7 күн – 7 белсенді қадам»

Оқушылар бір апта ішінде күн сайын шағын физикалық белсенділік орындайды:

1-күн – 10 минуттық серуен;

2-күн – таңғы жаттығу;

3-күн – 20 отырып-тұру;

4-күн – доппен жаттығу;

5-күн – секіртпемен жаттығу;

6-күн – отбасымен белсенді ойын;

7-күн – еркін спорттық белсенділік.

Оқушылар өз нәтижесін белгілеп, сабақта қысқаша бөліседі.

Бұл әдіс дене белсенділігімен қатар мақсат қою, өзін-өзі бақылау, мотивация және жауапкершілік дағдыларын қалыптастырады.

Soft skills-ті бағалау

Дене шынықтыру сабағында оқушының жетістігін тек жүгіру уақыты немесе спорттық нәтиже арқылы бағалау жеткіліксіз.

Soft skills нәтижелерін де бақылауға болады.

Мұндай бағалау оқушыға өзінің тек спорттық нәтижесін емес, тұлғалық өсуін де көруге мүмкіндік береді.

Күтілетін нәтиже

Дене шынықтыру сабақтарында soft skills жүйелі түрде дамытылған жағдайда оқушы:

• командада тиімді жұмыс істейді;
• өз ойын еркін жеткізеді;
• басқа адамның пікірін тыңдайды;
• көшбасшылық қасиетін дамытады;
• шешім қабылдауға үйренеді;
• жауапкершілік сезімі қалыптасады;
• эмоциясын басқаруды үйренеді;
• жеңілісті дұрыс қабылдайды;
• мақсат қояды және оған жетуге ұмтылады;
• өз мүмкіндігіне сенімді болады.

Қорытынды

Дене шынықтыру – тек денені шынықтыратын пән емес. Ол – тұлғаны қалыптастыратын маңызды педагогикалық орта.

Спорттық ойын кезінде оқушы жүгіреді, секіреді, жарысады. Бірақ сонымен қатар ол сөйлеседі, тыңдайды, шешім қабылдайды, жауапкершілік алады, командамен жұмыс істейді, эмоциясын басқарады және өз мүмкіндігін сынайды.

Сондықтан дене шынықтыру сабағында soft skills дамыту – қазіргі білім берудегі жаңа трендтердің бірі ғана емес, оқушыны болашақ өмірге дайындаудың тиімді жолы.

Біздің басты мақсатымыз – тек физикалық тұрғыдан мықты оқушы тәрбиелеу емес, белсенді өмірлік ұстанымы бар, қарым-қатынас жасай алатын, жауапты, өзіне сенімді және кез келген ортаға бейімделе алатын тұлға қалыптастыру.

Осы тұрғыдан алғанда:

«Белсенді оқушы – табысты тұлға» деген қағида дене шынықтыру пәнінің заманауи білім беру жүйесіндегі рөлін айқын көрсетеді.