АҢДАТПА

Мақалада қазіргі оқушылар арасында жиі байқалатын цифрлық алаңдаушылық мәселесі қарастырылады. Смартфон, әлеуметтік желі, мессенджер және үздіксіз хабарламалар оқушы зейінінің оқу әрекетінен жиі бөлінуіне ықпал етеді. Алайда бұл мәселені тек телефонды шектеумен шешу жеткіліксіз. Цифрлық алаңдаушылыққа сыртқы хабарламалармен қатар зерігу, эмоциялық жайсыздық, қалыптасқан әдет және өзін-өзі реттеу қиындығы әсер етуі мүмкін. Мақалада педагог-психолог жұмысына арналған «ФОКУС» авторлық моделі ұсынылады. Оның мақсаты – оқушыны гаджеттен толық алыстату емес, өзінің цифрлық мінез-құлқы мен зейінін саналы басқаруға үйрету.

Кілт сөздер: цифрлық алаңдаушылық, педагог-психолог, зейін, смартфон, өзін-өзі реттеу, цифрлық гигиена.

Қазіргі оқушының оқу кеңістігін смартфонсыз елестету қиын. Бір мезетте ол мұғалімді тыңдап, тапсырма орындап, мессенджердегі хабарламаны байқап, әлеуметтік желіге көңіл бөлуі мүмкін. Сырт көзге бұл бірнеше жұмысты қатар орындау болып көрінгенімен, шын мәнінде оқушының зейіні бір әрекеттен екіншісіне жиі ауысады.

Мәселе құрылғының өзінде емес. Негізгі мәселе – оқушы смартфонды басқара ма, әлде смартфон оның зейінін басқара ма?

Сондықтан педагог-психологтің міндеті телефонды тыйым салу құралы ретінде қарастыру емес, оқушыға өз назарын байқап, басқара білуге көмектесу.

Цифрлық алаңдаушылық – оқу немесе басқа мақсатты әрекет кезінде адамның назарының негізгі міндетке қатысы жоқ цифрлық ақпаратқа ауысуы.

Оның негізгі себептерін төрт топқа бөлуге болады:

Біріншісі – сыртқы триггерлер.

Хабарламалар, қоңырау, әлеуметтік желідегі жаңа белгі немесе жарнама оқушы назарын автоматты түрде өзіне тартады.

Екіншісі – қалыптасқан әдет.

Кей оқушы телефонды нақты қажеттілік болмаған жағдайда да қайта-қайта тексереді.

Үшіншісі – эмоциялық себеп.

Қиын немесе қызықсыз тапсырма мазасыздық пен зерігу тудырғанда, смартфон уақытша «қашу құралына» айналуы мүмкін.

Төртіншісі – оқу ортасы.

Тапсырма тым қиын, түсініксіз немесе мағынасыз болып көрінсе, оқушының басқа ақпаратқа алаңдау ықтималдығы жоғарылайды.

Демек, цифрлық алаңдаушылық тек смартфон мәселесі емес. Ол құрылғы, әдет, эмоция және оқу ортасының өзара байланысынан туындайды. Бұл қорытынды мақалаңыздағы негізгі тұжырымдардың бірі.

Цифрлық алаңдаушылықпен жұмыс істеу үшін мектеп жағдайына бейімделген «ФОКУС» моделін ұсынамыз:

Ф – ФАКТОРДЫ АНЫҚТА

Оқушыдан: «Сенің зейінің көбіне қай кезде бөлінеді?» деп сұралады.

Мысалы, ол қиын тапсырма кезінде немесе хабарлама келгенде телефонға жиі қарайтынын байқауы мүмкін. Осылайша мәселе «телефон жаман» деген деңгейде емес, нақты мінез-құлық жағдайында зерттеледі.

О – ОРТАНЫ РЕТТЕ

Оқушы зейінін сақтау үшін ортасын өзі ұйымдастырады:

· қажетсіз хабарламаларды өшіреді;

· смартфонды көз алдында ұстамайды;

· оқу кезінде бір ғана қажетті қосымшаны ашады;

· артық алаңдатқыштарды азайтады.

Негізгі қағида: «Өзіңді үнемі тоқтатуға мәжбүр болма, алаңдататын нәрселерді алдын ала азайт».

К – КЕЗЕҢМЕН ЖҰМЫС ІСТЕ

Ұзақ тапсырманы қысқа кезеңдерге бөлу тиімді. Мысалы:

15 минут – оқу,
3 минут – үзіліс,
15 минут – жалғастыру.

Маңыздысы – әр кезеңге нақты міндет қою.

«Тарихты оқимын» емес,

«15 минутта екі абзацты оқып, үш негізгі ойды жазамын».

У – ҮЗІЛІСТІ БАСҚАР

Үзіліс міндетті түрде смартфон қарау болмауы тиіс.

Оқушы:

· су ішу;

· орнынан тұру;

· терезеге қарау;

· жеңіл жаттығу жасау;

· көзді демалдыру;

· баяу тыныстау арқылы миына шынайы демалыс бере алады.

С – САНАЛЫ БАҚЫЛА

Күн соңында оқушы үш сұраққа жауап береді:

1. Бүгін зейінімді не көбірек бөлді?

2. Қай тәсіл маған көмектесті?

3. Ертең нені өзгертемін?

«ФОКУС» моделінің негізгі мақсаты – оқушыға сырттан үнемі бақылау қою емес, өз зейінін бақылауға үйрету. Мақаладағы модельдің бастапқы құрылымы да осы бес компонентке негізделген.

ПРАКТИКАЛЫҚ ҚҰРАЛ: «ЗЕЙІН БАҒДАРШАМЫ»

Педагог-психолог оқушыларға қарапайым үш қадамдық алгоритм ұсына алады:

🔴 ҚЫЗЫЛ – ТОҚТА

«Мен қазір тапсырмадан басқа нәрсеге ауысып кеттім бе?»

🟡 САРЫ – БАЙҚА

«Мені не алаңдатты?»

🟢 ЖАСЫЛ – ҚАЙТ

«Қазір орындауым керек бір ғана әрекет қандай?»

Бұл әдісті оқушының дәптеріне немесе жұмыс үстеліне орналастыруға болады. Оның мақсаты – зейіннің бөлінгенін байқап, өзін қайтадан негізгі әрекетке бағыттау.

Сыныппен «Менің зейінімді не ұрлайды?» атты 15–20 минуттық жұмыс өткізуге болады.

Алдымен оқушылар сабақ немесе үй тапсырмасы кезінде назарын бөлетін факторларды жазады.

Оларды екі топқа бөледі:

· Сыртқы факторлар: телефон, шу, хабарлама, теледидар, адамдар.

· Ішкі факторлар: шаршау, уайым, зерігу, қызықпау, басқа ойлар.

Соңында әр оқушы:

«Осы аптада зейінімді сақтау үшін мен...» деген сөйлемді аяқтайды. Мысалы:

· «...үй тапсырмасын орындағанда хабарламаларды өшіремін»;

· «...телефонды сөмкеме салып қоямын»;

· «...15 минуттан кейін ғана чат қараймын».

Бұл тәсілдің ерекшелігі – шешімді педагог-психолог емес, оқушының өзі таңдайды.

Цифрлық зейін мәдениетін қалыптастыру тек педагог-психолог жұмысына тәуелді емес.

Ата-ана баласына: «Телефонды таста!» деудің орнына: «Қазір телефон саған көмектесіп отыр ма, әлде кедергі жасап отыр ма?» деген сұрақ қоя алады.

Мұғалім де ұзақ тапсырмаларды кезеңдерге бөліп, цифрлық құрылғының сабақта қай кезде қажет екенін нақты көрсету арқылы оқушы зейінін қолдайды.

Сондықтан тиімді жұмыс: педагог-психолог + мұғалім + ата-ана + оқушы

ынтымақтастығына негізделуі қажет.

Қазіргі баланы цифрлық технологиядан толық алыстату мүмкін емес және бұл негізгі мақсат та болмауы тиіс.

Маңыздысы – оқушының:

· қашан алаңдағанын байқауы;

· оған не себеп болғанын түсінуі;

· алаңдататын ортаны реттей алуы;

· зейінін негізгі әрекетке қайта бағыттай білуі.

Осы мақсатқа ұсынылған «ФОКУС» моделі қызмет етеді:

Ф – Факторды анықта.
О – Ортаны ретте.
К – Кезеңмен жұмыс істе.
У – Үзілісті басқар.
С – Саналы бақыла.

Педагог-психолог жұмысының нәтижесі баланың телефонды мүлде қолданбауы емес.

Негізгі нәтиже:

оқушы өз зейінінің қайда бағытталғанын байқап, оны қайта өзі басқара ала ма?

Егер осы дағды қалыптасса, цифрлық гигиена сырттан қойылған тыйым емес, оқушының ішкі мәдениетіне айналады.

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

1. Хасенқызы Т., Акрамова А.С. Педагогикалық-психологиялық қызметте цифрлы білім беруді пайдалану мүмкіндіктері // Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің хабаршысы. Педагогика. Психология. Социология сериясы. – 2023. – №145(4). – 229–249 б.

2. Байменова Б.С., Габдуллина К.М. Цифрлық білім беру ортасында болашақ педагог-психологтерді даярлау ерекшелігі // Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің хабаршысы. Педагогика. Психология. Социология сериясы. – 2023. – №141(4). – 43–50 б.

3. Хасенқызы Т., Акрамова А.С. Болашақ педагог-психологтардың цифрлық сауаттылығы // Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің хабаршысы. Педагогика. Психология. Социология сериясы.

4. Койшыманова А.М., Атемова К.Т. Цифрлық трансформация жағдайында педагог-психологтарды оқушылардың мобильдік тәуелділігінің алдын алуға даярлау. – Астана: Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті, 2026.

5. Әбілқасымова А., Ахмед-Заки Д., Жұмабай Н. Қазақстанның цифрлық білім беру ортасында SMART технологиялардың дамуы // Journal of Educational Sciences. – 2024. – №80(3).

Искужина Нургул Амангалиевна

Ақтөбе облысы Шалқар ауданы «М.Тәжин атындағы ЖОББМ»

педагог-психолог