Аннотация. Мақалада 9-сынып оқулығындағы Ғабит Мүсіреповтің «Ұлпан» романынан алынған үзіндіні талдау арқылы кейіпкер шешімі мен оқиға жағдайының байланысын анықтау жолы ұсынылады. Жасанды интеллект жасаған үстірт мінездемені мәтінмен тексеру, кейіпкердің ісіне бір жақты баға бермеу, саралау және бағалау өлшемдері сипатталады.

Түйін сөздер: Ұлпан, кейіпкер шешімі, әлеуметтік жағдай, дәлел, әдеби талдау.

Кіріспе

«Ұлпан» романын талқылауда оқушылар кейіпкерге «батыл» немесе «бағынышты» деген жалғыз сөзбен баға беруге бейім. Көркем мәтіндегі шешім әлеуметтік қатынастар мен нақты оқиға шеңберінде жасалғандықтан, бір эпизодқа қарап тұтас өмірлік мінезді бекіту дәл болмайды. 9-сынып әдебиет оқулығы Ғабит Мүсіреповтің «Ұлпан» романынан үзінділерді, оның ішінде Есенеймен байланысты оқиғаларды ұсынады [1, 170–190-бб.]. Оқушының міндеті дайын мінездеме қайталау емес: әрекет, себеп және ықтимал салдарды мәтінмен ажырату.

ЖИ-дің жинақы жауабы кейіпкерді қазіргі ұғымға бірден сыйдырып жіберуі мүмкін. Академияның әдебиетте ЖИ қолдану еңбегі материалдың жас ерекшелігі мен көркем мәтінге сәйкестігін тексеруді қажет етеді [2]. Екінші әдістемелік еңбек дайын жауаптағы шынайылық пен дербес ойлауға көңіл бөледі [3]. Мақалада романды әлеуметтік контекстен ажыратпай оқудың шағын моделі ұсынылады. Мақсат — Ұлпанның бір шешімін мәтіннің екі бөлігімен салыстыра талдау және ЖИ түсіндіруіндегі біржақты үкімді негіздеп түзету.

Екі үзінді арасындағы байланыс

Мұғалім оқулықтан Есенейге қатысты бастапқы жағдайды және кейінгі Ұлпанның әрекеті айқын көрінетін бір эпизодты таңдайды [1]. Оқушы алдымен «кім не істеді?» деген нақты деректерді жазады; кейін ғана «неге?» және «кімге әсер етті?» сұрақтарына ауысады. Бір көріністің өзінде адамның айтқан сөзі, оны өзгелердің қабылдауы және кейінгі нәтиже бірдей емес. Оқушы сол айырманы көрсетсе, талдау «жақсы» мен «жаман» таңбасына тірелмейді.

Бірінші жұмыс парағында «жағдай», «іс немесе сөз», «мәтінде көрінген салдар», «менің пайымым» төрт ұяшық болады. Жағдай бағанына кейінгі оқиғаны алдын ала кіргізуге болмайды; іс бағанына тек оқулықтан расталатын әрекет жазылады. Салдар бағаны мәтінде көрсетілсе ғана толтырылады. Оқушы өз пайымын соңғы ұяшықта береді, оны оқиға дерегі етіп қайта көрсетпейді. Мұғалім нақты қай бөлімнен алғанын сұрап, оқулық беттерін сынып басылымына сәйкестендіреді.

Біржақты ЖИ бағасын түзету

Мұғалім құрастырған оқу үлгісі: «Ұлпан барлық шешімді өз қалауы бойынша еш кедергісіз қабылдайды. Қоғамдық жағдай оның ісіне әсер етпейді. Басқа кейіпкерлердің пікірі мәтінге қатыссыз». Үлгі нақты ЖИ жүйесінен алынған дәйексөз ретінде берілмейді. Оқушылар әр сөйлемдегі «барлық», «еш», «қатыссыз» сөздерінің дұрыстығын бастапқы және кейінгі эпизодпен тексереді. Егер шығармадағы жағдай осы жалпылауға қайшы келсе, сөйлемді мүлде кері тезиске айналдырмай, оқулық дәлеліне сай тарылтады.

Түзетілген пікірдің ықтимал үлгісі: «Ұлпанның әрекетін түсіну үшін оның таңдауы жасалған жағдайды және Есенеймен байланысты қатынасты ескеру қажет. Кейбір шешімінде дербестік байқалады, бірақ оның шегі мен салдарын жеке эпизодтардан тексеру керек». Оқушы «дербестік» сөзіне оқулықтан бір әрекет, «шек» сөзіне басқа бір дерек таппаса, бұл үлгі де тексерілмеген болжам күйінде қалады. Сол себепті сабақта дайын сөйлем бағаланбайды, екі бөлек эпизод арасындағы дәлелді байланыс бағаланады [4].

Пікірталас және жазылым

Жұптағы бірінші оқушы кейіпкер әрекетіне көңіл бөледі, екіншісі сол әрекет жасалған орта туралы оқулықтағы мәліметті іздейді. Олар өз тұжырымдарын біріктіріп: «Шешімді түсіну үшін бір әрекет жеткілікті ме?» деген сауалға жауап береді. Қарсы пікір айтатын жұп кейіпкерді айыптау үшін емес, алғашқы жұптың дәлелін сынау үшін сұрақ қояды. «Ол ешқашан өзгермейді» деген пікірге қандай эпизодтар сәйкес келетінін көрсетуді сұрау сындарлы талқылау тудырады.

Жазылым тапсырмасы: «Ұлпанның бір шешіміне баға беретін 90–110 сөздік пікір жаз. Алғашқы екі сөйлемде оқиғаны нақтыла, кейін кемінде екі мәтіндік тірек бер, соңғы сөйлемде өз пікіріңнің қандай шекпен айтылғанын көрсет». Тапсырманың бұл көлемі сабақта орындалатын авторлық нұсқа, ресми міндетті норма емес. Тірек қажет оқушыға «кейіпкер ... деді/істеді; мұны ... жағдайымен байланыстырамын» сөйлем үлгісі беріледі. Ал тез аяқтаған оқушы басқа кейіпкердің сол шешімге қатынасын қосып, екі көзқарасты шатастырмайды.

Бағалау мен шектеу

Дескрипторлар: екі эпизодтан дұрыс әрекет табады; жағдай мен әрекет арасындағы байланысты түсіндіреді; ЖИ үлгісінің бір абсолют тұжырымын қайта жазады; пікір мен мәтін дерегін айырады. Егер оқушы қазіргі әлеуметтік ұғымды кейіпкердің аузына сөзбе-сөз салса, мұғалім «ол сөз мәтінде айтылды ма, әлде сенің бағалауың ба?» деп қайта сұрайды. Жауап әдеби талдаудың дәлдігін көтереді, кейіпкердің тарихи өмір сүрген нақты адам екенін дәлелдеу мақсатын көздемейді.

Қарсы дәлел мен көпқырлы пікір

Оқушылар Ұлпанға қатысты алғашқы әсерін бір сөйлемге жазады. Содан кейін әр жұп оқулықтан осы әсерді қолдайтын және шектейтін екі бөлек оқиға іздейді. Біріншісін табу жиі жеңіл, ал екіншісі өз ұстанымын қайта қарауды талап етеді. «Өз ойыма сәйкес емес үзіндіні таптым» деген жауап қате емес; керісінше, романның күрделілігін байқаудың белгісі. Оқушы қарсы дәлелді ойын теріске шығаруға ғана емес, пайымын нақтылауға пайдаланады.

Сыныптық талқылауға үш ықтимал түсіндіру ұсынылады: кейіпкер жеке сезіміне сүйенеді; ол өз ортасының талабын ескереді; оның шешімінде осы екеуі қабаттасуы мүмкін. Мұғалім олардың бірін алдын ала «дұрыс» деп бекітпейді. Әр топ өз нұсқасына мәтіннен екі әрекет әкеледі, ал қарсы топ «Бұл үзінді сол ойды толық дәлелдей ме?» деп сұрайды. Бір эпизодта көрінген қасиетті бүкіл роман бойына таратып жіберу — жиі кездесетін асыра жалпылау.

Оқушы «Ұлпан еркін» деп жазса, мұғалім қай істе еркіндік көрінгенін, сол көріністің шегін сұрайды. «Ұлпан тәуелді» деген пікірге де дәл сондай талап қойылады. Бұл әдіс бүгінгі әлеуметтік ұғымдарды шығарманың оқиға желісіне күштеп енгізбеуге көмектеседі. Кейіпкер ісін оның өзі өмір сүретін көркем ортада түсіндіру және қазіргі оқырман бағасын бөлек жазу әдеби талдаудың дәлдігін арттырады.

Соңғы қысқа парақта төрт жол болады: «Бастапқы көзқарасым ...», «Оны қолдаған оқиға ...», «Маған ой салған қарсы оқиға ...», «Нақтылаған тұжырымым ...». Мұғалім үшін бұл парақ пікірдің қай жерде өзгергенін байқауға қызмет етеді. Егер оқушы екі бағанға бір ғана оқиғаны қайталаса, ол жаңа дәлел іздеуі керек. ЖИ берген дайын баға осы төрт жолдың біріне ғана пайдаланылса, оның дәлелін оқушы қайта тексереді.

Сабақты ұйымдастыру және жауапкершілік

Әдістемелік ұсыным ЖИ-ді көркем шығарманы талқылауға, сұрақ әзірлеуге және бастапқы идеяларды салыстыруға қолдануды қарастырады [2]. Функционалдық және ЖИ сауаттылығы туралы нұсқаулық дайын мазмұнның шынайылығын тексеруді, оқушының ойлау дербестігін сақтауды және мұғалімнің кәсіби шешімін басты орынға қоюды ұсынады [3]. Сондықтан сабаққа көрсетілетін қысқа жауапты мұғалім алдын ала тексеріп, оқушыға әуелі кітаптағы үзіндіні оқытады. ЖИ мазмұнын оқулықтың дәйексөзі ретінде ұсынуға болмайды; сөзбе-сөз жолды тек оқулық басылымымен салыстырғаннан кейін ғана тырнақшаға алу қажет.

ЖИ қолданғанда оқушылардың аты-жөні, фотосы, жеке жазбасы және бағасы ашық сервиске енгізілмейді. Интернет қолжетімсіз болса, мұғалім алдын ала әзірлеген мәтін қағазға басылып таратылады. UNESCO білімдегі генеративті ЖИ нұсқаулығы жасқа сәйкес қолдану мен деректерді қорғауды ескеруді ұсынады [5]. Оқушы дайындаған соңғы мәтінінде пайдаланған құралын қысқаша атайды және қай сөйлемді өзі қайта тексергенін көрсетеді. Педагог экрандағы жауаптың дұрыстығын міндетті түрде қарап шығады.

Ауызша талқылаудан кейін әр бала қысқа жазбаша қорытынды береді. Жазбада «мәтіндегі дерек», «менің түсіндіруім» және «әлі тексеретін сұрағым» бөлек беріледі. Мұндай жазылым дайын пікірді көшіру мен өз ойымен дәлелдеу арасын ажыратуға көмектеседі. OECD оқу сауаттылығы негіздемесіндегі мәтіндегі ақпаратты табу, түсіну және бағалау үдерістері осы бірізділікке бағдар бола алады [4]. Әр сыныптың нақты оқу мақсаты қолданыстағы бағдарламасы мен күнтізбелік жоспарынан алынады; мақала ойдан ресми мақсат кодын тағайындамайды.

Нәтижені тіркеуде сабақ басындағы бір сөйлемдік бастапқы пікір мен сабақ соңындағы дәлелді ой салыстырылады. Мұғалім оқушының мәтіннен нақты тірек тапқанын, оны түсіндіргенін және өз болжамына күмән келтіре алғанын белгілейді. Бұл материалдар бес бөлек авторлық сабақ үлгісі ретінде ұсынылады; сабақ шын мәнінде өткізілмеген болса, ойдан оқушы саны, жетістік пайызы немесе эксперименттік нәтиже жазылмайды. Жеке оқушыны тек технологияны пайдалану жылдамдығы бойынша бағалау әдеби білімнің мазмұнын ашпайды.

Кері байланыс пен мәтінді қайта оқу

Мұғалім жауаптарды тек «дұрыс» немесе «қате» деген сөзбен шектемейді. «Үзіндіні атадың, енді сол үзінді қорытындыңды қалай дәлелдейтінін түсіндір» деген кері байланыс талдауды тереңдетеді. «Пікірің қызық, бірақ ол мәтіндегі оқиға ма, әлде өз болжамың ба?» деген сұрақ екі деңгейді ажыратады. ЖИ жауабын дұрыс түзеткен балаға «жаңа сөйлеміңде де абсолют сөз қалмады ма?» деген өзіндік тексеру беріледі. Қате табу ғана емес, дәл әрі байыпты сөйлем құрастыру — оқу жұмысының көрінетін нәтижесі.

Сабақ соңында жұптар бір-бірінің жазбасындағы дәйексөз не эпизод орнын оқулықтан табады. Егер екі оқушы бір үзіндіні әртүрлі түсінсе, мәтіннің алдындағы және кейінгі сөйлемдерді бірге қайта оқиды. Мұғалім дәлелге сыйымды екі түсіндіруді қабылдай алады; ал мәтінде жоқ оқиғаны немесе ойдан шығарылған дәйексөзді міндетті түрде түзетеді. Осындай өзара тексеру мәтінді оқудың жауапкершілігін бөліседі және дайын ЖИ пікірін беделді жауап ретінде қабылдауға кедергі болады.

Қалыптастырушы бағалауда бір оқушыға «мәтіндік дәлел келтірді», екіншісіне «пікірін нақтылады» деген екі бөлек белгі қойылады. Біріншісі үзіндінің табылғанын, екіншісі үзіндінің түсіндірілгенін көрсетеді. Тек дәйексөз көшіріп жазу өздігінен талдау болмайды, ал дәйексөзсіз пікір тексерілмейді. Осы айырма мұғалімге келесі сабақта қандай қолдау қажет екенін анықтауға көмектеседі. Баланың ауызша жауабы мықты, жазбаша жауабы қысқа болса, оған бір рет ауызша дәлелін толық айтуға мүмкіндік беріп, кейін екі сөйлемге түсіру ұсынылады.

Сабақ жоспарындағы уақыт икемделеді: мәтінді жеке оқу үшін 10 минут, жұпта үзіндіні талқылауға 8 минут, ЖИ пікірін тексеруге 8 минут, жазба дайындауға 10 минут, ортақ талқылау мен кері байланысқа 9 минут қарастыруға болады. Бұл 45 минуттық авторлық үлгі; оқылатын үзіндінің ұзақтығы мен сыныптың қарқыны бойынша уақытты мұғалім өзгертеді. Ең маңызды реттілік — алдымен көркем мәтінмен жұмыс, содан соң екінші мәтінді тексеру. Егер экрандағы жауап ерте көрсетілсе, оқушылар оның дайын түсіндіруіне сүйеніп, өз алғашқы пікірін қалыптастырмай қалуы ықтимал.

Соңғы қорытындыға қосымша бір сұрақ қойылады: «Мен осы шығарманы қайта оқысам, қай жерін жаңаша байқар едім?». Оқушы қай үзіндіні қайта қарайтынын және неліктен сол тұсты таңдағанын жазса, оқу жұмысы тек берілген жауапты тексерумен аяқталмайды. Мұндай шағын рефлексия кейінгі тақырыпқа өтуде пайдалы: мұғалім балалар жиі шатастырған көркем тәсілді немесе оқиға бөлігін таңдап, келесі сабақтың кіріспесінде соған оралады. Қорытындының шынайы мазмұны оқушының нақты жазбасынан анықталады.

Қорытынды

Қорытындыда «Ұлпан» үзінділерін екі бөлікпен оқу кейіпкер таңдауының себебі мен шегін талдауға көмектеседі. Оқулықтағы нақты оқиға шешуші дәлел болып қалады [1], ал ЖИ жасаған үстірт пікір қайта қаралатын материал рөлін атқарады [2; 3]. Бұл тәсілдің нәтижесі тек сыныптағы нақты жазбаша жауаптар жиналған соң бағаланады.

Әдебиеттер

[1] Керімбекова Б., Мұқанова Ж. Қазақ әдебиеті: жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған оқулық. Алматы: Мектеп, 2019. 256 б.

[2] Ы. Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясы. «Қазақ әдебиеті» пәнін оқытуда жасанды интеллектіні қолдану бойынша әдістемелік ұсынымдар (5–9-сыныптар). Астана, 2025. 320 б.

[3] Ы. Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясы. Білім алушылардың функционалдық және жасанды интеллект сауаттылығын дамыту. Астана, 2026. 85 б.

[4] OECD. PISA 2018 Reading Framework // PISA 2018 Assessment and Analytical Framework. Paris: OECD Publishing, 2019. https://www.oecd.org/en/publications/pisa-2018-assessment-and-analytical-framework_b25efab8-en/full-report/component-3.html

[5] UNESCO. Guidance for generative AI in education and research. Paris, 2023. https://www.unesco.org/en/articles/guidance-generative-ai-education-and-research    

Исаева Сауле Шаймерденовна

«№ 144 жалпы орта білім беретін мектеп» КММ,
Шымкент қ, Қазақстан