2026 жылғы 10 қазанда «Ұлы дала ұстазы» халықаралық ғылыми-педагогикалық журналы мен «Педагогикалық даму» республикалық ғылыми-әдістемелік орталығының ұйымдастыруымен өткен «Білім берудегі жаңа трендтер: педагогикалық идеялар мен дағдылар, үздік тәжірибелер» атты республикалық тәжірибе алмасу онлайн-конференциясында баяндама жасап, өзінің педагогикалық тәжірибесімен бөлісті.

Мектеп психологы

Аннотация. Мақалада ата-ананың бала психологиясының қалыптасуына ықпалы, отбасындағы эмоционалдық ахуалдың, қарым-қатынас стилінің, ата-аналық қолдау мен талаптың баланың өзін-өзі бағалауына, мінез-құлқына, оқу мотивациясына және әлеуметтік бейімделуіне әсері қарастырылады. Баланың психологиялық қауіпсіздігін қамтамасыз етуде ата-ананың сөз саптауы, тыңдай білуі, сезімін мойындауы және жеке тұлға ретінде қабылдауы маңызды екені талданады. Сонымен қатар мектеп психологы мен ата-ана арасындағы серіктестіктің балаға қолайлы психологиялық орта қалыптастырудағы рөлі көрсетіледі.

Түйін сөздер: бала психологиясы, ата-ана, отбасы, эмоционалдық қолдау, өзін-өзі бағалау, тәрбие, қарым-қатынас, психологиялық қауіпсіздік, мектеп психологы, ата-аналық құзыреттілік.

Кіріспе

Адамның тұлғалық қалыптасуында отбасының орны ерекше. Бала дүниеге келген алғашқы күннен бастап қоршаған ортаны, адамдар арасындағы қарым-қатынасты және өзін бағалауды ең алдымен отбасы арқылы үйренеді. Ата-ананың баламен сөйлесу мәнері, оған көрсететін жылуы, қолдауы, талап қоюы, жетістігіне реакциясы мен қателігіне көзқарасы баланың ішкі дүниесіне тікелей ықпал етеді. Сондықтан баланың психологиялық жағдайын түсіну үшін оның жеке ерекшеліктерімен қатар отбасындағы қарым-қатынасқа да назар аудару қажет.

Қазіргі таңда балалардың эмоционалдық тұрақсыздығы, өзіне сенімсіздігі, мектепке бейімделудегі қиындықтары, құрдастарымен қарым-қатынас орнатудағы мәселелері жиі байқалады. Мұндай қиындықтардың барлығын тек баланың мінезімен немесе мектеп ортасымен түсіндіру дұрыс емес. Кей жағдайда баланың ішкі күйзелісінің астарында ата-анамен қарым-қатынастың жетіспеуі, шамадан тыс бақылау, салыстыру, жиі сын айту немесе керісінше шекараның болмауы сияқты факторлар жатуы мүмкін.

Отбасы – баланың алғашқы әлеуметтік ортасы. Бала осы ортада «мен қандаймын?», «мені жақсы көреді ме?», «менің пікірім маңызды ма?», «қателесуге құқығым бар ма?» деген ішкі сұрақтарға жауап қалыптастырады. Осы жауаптардың сипаты оның өзін-өзі бағалауына, адамдарға сенуіне және болашақтағы қарым-қатынасына әсер етеді. Сондықтан ата-ананың тәрбиелік әрекеті тек тәртіпке үйрету емес, баланың психологиялық қауіпсіздігін қалыптастыру үдерісі ретінде қарастырылуы тиіс.

Ата-ананың эмоционалдық қолдауы – баланың психологиялық тірегі

Бала үшін ата-ананың махаббаты мен қабылдауы өте маңызды. Қолдау дегеніміз – баланың барлық әрекетін мақұлдау емес, оның сезімін түсініп, тұлғасын қабылдай білу. Мысалы, «сен жылама», «қорқатын ештеңе жоқ» деп сезімді жоққа шығарғаннан гөрі, «сенің қазір қобалжып тұрғаныңды түсініп тұрмын, бірге шешімін табамыз» деп жауап беру баланың өз эмоциясын тануына көмектеседі.

Эмоционалдық тұрғыдан қолдау көрген бала өз ойын ашық айтуға, көмек сұрауға және қиындықты жеңуге бейім болады. Ал үнемі сын еститін, сезімі еленбейтін немесе ата-анасының көңіл-күйіне қарай қабылданатын бала өз эмоциясын жасыруы, қателесуден қорқуы немесе ішкі мәселесін ешкімге айтпауға тырысуы мүмкін.

Балаға «сен мен үшін маңыздысың» деген сезімді күнделікті қарапайым әрекеттер арқылы жеткізуге болады: бірге уақыт өткізу, баланың әңгімесін бөлмей тыңдау, жетістігін байқау, қиын сәтте жанынан табылу, құшақтау, жылы сөз айту. Мұндай әрекеттер баланың эмоционалдық қауіпсіздігін күшейтеді.

Ата-ананың қарым-қатынас стилі және баланың өзін-өзі бағалауы

Ата-ананың баламен қарым-қатынас стилі оның өзін бағалауына тікелей әсер ететін маңызды факторлардың бірі. Баланы басқа балалармен жиі салыстыру, «сенен түк шықпайды», «сен үнемі қателесесің» сияқты сөздерді қолдану баланың өз мүмкіндігіне күмәндануына әкелуі мүмкін. Мұндай жағдайда бала сәтсіздіктен қорқып, жаңа әрекетке кірісуден қашады.

Керісінше, баланың нақты әрекетін атап, еңбегін бағалау оның ішкі сенімін нығайтады. Мысалы, «сен бүгін тапсырманы өзің орындауға тырыстың», «қиын болса да соңына дейін жеткіздің» деген сөздер баланың күш-жігерін байқауға үйретеді. Мұнда нәтиже ғана емес, баланың талпынысы мен үдерісі бағаланады.

Баланың өзін-өзі бағалауын қалыптастыруда шынайы мадақтың орны ерекше. Шамадан тыс мақтау да, үнемі мін тағу да тиімді емес. Ең дұрысы – баланың нақты жетістігін, күш-жігерін және жағымды әрекетін байсалды түрде атап көрсету. Бұл баланың өз мүмкіндігін шынайы бағалауына ықпал етеді.

Талап пен шекара: тәрбиедегі тепе-теңдік

Балаға еркіндік беру мен шекара қою бір-біріне қарама-қайшы ұғымдар емес. Керісінше, түсінікті және тұрақты ережелер балаға қауіпсіздік сезімін береді. Үйдегі талаптар баланың жасына сай, нақты және алдын ала түсіндірілген болуы қажет. Мысалы, ұйқы уақыты, гаджет қолдану тәртібі, оқу мен демалыс уақыты сияқты ережелер отбасында бірізді сақталғаны дұрыс.

Шектен тыс қатаң бақылау баланың дербестігін төмендетуі мүмкін. Ал барлық әрекетке рұқсат беру жауапкершіліктің қалыптасуын қиындатады. Сондықтан ата-ана баланың таңдау жасауына мүмкіндік бере отырып, маңызды шекараларды сақтауы қажет. «Екі нұсқаның бірін өзің таңда», «алдымен сабағыңды аяқтайсың, содан кейін ойнайсың» сияқты нақты келісімдер баланың жауапкершілігін дамытуға көмектеседі.

Талап қою кезінде баланың тұлғасына емес, әрекетіне баға берген дұрыс. «Сен жаман баласың» деген сөз баланың өзін қабылдауына кері әсер етуі мүмкін, ал «бұл әрекетің дұрыс болмады, келесіде басқаша істеп көрейік» деген тәсіл жауапкершілікті сақтай отырып, баланың қадір-қасиетін қорғайды.

Ата-ананың баланы тыңдай білуі

Балаға психологиялық қолдау көрсетудің ең қарапайым әрі маңызды жолдарының бірі – оны тыңдау. Тыңдау кезінде ата-ана бірден ақыл айтуға немесе мәселені шешіп беруге асықпай, алдымен баланың не сезіп тұрғанын түсінуге тырысқаны жөн. Баланың сөзін бөлмеу, көзбен байланыс орнату, «сен үшін бұл жағдай қиын болған екен», «мен сені тыңдап тұрмын» деген сөздер сенімді қарым-қатынас қалыптастырады.

Кейде бала мәселенің нақты шешімінен бұрын өзінің түсінілгенін қалайды. Сондықтан ата-ананың міндеті – әр жағдайда дайын жауап беру емес, баланың ойлануына, сезімін атауына және өз шешімін табуына жағдай жасау. Бұл тәсіл баланың дербестігін, жауапкершілігін және эмоционалдық сауаттылығын дамытуға ықпал етеді.

Әсіресе жасөспірімдік кезеңде бақылаудан гөрі сенімге негізделген диалогтың маңызы артады. Жасөспірімнің жеке кеңістігін құрметтеу, оның пікірін тыңдау және қажет кезде шекараны түсіндіру ата-ана мен бала арасындағы байланысты сақтауға мүмкіндік береді.

Ата-ананың мектеппен және психологпен серіктестігі

Баланың психологиялық дамуы тек отбасыға немесе тек мектепке тиесілі міндет емес. Балаға тиімді қолдау көрсету үшін ата-ана, мұғалім және мектеп психологы өзара байланыста болғаны маңызды. Егер балада оқу мотивациясының төмендеуі, тұйықталу, шамадан тыс мазасыздану, сыныптастарымен қарым-қатынастың қиындауы немесе мінез-құлықтағы өзгерістер байқалса, мәселені бір тараптың ғана көзқарасымен бағаламай, баланың жағдайын кешенді түрде қарастырған дұрыс.

Мектеп психологы ата-анаға баланың жас ерекшелігі, қарым-қатынас тәсілдері, эмоционалдық қолдау және қиын жағдайларда әрекет ету бойынша ұсыныстар бере алады. Өз кезегінде ата-ана баланың үйдегі мінез-құлқындағы өзгерістер туралы маңызды ақпаратпен бөлісуі мүмкін. Мұндай серіктестік баланың қажеттілігін дәлірек анықтауға және оған бірізді қолдау көрсетуге мүмкіндік береді.

Психологтың ата-анамен жұмысы кінә тағуға емес, түсіндіруге, алдын алуға және ресурсты күшейтуге бағытталуы тиіс. «Балаңыз неге бұлай?» деген сұрақтан гөрі «Балаға қазір қандай қолдау қажет?» деген ұстаным тиімдірек. Бұл ата-ананы қорғануға емес, бірлесіп шешім іздеуге ынталандырады.

Ата-анаға практикалық ұсыныстар

Біріншіден, күн сайын балаңызбен кемінде бірнеше минут телефонсыз, басқа алаңдатушы факторларсыз сөйлесуге уақыт бөліңіз. Екіншіден, баланың сезімін жоққа шығармай, оны атауға көмектесіңіз. Үшіншіден, баланы басқа балалармен салыстырмай, оның кешегі нәтижесімен бүгінгі нәтижесін салыстыруға үйретіңіз. Төртіншіден, қателікті жазалау нысаны емес, үйрену мүмкіндігі ретінде қарастырыңыз.

Бесіншіден, балаға нақты және жасына сай жауапкершілік беріңіз. Алтыншыдан, отбасындағы ережелерді алдын ала түсіндіріп, ата-аналардың талаптары мүмкіндігінше бірізді болғанын қадағалаңыз. Жетіншіден, баланың жетістігін ғана емес, талпынысын да атап өтіңіз. Сегізіншіден, баланың алдында өз эмоцияңызды басқарудың үлгісін көрсетіңіз: ата-ана ашуын сабырмен реттей алса, бала да эмоцияны басқарудың тәсілдерін үйренеді.

Ең бастысы – балаға «сен қателессең де, мен сені тыңдаймын», «қиындық болса, бірге шешеміз», «сенің пікірің мен үшін маңызды» деген сенімді сезіндіру. Бұл сөздер баланың ішкі тұрақтылығын күшейтетін маңызды психологиялық ресурс бола алады.

Қорытынды

Ата-ананың бала психологиясына әсері күнделікті қарым-қатынастың қарапайым көріністерінен байқалады. Бір ауыз жылы сөз, баланы мұқият тыңдау, оның сезімін мойындау, шамасына сай талап қою және қателескен кезде қолдау көрсету баланың тұлғалық дамуына жағымды ықпал етеді. Ал тұрақты сын, салыстыру, шамадан тыс бақылау немесе эмоционалдық немқұрайлылық баланың өзіне деген сеніміне кері әсер етуі мүмкін.

Сондықтан ата-ана тәрбиесінің негізгі мақсаты тек тәртіпті бала қалыптастыру емес, өз сезімін түсінетін, өзіне сенетін, жауапкершілікті және басқа адамдармен сау қарым-қатынас жасай алатын тұлға тәрбиелеу болуы қажет. Бұл жолда мектеп психологы ата-анаға серіктес әрі бағыттаушы ретінде қолдау көрсете алады.

Балаға берілетін ең құнды тәрбие – оның өзін қауіпсіз, қажет және сүйікті сезінуіне жағдай жасау. Отбасындағы өзара құрмет пен сенім баланың психологиялық саулығының берік негізіне айналады.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Baumrind D. Effects of Authoritative Parental Control on Child Behavior // Child Development. – 1966. – Vol. 37, No. 4. – P. 887–907.

2. Bowlby J. A Secure Base: Parent-Child Attachment and Healthy Human Development. – London: Routledge, 1988.

3. Bandura A. Social Learning Theory. – Englewood Cliffs, NJ: Prentice-Hall, 1977.

4. Goleman D. Emotional Intelligence: Why It Can Matter More Than IQ. – New York: Bantam Books, 1995.

5. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы. – 2007 жылғы 27 шілде, №319-III.

6. Қазақстан Республикасының «Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы» Кодексі. – 2011 жылғы 26 желтоқсан, №518-IV.