2026 жылғы 10 қазанда «Ұлы дала ұстазы» халықаралық ғылыми-педагогикалық журналы мен «Педагогикалық даму» республикалық ғылыми-әдістемелік орталығының ұйымдастыруымен өткен «Білім берудегі жаңа трендтер: педагогикалық идеялар мен дағдылар, үздік тәжірибелер» атты республикалық тәжірибе алмасу онлайн-конференциясында баяндама жасап, өзінің педагогикалық тәжірибесімен бөлісті.

Жараспаева Гульнар Бейсеновна,филология ғылымының магистрі,бастауыш сынып мұғалімі,Қосшы қаласы,ІТ мектеп-лицейі.

Кіріспе.

Қазіргі таңда білім беру жүйесі қоғамдағы өзгерістерге байланысты жаңарып, дамып келеді. Цифрлық технологиялардың қарқынды дамуы, жасанды интеллектінің пайда болуы, еңбек нарығындағы жаңа мамандықтардың қалыптасуы білім беру жүйесіне де жаңа талаптар қойып отыр.

Бүгінгі білім алушы тек оқулықтағы ақпаратты меңгеріп қана қоймай, оны өмірде қолдана білуі, сыни ойлауы, ақпаратты талдауы, технологияларды дұрыс пайдалануы және өздігінен білім алуы қажет.

Осыған байланысты қазіргі білім беруде цифрландыру, жасанды интеллект, STEM/STEAM, жобалық оқыту, инклюзивті білім беру, жекелендірілген оқыту және өмір бойы білім алу сияқты бағыттар ерекше маңызға ие.

1. Білім беруді цифрландыру

Білім берудегі ең маңызды өзгерістердің бірі – цифрлық технологияларды оқу үдерісіне енгізу.

Нақты мысал: мұғалім сабақ барысында интерактивті тақта арқылы бейнематериал көрсетіп, онлайн тест ұйымдастыра алады. Оқушылар тапсырмаларды смартфон немесе компьютер арқылы орындап, нәтижесін бірден көре алады.

Мысалы, математика сабағында оқушыларға квадрат теңдеулерді шешуге арналған онлайн тапсырмалар беріледі. Жүйе оқушының қай сұрақтан қате жібергенін көрсетіп, келесі тапсырмаларды оның деңгейіне қарай ұсына алады.

Практикалық пайдасы: мұғалім барлық оқушының нәтижесін тез анықтайды, ал оқушы өз қателерін бірден көріп, түзетуге мүмкіндік алады.

2. Жасанды интеллектіні пайдалану

Жасанды интеллект қазіргі білім беру жүйесіне еніп жатқан жаңа технологиялардың бірі.

Нақты мысал: оқушы белгілі бір тақырыпты түсінбеген жағдайда, жасанды интеллект құралынан тақырыпты қарапайым тілмен түсіндіруді, қосымша мысалдар келтіруді немесе жаттығу тапсырмаларын құрастыруды сұрай алады.

Мысалы, ағылшын тілін үйреніп жүрген оқушы жасанды интеллект арқылы диалог құрып, жаңа сөздерді қолдануға жаттыға алады.

Мұғалім де жасанды интеллектіні сабақ жоспарының бастапқы нұсқасын дайындауға, тапсырмаларды әртүрлі деңгейге бейімдеуге немесе идеялар жинауға пайдалана алады.

Сонымен бірге оқушыларға жасанды интеллект ұсынған ақпаратты тексеру, дереккөздерді салыстыру және дайын жауапты көшіріп алмау керектігін үйрету маңызды.

3. Жекелендірілген оқыту

Барлық оқушының қабілеті мен оқу қарқыны бірдей емес. Сондықтан қазіргі білім беруде әр білім алушының ерекшелігін ескеру маңызды.

Нақты мысал: бір сыныпта математикадан тақырыпты тез меңгерген оқушыларға күрделі логикалық есептер берілсе, тақырыпты түсінуде қиналып жүрген оқушыларға қарапайым деңгейдегі қосымша тапсырмалар ұсынылады.

Мысалы, «Пайыз» тақырыбында:

• бірінші деңгейдегі оқушы қарапайым пайыз есептерін шығарады;
• екінші деңгейдегі оқушы дүкендегі жеңілдіктерді есептейді;
• жоғары деңгейдегі оқушы несие немесе инвестицияға байланысты практикалық есеп шығарады.

Осылайша әр оқушы өз деңгейіне сәйкес жұмыс істейді.

4. STEM және STEAM білім беру

STEM – ғылым, технология, инженерия және математиканы біріктіретін заманауи білім беру бағыты.

Нақты мысал: оқушылар физика, математика және информатика пәндерінен алған білімдерін пайдаланып, шағын робот құрастырады. Робот белгілі бір бағытпен қозғалып, кедергілерді айналып өтуі мүмкін.

Тағы бір мысал ретінде оқушылардың мектеп ауласындағы өсімдіктерді зерттеп, автоматты суару жүйесінің қарапайым үлгісін жасауды айтуға болады. Бұл жоба кезінде олар биологиядан өсімдіктер туралы, физикадан электр энергиясы туралы, информатикадан бағдарламалау туралы білімдерін пайдаланады.

STEAM бағыты өнер мен шығармашылықты да қосады. Мысалы, оқушылар экологиялық материалдардан макет жасап, оның дизайнын өздері әзірлейді.

5. Жобалық оқыту

Жобалық оқыту оқушыны нақты мәселені зерттеуге және оның шешімін ұсынуға үйретеді.

Нақты мысал: «Мектепте қағазды қалай аз пайдалануға болады?» деген жоба беріледі.

Оқушылар:

1. мектепте бір апта ішінде қанша қағаз пайдаланылатынын анықтайды;
2. сауалнама жүргізеді;
3. алынған мәліметтерді талдайды;
4. қағазды үнемдеу жолдарын ұсынады;
5. нәтижесін презентация түрінде қорғайды.

Бұл тапсырма барысында оқушы математика, информатика, қазақ тілі және экология бойынша алған білімдерін бір уақытта қолданады.

6. Инклюзивті білім беру

Инклюзивті білім берудің мақсаты – әр балаға сапалы білім алуға тең мүмкіндік жасау.

Нақты мысал: көру қабілеті төмен оқушы үшін оқу материалын үлкейтілген форматта ұсынуға болады. Есту қабілеті төмен оқушыға бейнематериалдың субтитрі беріледі. Қозғалысы шектеулі бала үшін мектеп ғимаратында пандус пен арнайы жағдай жасалады.

Сонымен қатар мұғалім бір тапсырманы әр оқушының мүмкіндігіне қарай бейімдей алады.

Мұндай тәсіл оқушылардың бір-бірін түсінуіне, құрметтеуіне және бірге білім алуына мүмкіндік береді.

7. Аралас оқыту

Аралас оқыту дәстүрлі сабақ пен онлайн білім беруді біріктіреді.

Нақты мысал: мұғалім жаңа тақырып бойынша қысқа бейнесабақты оқушыларға үйде көруге береді. Келесі күні сыныпта оқушылар бейнематериалда алған білімдерін пайдаланып, есептер шығарады және тәжірибелік тапсырмалар орындайды.

Мысалы, химия пәнінде оқушы алдымен химиялық реакция туралы теориялық бейнесабақты көріп, мектепте зертханалық тәжірибе орындайды.

Бұл әдіс сабақ уақытын тиімді пайдалануға мүмкіндік береді.

8. Ойын арқылы оқыту

Ойын элементтерін қолдану оқушылардың сабаққа қызығушылығын арттырады.

Нақты мысал: тарих сабағында мұғалім оқушыларды бірнеше топқа бөліп, тарихи оқиғалар бойынша викторина өткізеді. Әр дұрыс жауап үшін топқа ұпай беріледі.

Математика сабағында оқушылар математикалық тапсырмаларды орындау арқылы келесі деңгейге өтетін ойын түріндегі тапсырмалар орындай алады.

Бұл тәсіл әсіресе бастауыш және орта буын оқушыларының белсенділігін арттыруға тиімді.

9. Өмір бойы білім алу

Қазіргі қоғамда адам мектеп немесе жоғары оқу орнын бітіргеннен кейін білім алуды тоқтатпауы керек.

Нақты мысал: мұғалім жаңа цифрлық технологияларды меңгеру үшін біліктілікті арттыру курсына қатысады. IT саласында жұмыс істейтін маман жаңа бағдарламалау тілін үйренеді. Кәсіпкер маркетинг немесе қаржы бойынша онлайн курс оқиды.

Мысалы, бірнеше жыл бұрын тек компьютерлік бағдарламаларды білетін маманнан бүгінгі күні деректерді талдау немесе жасанды интеллект құралдарын пайдалану да талап етілуі мүмкін. Сондықтан маман үнемі жаңа білім игеріп отыруы қажет.

10. Мұғалімнің жаңа рөлі

Заманауи мұғалім тек ақпарат беруші емес, оқушының оқуына бағыт беретін тәлімгер.

Нақты мысал: мұғалім сабақта дайын жауапты айтпай, оқушыларға проблемалық жағдай ұсынады.

Мысалы: «Егер мектептің электр энергиясын тұтынуын 20%-ға азайту қажет болса, қандай шаралар ұсынар едіңдер?» деген сұрақ қойылады.

Оқушылар өз ұсыныстарын жасап, есептеулер жүргізеді және оны сынып алдында қорғайды. Мұғалім олардың пікірін бағыттап, қажетті жағдайда кеңес береді.

Бұл тәсіл оқушылардың сыни ойлау, қарым-қатынас жасау және шешім қабылдау қабілеттерін дамытады.

6. Қорытынды

Қорыта айтқанда, қазіргі білім беру жүйесінің басты ерекшелігі – білімді өмірмен байланыстыру.

Цифрлық технологиялар мен жасанды интеллект оқу үдерісін жаңғыртуға мүмкіндік берсе, STEM/STEAM, жобалық және зерттеушілік оқыту оқушының практикалық дағдыларын дамытады. Инклюзивті білім беру барлық балаға тең мүмкіндік беруге бағытталса, жекелендірілген оқыту әр оқушының жеке ерекшелігін ескеруге жағдай жасайды.

Мысалы, оқушы робот құрастыру арқылы физика мен информатиканы қатар меңгереді, мектептегі қағаз шығынын зерттеу арқылы математикалық және зерттеушілік қабілетін дамытады, ал жасанды интеллект көмегімен шет тілін үйрену барысында өз білімін толықтыра алады.

Сондықтан қазіргі білім берудің негізгі мақсаты – оқушыға тек білім беру емес, сол білімді нақты өмірде қолдана алатын, өздігінен ізденетін, шығармашылықпен ойлайтын және өзгермелі қоғамға бейімделе алатын тұлға қалыптастыру.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы. – 2007 жылғы 27 шілде, №319-III.
2. Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі. Қазақстан Республикасында мектепке дейінгі, орта, техникалық және кәсіптік білім беруді дамытудың 2023–2029 жылдарға арналған тұжырымдамасы.
3. Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі. Білім берудің цифрлық трансформациясы бойынша материалдар.
4. UNESCO. Global Education Monitoring Report 2023: Technology in education – A tool on whose terms? – Paris: UNESCO, 2023.
5. UNESCO. Guidance for Generative AI in Education and Research. – Paris: UNESCO, 2023.
6. OECD. Education at a Glance 2024: OECD Indicators. – Paris: OECD Publishing, 2024.
7. OECD. Future of Education and Skills 2030: OECD Learning Compass 2030. – Paris: OECD.
8. World Bank. Realizing the Future of Learning: From Learning Poverty to Learning for Everyone, Everywhere. – Washington, DC: World Bank, 2020.