1-тақырып. Кіріспе әңгіме.

XVII ғасырдың соңы – реформалар қарсаңындағы Ресей

Бұл тақырып бейнелеу өнері тарихы пәнін оқытудың бастауыш кезеңі болып табылады. Сабақтың негізгі мақсаты – оқушыларды пәннің мақсат-міндеттерімен таныстыру, бейнелеу өнерінің тарихи даму кезеңдері туралы алғашқы түсінік қалыптастыру және XVII ғасырдың соңындағы Ресей мемлекетінің жалпы жағдайын қарастыру.

Пәннің мақсат-міндеттері

Бейнелеу өнері тарихы пәнінің басты мақсаты – оқушылардың көркемдік-эстетикалық талғамын дамыту, өнер туындыларын түсініп қабылдау қабілетін қалыптастыру және өнер арқылы тарихи кезеңдердің ерекшеліктерін тануға үйрету.

Пәннің негізгі міндеттері:

· бейнелеу өнерінің пайда болуы мен даму кезеңдерімен таныстыру;

· өнер мен қоғам арасындағы өзара байланысты түсіндіру;

· тарихи оқиғалардың өнерге тигізген әсерін көрсету;

· оқушылардың шығармашылық ойлауын және мәдени дүниетанымын кеңейту.

Бейнелеу өнері тарихының негізгі кезеңдері

Бейнелеу өнерінің тарихы адамзат өркениетінің дамуымен тығыз байланысты. Ол бірнеше негізгі кезеңдерге бөлінеді:

· алғашқы қауымдық өнер;

· Ежелгі Шығыс пен Антикалық дәуір өнері;

· Орта ғасыр өнері;

· Қайта өрлеу дәуірі;

· Жаңа заман өнері.

XVII ғасыр – Жаңа заман өнерінің қалыптасу кезеңі болып табылады. Бұл уақытта өнерде жаңа стильдер, жаңа тақырыптар пайда болып, суретшілердің дүниетанымы кеңейе түсті.

XVII ғасырдың соңындағы Ресейдің саяси жағдайы

XVII ғасырдың соңында Ресей феодалдық-монархиялық мемлекет ретінде дамыды. Елді патша басқарды, ал мемлекеттік билік боярлар мен шіркеудің ықпалында болды. Мемлекеттік басқару жүйесі ескі тәртіпке негізделіп, заман талабына сай жаңаруды қажет етті.

Бұл кезеңде Ресейдің сыртқы саясаттағы мүмкіндіктері шектеулі болды. Елдің теңізге тікелей шығатын жолдарының болмауы сауда мен мәдени байланыстардың дамуын тежеді.

Экономикалық жағдайы

Ресей экономикасының негізін ауыл шаруашылығы құрады. Крепостнойлық құқық кең таралып, шаруалар жер иелеріне тәуелді болды. Өнеркәсіп пен қолөнер баяу дамыды, өндіріс негізінен мануфактура деңгейінде ғана болды.

Сауда-саттықтың дамуы да Батыс Еуропа елдерімен салыстырғанда әлдеқайда төмен деңгейде қалды. Бұл Ресейдің экономикалық артта қалуына әкелді.

Мәдени және рухани өмірі

XVII ғасырдағы Ресей мәдениеті негізінен діни сипатта болды. Икон жазу өнері жетекші орын алды. Шіркеу өнері мен діни тақырыптар бейнелеу өнерінің басты бағытына айналды. Әлемдік өнердегі жаңашыл бағыттар Ресейге баяу енді.

Ағарту ісі де әлсіз дамыды, халықтың басым бөлігі сауатсыз болды. Бұл жағдай мәдени өрлеуді тежеді.

Ресейдің Батыс Еуропадан артта қалу себептері

Ресейдің дамуының баяулауына бірнеше тарихи факторлар әсер етті:

· моңғол-татар шапқыншылығы елдің саяси және экономикалық дамуын ұзақ уақытқа тежеді;

· «Смутное время» кезеңінде мемлекет әлсіреп, ішкі тұрақсыздық күшейді;

· поляк басқыншылығы Ресейдің қалалары мен шаруашылығына үлкен зиян келтірді.

Осы оқиғалар елдің Батыс Еуропа мемлекеттерінен артта қалуына себеп болды.

І Петрдің таққа келуі – тарихи бетбұрыс

XVII ғасырдың соңында І Петрдің билікке келуі Ресей тарихындағы маңызды бетбұрыс кезең болды. Ол мемлекеттің артта қалғанын түсініп, елді жаңғыртуға бағытталған ауқымды реформалар жүргізуді мақсат етті.

І Петр Батыс Еуропаның тәжірибесіне сүйене отырып:

· мемлекеттік басқару жүйесін жаңартты;

· әскер мен флот құрды;

· ғылым мен білімді дамытуға көңіл бөлді;

· өнер мен мәдениетке жаңа бағыттар енгізді.

Бұл реформалар Ресейдің саяси, экономикалық және мәдени дамуына зор әсер етіп, елдің жаңа тарихи кезеңге өтуіне жол ашты.

2-тақырып. І Петр дәуірі – ел дамуының жаңа кезеңі

XVII ғасырдың соңы мен XVIII ғасырдың басы Ресей тарихында түбегейлі бетбұрыс кезеңі болды. Бұл өзгерістер І Петрдің (1682–1725) атымен тығыз байланысты. Оның реформалары Ресейдің саяси, экономикалық, әскери және мәдени даму бағытын түбегейлі өзгертті. Ел дәстүрлі ортағасырлық даму жолынан шығып, Батыс Еуропа үлгісіндегі жаңаша, зайырлы мемлекетке айнала бастады.

Мемлекеттік басқару саласындағы реформалар

І Петр ескі басқару жүйесін жойып, орталықтандырылған мемлекет құруға ұмтылды. Боярлар думасының орнына Сенат құрылды. Мемлекеттік басқару коллегиялар жүйесі арқылы жүзеге асырылды. Ел әкімшілік жағынан губернияларға бөлінді. Бұл реформалар мемлекеттік аппараттың тиімділігін арттырып, билікті күшейтті.

Әскери реформа және флоттың құрылуы

І Петр Ресейде тұрақты армия мен әскери-теңіз флотын құрды. Әскер еуропалық үлгіде қайта жасақталып, жаңа қару-жарақ пен әскери тәртіп енгізілді. Балтық теңізінде қуатты флот салынды. Соның нәтижесінде Ресей Солтүстік соғыста жеңіске жетіп, теңізге шығу мүмкіндігіне ие болды. Ресей ірі әскери және теңіз державасы ретінде халықаралық аренада танылды.

Экономикалық даму

І Петр дәуірінде экономиканы дамытуға ерекше көңіл бөлінді. Елде:

· металлургия, кеме жасау, қару-жарақ өндірісі дамыды;

· жүздеген мануфактуралар ашылды;

· ішкі және сыртқы сауда кеңейді;

· жаңа салық жүйесі енгізілді.

Экономикалық реформалар Ресейдің өндірістік әлеуетін күшейтіп, мемлекет қазынасын толықтырды.

Мәдениет пен білім саласындағы өзгерістер

І Петр мәдениеттің зайырлы сипатын күшейтті. Шіркеудің өнер мен білімге ықпалы әлсіреді. Ғылым мен ағартуға жол ашылды:

· алғашқы зайырлы мектептер ашылды;

· инженерлік, теңіз, артиллериялық оқу орындары құрылды;

· жастарды шетелге оқуға жіберу дәстүрге айналды.

Өнердің дамуы

І Петр дәуірінде Ресей өнерінде жаңа бағыттар қалыптасты:

· сәулет өнерінде барокко стилі дамыды (Санкт-Петербург қаласының салынуы);

· сурет өнерінде портрет жанры пайда болды;

· мүсін өнері дамып, еуропалық үлгідегі ескерткіштер жасала бастады.

Шетелдік сәулетшілер мен суретшілер Ресейге шақырылып, жергілікті мамандар даярланды. Бұл орыс бейнелеу өнерінің кәсіби деңгейге көтерілуіне ықпал етті.

І Петр реформаларының тарихи маңызы

І Петр жүргізген реформалар Ресейдің даму бағытын түбегейлі өзгертті. Ел:

· артта қалған аграрлық мемлекеттен,

· қуатты әскери, экономикалық және мәдени державаға айналды.

Оның реформалары қайшылықты болғанымен, Ресейдің Еуропа елдерімен тең дәрежеде даму жолына түсуіне жол ашты.

3-тақырып. Петербург қаласының негізі және Доменико Трезини

Петербург қаласының негізі

1703 жылы І Петрдің бастамасымен Нева өзенінің сағасында Санкт-Петербург қаласының негізі қаланды. Бұл қала Ресей тарихындағы жаңа кезеңнің басталуымен тікелей байланысты болды. І Петр Ресей мемлекетін Батыс Еуропа елдерімен тең дәрежеде дамыған державаға айналдыруды мақсат етті. Осы мақсатта жаңа астана салу қажет деп санады.

Петербург Балтық теңізіне жақын орналасуы арқылы Ресейдің Еуропамен саяси, экономикалық және мәдени байланыстарын нығайтуға мүмкіндік берді. Сондықтан қала «Ресейдің Еуропаға ашылған терезесі» деп аталды. Петербург әскери бекініс ретінде де, теңіз порты ретінде де маңызды рөл атқарды.

Қаланың құрылысы батпақты, суы мол жерде жүргізілгендіктен, үлкен қиындықтармен жүзеге асты. Мыңдаған жұмысшылар, солдаттар мен шеберлер қала салуға тартылды. Петербург Ресейдегі алғашқы жоспарлы түрде салынған қала болды. Оның көшелері түзу, алаңдары кең, ғимараттары бір стильде салынды.

Петербургтің сәулеттік ерекшеліктері

Петербургтің сәулеті Батыс Еуропа үлгісінде қалыптасты. Қалада симметрия, геометриялық дәлдік, кеңістік пен тәртіпке мән берілді. Бұл Ресей үшін мүлде жаңа құбылыс еді, өйткені бұрынғы қалалар көбіне ретсіз, ортағасырлық дәстүрде салынған болатын.

Петербургте тас құрылыстарға ерекше көңіл бөлінді. І Петр басқа қалаларда тас үйлер салуға уақытша тыйым салып, барлық шеберлер мен материалдарды жаңа астана құрылысына бағыттады. Бұл қала сәулетінің тез әрі сапалы дамуына ықпал етті.

Доменико Трезини – Петербургтің алғашқы сәулетшісі

Доменико Трезини (1670–1734) – Швейцариядан шыққан италиялық сәулетші, Санкт-Петербургтің алғашқы бас сәулетшілерінің бірі. Ол І Петрдің шақыруымен Ресейге келіп, жаңа астананың сәулеттік келбетін қалыптастыруда үлкен рөл атқарды.

Трезини Ресейде ерте барокко стилін енгізді. Бұл стиль қарапайымдылығымен, айқын геометриялық формаларымен және сәнді, бірақ шамадан тыс безендірілмеген құрылымымен ерекшеленді. Оның еңбектері функционалдылық пен көркемдікті үйлестіре білді.

Доменико Трезинидің негізгі сәулеттік еңбектері

Петропавл соборы – Трезинидің ең әйгілі туындысы. Бұл собордың биік, жіңішке шпилі Петербургтің символына айналды. Ғимарат дәстүрлі орыс шіркеулерінен өзгеше болып, еуропалық стильде салынды. Собор патшалар жерленетін орынға айналды.

І Петрдің Жазғы сарайы – Нева жағасында орналасқан, қарапайым әрі үйлесімді ғимарат. Бұл сарай І Петрдің өмір салтына сай, артық сән-салтанатсыз салынған. Ғимаратта ерте барокко стилінің белгілері айқын көрінеді.

Он екі коллегия ғимараты – мемлекеттік басқару мекемелері орналасқан ірі кешен. Ұзын әрі симметриялы құрылыс Ресейдегі мемлекеттік сәулеттің жаңа үлгісін көрсетті. Бұл ғимарат қазіргі кезде Санкт-Петербург мемлекеттік университетінің басты корпусы ретінде қолданылады.

Трезини еңбектерінің маңызы

Доменико Трезини Ресей сәулет өнерінің дамуында маңызды орын алады. Ол Петербургті жоспарлы түрде салудың негізін қалап, қала сәулетінде еуропалық бағытты орнықтырды. Трезинидің еңбектері Ресейде жаңа сәулеттік ойлау жүйесінің қалыптасуына ықпал етті.

Қорытынды

Петербург қаласының негізі қалануы Ресейдің даму бағытын түбегейлі өзгертті. Бұл қала елдің жаңа мәдени және сәулеттік орталығына айналды. Ал Доменико Трезини Петербургтің сәулеттік келбетін қалыптастырған көрнекті тұлға ретінде тарихта қалды.

4-тақырып.Петр дәуірінің кескіндемесі. Парсуна жанры

XVII ғасырдың соңы – XVIII ғасырдың басы Ресей тарихында ғана емес, бейнелеу өнерінің дамуында да түбегейлі бетбұрыс кезеңі болды. Бұл өзгерістер тікелей І Петрдің реформаларымен байланысты. Петрге дейін орыс кескіндемесінде иконопись жетекші орын алды. Суретшілер діни канондарды қатаң сақтап, жеке адамның сыртқы келбетін немесе мінезін көрсетуге ұмтылмады.

Петрге дейінгі орыс кескіндемесінің ерекшеліктері

Петр дәуіріне дейінгі кескіндемеде:

· Діни тақырыптар басым болды;

· Адам бейнесі шартты, рухани сипатта көрсетілді;

· Кеңістік пен көлем нақты берілмеді;

· Түстер символикалық мағынаға ие болды;

· Суретшінің жеке стилі емес, шіркеу канондары маңызды болды.

Осы кезеңде жеке тұлға бейнесін көрсетуге бағытталған портрет жанры әлі қалыптаспаған еді.

Парсуна жанрының пайда болуы

XVII ғасырдың соңында Ресейде жаңа жанр – парсуна пайда болды. «Парсуна» сөзі латынның persona (адам, тұлға) деген сөзінен шыққан. Бұл жанр икона мен зайырлы портреттің аралық түрі болып саналады.

Парсуна жанры:

· Иконопись дәстүрінен толық ажырамаған;

· Бірақ нақты тарихи тұлғаларды бейнелеуге бағытталды;

· Мемлекет қайраткерлері, әскербасылар, боярлар бейнеленді.

Парсунаның көркемдік ерекшеліктері

Парсунаға тән белгілер:

· Фигуралар көбіне қатаң, тік қалпында бейнеленді;

· Бет әлпеті даралануға ұмтылды, бірақ әлі де шартты болды;

· Киім-кешек, атақ-дәрежені білдіретін белгілер айқын көрсетілді;

· Фон көбіне қарапайым, кейде алтын түсті болып келді;

· Жарық пен көлеңке әлсіз қолданылды.

Осы арқылы суретшілер адамның әлеуметтік орнына, лауазымына ерекше мән берді.

Портрет жанрының қалыптасуы

Парсуна жанры портреттік кескіндеменің дамуына жол ашты. Біртіндеп:

· Адамның жеке ерекшеліктері анық көріне бастады;

· Мінез-құлқы, ішкі болмысы бейнеленді;

· Кескіндемеде өмір шындығына жақындау байқалды.

Бұл үрдіс І Петрдің Батыс Еуропа мәдениетіне бет бұруымен күшейді. Ресейге шетел суретшілері шақырылып, отандық суретшілер Еуропаға оқуға жіберілді.

«Яков Тургенев портреті» – дәуірдің көрнекті үлгісі

Белгісіз суретші салған «Яков Тургенев портреті» – парсуна жанрының ең айқын үлгілерінің бірі. Бұл портретте:

· Кейіпкердің сыртқы келбеті нақты берілген;

· Байсалды, сабырлы мінезі сезіледі;

· Киімі мен бейнесі оның жоғары әлеуметтік орнын көрсетеді;

· Иконалық қатаңдық пен портреттік даралық қатар кездеседі.

Бұл шығарма Ресей кескіндемесінің діни өнерден зайырлы өнерге көшу жолындағы маңызды кезеңді бейнелейді.

Петр дәуірі кескіндемесінің маңызы

Петр дәуіріндегі кескіндеме:

· Орыс бейнелеу өнерінің жаңа бағытын қалыптастырды;

· Портрет жанрының дамуына негіз қалады;

· Жеке тұлғаны бейнелеуге деген қызығушылықты арттырды;

· Кейінгі кәсіби академиялық кескіндеменің дамуына жол ашты.

·

5-тақырып. Иван Никитин мен Андрей Матвеев шығармашылығы

XVIII ғасыр басындағы орыс кескіндемесіндегі жаңа бағыт

І Петр дәуірінде Ресейдің мәдени өмірінде түбегейлі өзгерістер болды. Бейнелеу өнерінде иконописьтің үстемдігі әлсіреп, зайырлы, шынайы кескіндеме дами бастады. Осы кезеңде кәсіби суретшілер қалыптасып, портрет жанры жетекші орынға шықты. Сол дәуірдің көрнекті өкілдері – Иван Никитин мен Андрей Матвеев.

Иван Никитин (1680 ж. шамасы – 1742)

Иван Никитин – Ресейдегі алғашқы кәсіби суретшілердің бірі, І Петрдің тікелей қолдауымен қалыптасқан алғашқы сарай суретшісі. Ол Ресейде психологиялық портрет жанрының негізін қалады.

Шығармашылығының ерекшеліктері:

Портреттеріндегі шынайылық пен дәлдік

Кейіпкердің ішкі жан дүниесін, мінезін ашу

Артық сән-салтанаттан бас тарту

Қатаң, бірақ әсерлі бояу шешімдері

Батыс Еуропа реализмінің ықпалы

Никитин кейіпкерлерді әшекейлеп көрсетпей, оларды табиғи қалпында, кейде тіпті қатал шындықпен бейнеледі. Бұл сол кезең үшін үлкен жаңалық болды.

Негізгі еңбектері:

«І Петр портреті» – патшаның батыл, ерік-жігерлі бейнесі

«Канцлер Головкин портреті» – мемлекет қайраткерінің ақыл-парасатын көрсететін туынды

«І Петрдің өлім төсегіндегі портреті» – тарихи және эмоциялық тұрғыдан аса құнды шығарма

Бұл соңғы портрет – Ресей өнеріндегі ең әсерлі әрі шынайы тарихи туындылардың бірі саналады.

Андрей Матвеев (1701–1739)

Андрей Матвеев – І Петр дәуірінде қалыптасқан зайырлы кескіндеменің көрнекті өкілі. Ол шетелде (Нидерландта) білім алып, Батыс Еуропа өнерінің жетістіктерін Ресейге енгізді.

Шығармашылығының ерекшеліктері:

Зайырлы тақырыптардың басымдығы

Отбасылық, тұрмыстық сюжеттер

Жұмсақ түстік үйлесім

Композициядағы тепе-теңдік пен үйлесімділік

Кейіпкерлер арасындағы эмоционалдық байланыс

Матвеев шығармаларында адам тек мемлекеттік қызметкер емес, жеке тұлға, отбасы мүшесі ретінде көрсетіледі.

Негізгі туындысы:

«Жұбайымен автопортреті»

Бұл шығарма – орыс өнеріндегі алғашқы отбасылық портреттердің бірі. Суретте суретші мен оның жұбайы жылы сезіммен, қарапайым әрі табиғи қалпында бейнеленген. Бұл туынды арқылы орыс кескіндемесінде адамның жеке өмірі мен сезімін көрсету дәстүрі қалыптаса бастады.

Иван Никитин мен Андрей Матвеев шығармашылығының маңызы

Ресейде кәсіби кескіндеменің қалыптасуына жол ашты

Портрет жанрын жаңа деңгейге көтерді

Иконописьтен зайырлы өнерге өтуді жеделдетті

Батыс Еуропа өнері мен ұлттық дәстүрді ұштастырды

Кейінгі суретшілер үшін үлгі болды

Қорытынды

Иван Никитин мен Андрей Матвеев – І Петр дәуіріндегі орыс бейнелеу өнерінің негізін қалаушылар. Никитин – қатаң шынайылық пен психологиялық тереңдіктің, ал Матвеев – жылы эмоция мен зайырлы бағыттың жарқын өкілі. Олардың шығармашылығы Ресей кескіндемесінің жаңа кезеңге көтерілуіне үлкен үлес қосты.

6-тақырып. Орыс өнеріндегі барокко стилі

Барокко стилінің пайда болуы және тарихи алғышарттары

XVIII ғасырдың бірінші жартысында Ресейде барокко стилі кеңінен дамыды. Бұл стильдің қалыптасуы І Петр жүргізген реформалармен тығыз байланысты болды. Ресей Батыс Еуропамен саяси, экономикалық және мәдени қарым-қатынасын күшейтіп, еуропалық көркемдік дәстүрлерді қабылдай бастады. Барокко стилі Ресейдің жаңа, қуатты мемлекет ретіндегі бейнесін көрсетуге қызмет етті.

Барокко стилінің негізгі ерекшеліктері

Барокко стилі салтанаттылықпен, сән-салтанатқа ұмтылумен және көркемдік айқындығымен ерекшеленеді.
Негізгі белгілері:

· Күрделі әрі динамикалық формалар

· Бай декоративті безендіру

· Алтын жалатулардың, мүсіндік әшекейлердің көп қолданылуы

· Кеңістік пен қозғалыс әсерін күшейту

· Салтанатты, мерекелік көңіл күй тудыру

Бұл стильде ғимараттар мен өнер туындылары мемлекеттің байлығы мен күшін бейнелеуге бағытталды.

Орыс сәулетіндегі барокко

Барокко стилі ең алдымен сәулет өнерінде айқын көрініс тапты. Санкт-Петербург қаласының салынуы барокко сәулетінің дамуына ерекше серпін берді.
Орыс бароккосының көрнекті сәулетшілері:

· Бартоломео Растрелли

· Доменико Трезини

Белгілі сәулет ескерткіштері:

· Қысқы сарай (Санкт-Петербург)

· Смольный соборы

· Петергоф сарайлар кешені

Бұл ғимараттарда кең залдар, сәнді баспалдақтар, мүсіндер мен алтынмен әшекейленген қасбеттер басым болды.

Мүсін өнеріндегі барокко

Барокко дәуірінде мүсін өнері де қарқынды дамыды. Мүсіндер динамикалық қозғалыспен, эмоционалдық айқындылықпен ерекшеленді.
Мүсіндер ғимараттардың қасбеттерін, бақтар мен субұрқақтарды безендіру үшін кеңінен қолданылды. Петергофтағы субұрқақтар мен мүсіндік композициялар барокко мүсін өнерінің жарқын үлгілері болып табылады.

Кескіндемедегі барокко элементтері

Кескіндемеде барокко стилі портрет жанры арқылы көрінді.
Суретшілер салтанатты, ресми портреттер салуға көңіл бөлді. Кейіпкерлер бай киімде, айбарлы кейіпте бейнеленді. Бұл туындылар билік пен әлеуметтік мәртебені көрсетуге бағытталды.

Орыс бароккосының маңызы

Орыс бароккосы Ресей өнерінің дамуында маңызды кезең болды. Бұл стиль:

· Еуропалық өнер дәстүрлерін меңгеруге жол ашты

· Кәсіби сәулетшілер мен суретшілердің қалыптасуына әсер етті

· Кейінгі классицизм стилінің дамуына негіз қалады

Қорытынды

Барокко стилі XVIII ғасырдағы Ресейдің мәдени дамуын айқындайтын маңызды көркемдік бағыт болды. Ол Ресейдің қуатты мемлекет ретінде қалыптасуын көркем тіл арқылы бейнелеп, ұлттық өнердің жаңа сапалық деңгейге көтерілуіне ықпал етті.

7-тақырып. Бартоломео Карло Растрелли

(Ресейдегі барокко мүсін өнерінің көрнекті өкілі)

Бартоломео Карло Растреллидің өмірі мен шығармашылығы

Бартоломео Карло Растрелли (1675–1744) – Италияда дүниеге келген, бірақ шығармашылық өмірінің негізгі кезеңін Ресейде өткізген әйгілі мүсінші. Ол Ресейге І Петрдің шақыруымен келіп, сарай суретшісі әрі мүсіншісі ретінде қызмет атқарды. Растрелли Ресейде барокко стиліндегі мүсін өнерінің негізін қалаушылардың бірі болып саналады.

Барокко стилі сән-салтанатымен, қозғалысқа толы динамикасымен, эмоцияның айқын берілуімен ерекшеленеді. Бұл ерекшеліктер Растреллидің барлық туындыларынан айқын көрінеді.

І Петр бейнесі – Растрелли шығармашылығының өзегі

Растрелли шығармаларында І Петр тұлғасы ерекше орын алады. Мүсінші патшаны тек билеуші ретінде ғана емес, елді жаңартушы, реформатор, күшті ерік иесі ретінде көрсетеді.

«І Петр бюсті»

Бұл мүсінде І Петрдің бет-әлпеті өте шынайы бейнеленген.

· Қатқыл әрі ойлы көзқарас

· Айқын мимика

· Қуатты тұлға

Мүсінші патшаның мінезін, ішкі рухын дәл жеткізуге тырысқан. Бюст барокко стиліне тән айқын пластикамен, шынайылықпен орындалған.

«І Петрдің ат үстіндегі ескерткіші»

Бұл туындыда патша батыл, батыр қолбасшы ретінде көрсетілген. Аттың қозғалысы мен Петрдің отырысы мүсінге динамика береді.

· Қозғалыс – барокко стилінің басты белгісі

· Патшаның ерік-жігері мен билік қуаты айқын сезіледі

Бұл ескерткіш арқылы Растрелли Ресейдің жаңа, қуатты мемлекетке айналу идеясын бейнелеген.

«Анна Иоанновна арап баламен» мүсіні

Бұл мүсін – Растрелли шығармашылығындағы әлеуметтік мазмұны терең туындылардың бірі.
Мүсінде императрица Анна Иоанновна салтанатты киімде, ал жанында қара нәсілді бала бейнеленген.

Бұл композиция:

· Сарай өмірінің сән-салтанатын

· Билік пен қарапайым халық арасындағы айырмашылықты

· Сол дәуірдегі әлеуметтік теңсіздікті көрсетеді

Арап баланың бейнесі императрицаның мәртебесін айқындай түсетін көркем құрал ретінде қолданылған. Бұл туындыда барокко стиліне тән сәнділік пен күрделілік айқын байқалады.

Растрелли шығармашылығының маңызы

Б.К. Растрелли Ресей мүсін өнеріне жаңа көркемдік тіл алып келді.
Оның еңбектері:

· Ресейде портреттік мүсіннің дамуына жол ашты

· Билеуші тұлғаны асқақ бейнелеу дәстүрін қалыптастырды

· Барокко стилінің мүсіндегі жарқын үлгілерін көрсетті

Растреллидің шығармалары арқылы XVIII ғасырдағы Ресейдің саяси, әлеуметтік және мәдени болмысын тануға болады.

8-тақырып. Франческо Бартоломео Растрелли және сәулет өнері.

Ф.Б. Растрелли – орыс барокко сәулет өнерінің шыңы

Франческо Бартоломео Растрелли (1700–1771) – XVIII ғасырда Ресейде еңбек еткен ұлы сәулетші, орыс барокко стилінің ең көрнекті өкілі. Ол Ресей сәулет өнерін Еуропалық деңгейге көтеріп, сән-салтанаты мол, салтанатты ғимараттарымен танылды. Растрелли шығармашылығы көбінесе І Петрден кейінгі кезеңмен, әсіресе Елизавета Петровна дәуірімен тығыз байланысты.

Растрелли әкесі – белгілі мүсінші Бартоломео Карло Растреллидің ықпалымен өнер жолын таңдады. Ол Ресейде ұзақ жылдар қызмет етіп, патша сарайлары мен шіркеулерін жобалады.

Растрелли сәулет өнерінің ерекшеліктері

Ф.Б. Растреллидің архитектурасы барокко стилінің барлық белгілерін айқын көрсетеді:

· Ғимараттардың аса ірі көлемі, салтанатты көрінісі

· Ашық әрі контраст түстердің үйлесімі (көк, ақ, алтын)

· Көптеген сәндік элементтер: бағаналар, мүсіндер, ою-өрнектер

· Қозғалыс пен динамика әсері – иілген сызықтар, күрделі пішіндер

· Сән-салтанат пен байлықты көрсету – патша билігінің қуатын бейнелеу

Оның ғимараттары тек тұрғын үй емес, мемлекеттік беделдің символы болды.

Негізгі сәулет туындылары

Қысқы сарай (Санкт-Петербург)

Қысқы сарай – Растреллидің ең әйгілі және ең ірі еңбектерінің бірі. Бұл ғимарат Ресей патшаларының негізгі резиденциясы болған.

· Үш қабатты, өте үлкен көлемді

· Фасады көк-ақ түсті, алтын әшекейлермен безендірілген

· 1000-нан астам бөлмесі бар

· Қазіргі кезде Эрмитаж музейінің негізгі ғимараты

Қысқы сарай патшалық Ресейдің салтанатын айқын көрсетеді.

Екатерина сарайы (Царское Село)

Бұл сарай Екатерина I құрметіне салынған және барокко стилінің ең сәнді үлгілерінің бірі болып саналады.

· Ұзындығы 300 метрге жуық

· Алтынмен апталған сәндік мүсіндер мен бағаналар

· Әйгілі Кәріптас бөлмесі осы сарайда орналасқан

Сарайдың сәнділігі патша әулетінің байлығы мен күшін білдіреді.

Смольный монастыры (Санкт-Петербург)

Смольный монастыры – Растреллидің діни сәулет саласындағы көрнекті еңбегі.

· Көк-ақ түсті ғимарат

· Шіркеу мен сарай элементтері біріктірілген

· Жеңіл, әсем және салтанатты көрініс береді

Бұл ғимарат барокко стилін шіркеу сәулетінде қолданудың тамаша үлгісі болып табылады.

Петергоф Үлкен сарайы

Петергоф – Ресейдің «теңіз жағасындағы салтанатты резиденциясы».

· Сарай теңізге бағытталып салынған

· Фонтандармен және саябақтармен үйлескен

· Сыртқы және ішкі безендірілуі аса бай

Петергоф сарайы сәулет пен ландшафтық өнердің бірлігін көрсетеді.

Растрелли шығармашылығының маңызы

Ф.Б. Растреллидің еңбектері:

· Ресейде барокко стилін ең жоғары деңгейге жеткізді

· Орыс сәулет өнерін Еуропамен тең дәрежеге шығарды

· Кейінгі сәулетшілерге үлкен ықпал етті

Оның ғимараттары бүгінгі күнге дейін Ресей мәдениетінің алтын қоры болып саналады.

Қорытынды

Франческо Бартоломео Растрелли – сәулет өнерінде сән-салтанат пен үйлесімділіктің шебері. Оның туындылары барокко стилінің жарқын көрінісі ғана емес, Ресей тарихының ұлы кезеңін бейнелейтін архитектуралық ескерткіштер болып табылады.

9-тақырып. Орыс өнеріндегі классицизм. Мүсін өнері

Классицизм стилінің жалпы сипаты

Классицизм – XVIII ғасырдың екінші жартысы мен XIX ғасырдың басында Ресей өнерінде кең тараған көркемдік бағыт. Бұл стиль антикалық (Ежелгі Грекия мен Рим) өнер үлгілеріне сүйеніп дамыды.
Классицизмге тән негізгі белгілер:

· ақыл-ой мен логиканы жоғары қою;

· қатаң тәртіп пен симметрия;

· пішіндердің анықтығы мен үйлесімі;

· артық сән-салтанаттан бас тарту.

Бұл бағытта өнер тәрбиелік, ағартушылық міндет атқарды. Суретшілер мен мүсіншілер адамды асқақ, батыл, моральдық тұрғыдан мінсіз етіп көрсетуге ұмтылды.

Көркемсурет академиясының рөлі

1757 жылы Санкт-Петербургте Императорлық көркемсурет академиясының ашылуы орыс классицизмінің қалыптасуына үлкен әсер етті.
Академияда:

· суретшілер мен мүсіншілер кәсіби білім алды;

· анатомия, перспектива, композиция заңдары оқытылды;

· антикалық мүсіндер үлгі ретінде пайдаланылды.

Осы оқу орны классикалық өнер қағидаларын таратып, жаңа буын шеберлерін тәрбиеледі.

Орыс классицизміндегі мүсін өнері

Классицизм дәуірінде мүсін өнері ерекше қарқынмен дамыды. Мүсіндер сәулет өнерімен тығыз байланыста болды, олар сарайларды, алаңдарды, саябақтарды көркемдеуге арналды.

Мүсін өнеріне тән ерекшеліктер:

· нақты әрі жинақы форма;

· тепе-теңдік пен пропорцияның сақталуы;

· кейіпкердің салтанатты, байсалды бейнесі;

· қимылдың ұстамдылығы.

Қаһармандық тақырыптың басымдығы

Орыс классицизміндегі мүсін өнеріндеқаһармандық тақырып жетекші орын алды.
Мүсіншілер:

· мемлекет қайраткерлерін;

· әскербасыларды;

· тарихи тұлғаларды;

· елге еңбегі сіңген батырларды бейнеледі.

Бұл туындыларда:

· батылдық;

· отанға адалдық;

· ерлік пен қайсарлық идеялары дәріптелді.

Көрнекті мүсіншілер мен шығармалар

Орыс классицизмінің көрнекті өкілдері:

· Федот Шубин – портреттік мүсін шебері;

· Михаил Козловский – қаһармандық және мифологиялық тақырыптағы мүсіндердің авторы.

М. Козловскийдің «Самсон арыстанның аузын ашып тұр» атты туындысы күш пен ерліктің символы ретінде белгілі. Бұл шығарма Петергоф сарай кешенін көркемдеуге арналған.

Қорытынды

Орыс өнеріндегі классицизм:

· тәртіпке, үйлесім мен парасаттылыққа негізделді;

· мүсін өнерінде қаһармандық бейнелерді басты тақырыпқа айналдырды;

· көркемсурет академиясы арқылы кәсіби деңгейде дамыды.

10-тақырып. Фальконе мен Федот Шубин

XVIII ғасырдағы орыс мүсін өнері

XVIII ғасырда Ресейде мүсін өнері қарқынды дамыды. Бұл кезеңде еуропалық көркемдік дәстүрлер еніп, орыс мүсінінде жаңа жанрлар мен стильдер қалыптасты. Сол дәуірдің көрнекті өкілдері — Этьен Морис Фальконе мен Федот Иванович Шубин.

Этьен Морис Фальконе (1716–1791)

Э.М. Фальконе — француз мүсіншісі, классицизм мен барокко элементтерін шебер үйлестірген суреткер. Ол Ресейге императрица Екатерина II шақыруымен келіп, орыс мүсін өнерінің дамуына үлкен үлес қосты.

«Мыс салт атты» ескерткіші

Фальконенің ең әйгілі туындысы — «Мыс салт атты» (1782 ж., Санкт-Петербург).

Ескерткіштің көркемдік ерекшеліктері:

· І Петр ат үстінде бейнеленген;

· Аттың шапшаң қимылы патшаның ерік-жігері мен қуатын білдіреді;

· Петрдің қолын алға созуы — мемлекетті алға жетелеу символы;

· Тұғыр тасы (Гром-камень) — табиғат күшін бағындыру идеясын көрсетеді.

Маңызы:
Бұл ескерткіш І Петрдің Ресей тарихындағы реформатор, мемлекет құрушы ретіндегі рөлін бейнелейді. «Мыс салт атты» Ресейдегі ең әйгілі тарихи-монументалды мүсіндердің бірі саналады.

Федот Иванович Шубин (1740–1805)

Федот Шубин — орыс мүсін өнеріндегі портрет жанрының негізін қалаушы, реалистік бағыттың көрнекті өкілі. Ол қарапайым шаруа отбасында дүниеге келгенімен, табиғи талантының арқасында үлкен жетістікке жетті.

Шубин шығармашылығының ерекшелігі

· Портреттерінде адамның сыртқы келбетімен қатар ішкі жан дүниесі мен мінезін аша білді;

· Шынайылық пен психологиялық тереңдікке мән берді;

· Әрбір кейіпкерді дара тұлға ретінде көрсетті.

Негізгі еңбектері:

· «Ломоносов портреті» — ғалымның ақылдылығы мен рухани күшін айқын көрсетеді;

· «Павел I портреті» — патшаның күрделі мінезі мен ішкі қайшылығын ашады;

· Сонымен қатар көптеген мемлекет қайраткерлері мен ақсүйектердің портреттерін жасаған.

Фальконе мен Шубиннің өнердегі орны

Фальконе	Шубин
Монументалды мүсін шебері	Портреттік мүсін шебері
Батырлық пен ұлылықты көрсетті	Адамның ішкі жан дүниесін ашты
«Мыс салт атты»	«Ломоносов портреті», «Павел I портреті»

Қорытынды

Э.М. Фальконе мен Ф.И. Шубин XVIII ғасырдағы орыс мүсін өнерінің дамуына зор үлес қосты. Фальконе тарихи тұлғаны асқақ бейнелеуімен ерекшеленсе, Шубин адам болмысының психологиялық тереңдігін дәл көрсете білді. Олардың шығармалары орыс мүсін өнерінің классикалық үлгілеріне айналды.

11-тақырып. XVIII ғасырдың екінші жартысындағы портрет жанры

Жалпы сипаттама

XVIII ғасырдың екінші жартысында орыс бейнелеу өнерінде портрет жанры ерекше қарқынмен дамыды. Бұл кезеңде суретшілер адамның сыртқы келбетін ғана емес, оның мінезін, ішкі жан дүниесін, психологиялық күйін көрсетуге ұмтылды.
Портреттерде ағартушылық идеялар, адам тұлғасына деген қызығушылық айқын көрінді.

Портрет жанрының негізгі түрлері:

· Салтанатты (парадтық) портрет – жоғары әлеуметтік мәртебені көрсету

· Психологиялық портрет – адамның ішкі әлемін ашу

· Камерлық портрет – қарапайым, шынайы бейне

Федор Степанович Рокотов (1735–1808)

Ф. Рокотов – психологиялық портреттің негізін қалаушылардың бірі.

Шығармашылығының ерекшеліктері:

· Бейнелердің жұмсақтығы, нәзік түстер

· Бет әлпет арқылы адамның ішкі толғанысын көрсету

· Қарапайымдылық пен шынайылық

Рокотов портреттерінде кейіпкерлер терең ойлы, сабырлы, кейде мұңды күйде бейнеленеді. Ол адамның рухани әлемін ашуға ерекше мән берді.

Белгілі еңбектері:

· «А.П. Струйскаяның портреті»

· «Белгісіз әйелдің портреті»

· «И.И. Шувалов портреті»

Дмитрий Григорьевич Левицкий (1735–1822)

Д. Левицкий – салтанатты және психологиялық портрет жанрын жоғары деңгейге көтерген шебер.

Шығармашылығының ерекшеліктері:

· Композицияның айқындығы

· Кейіпкердің әлеуметтік мәртебесін көрсету

· Мінез бен жеке тұлғаны дәл ашу

Левицкий портреттері салтанатты бола тұра, кейіпкердің ішкі болмысын жоғалтпайды. Ол өз заманының ағартушылық идеалдарын бейнеледі.

Белгілі еңбектері:

· «Смольный институты тәрбиеленушілерінің портреттері» сериясы

· «Екатерина II портреті»

· «Дени Дидро портреті»

Владимир Лукич Боровиковский (1757–1825)

В. Боровиковский – лирикалық, нәзік портреттердің шебері, әсіресе әйел бейнелерін жасауда танылды.

Шығармашылығының ерекшеліктері:

· Жұмсақ түстер мен нәзік жарық

· Табиғат аясындағы бейнелер

· Сезімталдық пен әсемдік

Боровиковскийдің портреттерінде әйелдер нәзік, ойлы, табиғатпен үйлесімді күйде бейнеленеді. Бұл оның шығармашылығын романтизмге жақындатады.

Белгілі еңбектері:

· «М.И. Лопухинаның портреті»

· «Екатерина II серуенде»

· «Е.П. Арсеньеваның портреті»

Қорытынды

XVIII ғасырдың екінші жартысындағы портрет жанры:

· Адам тұлғасын басты құндылық ретінде көрсетті

· Психологиялық тереңдікке қол жеткізді

· Орыс бейнелеу өнерінің биік деңгейге көтерілуіне ықпал етті

Ф. Рокотов, Д. Левицкий, В. Боровиковский шығармашылығы портрет жанрының көркемдік және рухани мүмкіндіктерін кеңейтті.

12-тақырып. XIX ғасырдың бірінші жартысындағы кескіндеме

Жалпы сипаттама

XIX ғасырдың бірінші жартысы – орыс кескіндеме өнерінде жаңа көркемдік бағыттар қалыптасқан кезең. Бұл уақытта романтизм мен реализм қатар дамыды. Суретшілер адамның ішкі жан дүниесіне, сезіміне, мінезіне, сондай-ақ қарапайым халықтың тұрмысына көбірек назар аудара бастады.
Кескіндеме өнері академиялық қатаң ережелерден біртіндеп алыстап, өмірге жақындай түсті.

Романтизм бағыты

Романтизм – адамның сезімі, қиялы, еркіндігі мен даралығын алдыңғы орынға қоятын бағыт.
Бұл стильдегі портреттерде кейіпкердің ішкі толғанысы, рухани әлемі, мінез-құлқы айқын көрсетіледі.

Орест Адамович Кипренский (1782–1836)

Орест Кипренский – орыс кескіндемесіндегі романтикалық портреттің көрнекті өкілі.

· Оның портреттерінде кейіпкердің жан дүниесі, ойшылдығы мен эмоциялық күйі терең ашылады.

· Суретші жарық пен көлеңкені шебер пайдаланып, портретке әсерлілік береді.

· Белгілі туындылары:

o «А.С. Пушкин портреті»

o «Е.В. Давыдов портреті»

Кипренский шығармашылығы портрет жанрын жаңа деңгейге көтерді.

Реализм бағыты

Реализм – өмірді шынайы, әсірелеусіз бейнелеуге бағытталған көркемдік бағыт. Бұл стильде қарапайым адамдардың еңбегі, тұрмысы мен күнделікті өмірі басты тақырыпқа айналды.

Алексей Гаврилович Венецианов (1780–1847)

Алексей Венецианов – шаруалар өмірін алғаш бейнелеген суретшілердің бірі.

· Ол ауыл тіршілігін, еңбек адамдарының тыныс-тіршілігін шынайы әрі мейіріммен көрсетті.

· Кейіпкерлері қарапайым, бірақ рухани бай адамдар ретінде бейнеленеді.

· Белгілі еңбектері:

o «Егістік алқабында»

o «Шаруалар балаларымен»

o «Ұйықтап жатқан бақташы»

Венецианов шығармалары орыс реализмінің негізін қалады.

Портрет пен тұрмыстық жанрдың дамуы

Василий Андреевич Тропинин (1776–1857)

Василий Тропинин – портрет пен тұрмыстық жанрды ұштастырған суретші.

· Оның портреттері жылы, шынайы, қарапайымдылығымен ерекшеленеді.

· Суретші көбіне қарапайым адамдарды, қолөнершілерді, шаруаларды бейнеледі.

· Белгілі туындылары:

o «Шілтер тоқушы»

o «Гитарист»

o «Өзін-өзі бейнелеу портреті»

Тропинин кейіпкерлері көрерменге жақын, өміршең образдар болып табылады.

Қорытынды

XIX ғасырдың бірінші жартысындағы кескіндеме өнері:

· романтизм мен реализм бағыттарының дамуына жол ашты;

· портрет пен тұрмыстық жанрдың маңызын арттырды;

· қарапайым халықтың өмірін өнер тілімен бейнелеуге мүмкіндік берді.

Бұл кезеңдегі суретшілер адамды, оның жан дүниесі мен күнделікті өмірін өнердің басты нысанына айналдырды.

13-тақырып. Карл Брюллов шығармашылығы

Карл Павлович Брюллов (1799–1852) – орыс кескіндеме өнеріндегі ең көрнекті суретшілердің бірі, классицизм дәстүрін жалғастырған соңғы ірі өкіл әрі романтизмге өтпелі кезеңнің шебері. Ол академиялық мектептің қатаң талаптарын сақтай отырып, шығармаларына эмоциялық күш, драматизм және адам жанының терең психологиясын енгізді.

Өмірі мен шығармашылық қалыптасуы

Брюллов Петербург көркемсурет академиясында білім алып, ерте жастан-ақ ерекше дарынымен танылды. Кейін Италияға сапары оның шығармашылығына үлкен әсер етті. Антикалық мәдениет, Қайта өрлеу дәуірі шеберлерінің еңбектері оның тарихи және портреттік жанрдағы жұмыстарында айқын сезіледі.

«Помпейдің соңғы күні»

Брюлловтың ең атақты туындысы – «Помпейдің соңғы күні» (1833). Бұл шығарма тарихи кескіндеменің шыңы саналады. Суретте Везувий жанартауының атқылауы кезінде Помпей қаласының қирауы бейнеленген.
Картинада:

· адамдардың үрейі, үміті, қайғысы мен батырлығы айқын көрінеді;

· композиция өте күрделі әрі динамикалық;

· жарық пен көлеңке драмалық әсерді күшейтеді.

Бұл туынды Брюлловқа Еуропалық даңқ әкеліп, орыс суретшісінің әлемдік өнер деңгейіне көтерілгенін көрсетті.

Портрет жанры

Карл Брюллов портрет жанрында да аса жоғары шеберлік танытты. Оның портреттері салтанаттылығымен қатар, психологиялық тереңдігімен ерекшеленеді. Ол модельдің сыртқы келбетін ғана емес, мінезін, көңіл күйін, ішкі жан дүниесін дәл бере білді.
Белгілі портреттері:

· «Атты Джованни Пачинидің портреті»,

· «Княгиня Ю.П. Самойлова»,

· «Ақын В.А. Жуковскийдің портреті».

Бұл еңбектерде түстердің байлығы, қозғалыс еркіндігі және бейненің өміршеңдігі айқын байқалады.

Брюллов шығармашылығының маңызы

Карл Брюллов орыс кескіндемесінде тарихи және портрет жанрларын жаңа деңгейге көтерді. Ол классицизмнің салқынқандылығын жеңілдетіп, оған романтикалық сезім мен эмоция қосты. Брюлловтың шығармашылығы кейінгі суретшілерге үлкен ықпал жасап, XIX ғасырдағы орыс бейнелеу өнерінің дамуына жол ашты.

Қорытындылай келе, Карл Брюллов – тарихи көріністер мен портреттерде адам жанының тереңдігін, драмалық сәттерді аса шеберлікпен жеткізген ұлы суретші. Оның еңбектері бүгінгі күнге дейін көркемдік құндылығын жоғалтқан жоқ.

14-тақырып. Сыншыл реализм

Сыншыл реализм – XIX ғасырдың екінші жартысында Ресей өнерінде қалыптасқан көркемдік бағыт. Бұл бағыттың басты мақсаты – қоғамдағы әлеуметтік теңсіздік, кедейшілік, әділетсіздік, адам тағдыры сияқты өткір мәселелерді шынайы әрі сын көзбен көрсету. Сыншыл реализм өкілдері өмірді әсемдемей, бар болмысымен бейнелеуге ұмтылды және көрерменді ойландыруды көздеді.

Сыншыл реализмнің негізгі ерекшеліктері:

· Қоғамдағы әлеуметтік мәселелерді ашып көрсету

· Қарапайым халық өміріне назар аудару

· Кейіпкерлердің психологиялық күйін терең беру

· Өмір шындығын боямасыз, шынайы бейнелеу

Павел Андреевич Федотов (1815–1852)

Павел Федотов – орыс сыншыл реализмінің негізін қалаушылардың бірі. Ол тұрмыстық жанрды жай күнделікті көрініс деңгейінен көтеріп, қоғамдағы әлеуметтік қайшылықтарды әшкерелейтін құралға айналдырды.

Федотовтың шығармаларында:

· Ұсақ дворяндар мен шенеуніктердің екіжүзділігі

· Қоғамдағы жасандылық пен моральдық азғындау

· Адам мінезіндегі кемшіліктер сатиралық тәсілмен көрсетіледі

Негізгі шығармалары:

· «Майордың үйленуі» – есеппен құрылған некені әшкерелейді

· «Жаңа кавалер» – мансап пен атаққа құмарлықты сынайды

· «Таңдаулы келін» – әлеуметтік теңсіздікті көрсетеді

Федотов өнерінде ирония мен сыншыл көзқарас басым, оның картиналары көрерменді күлдіре отырып ойландыруға мәжбүр етеді.

Василий Григорьевич Перов (1834–1882)

Василий Перов – сыншыл реализмнің аса көрнекті өкілдерінің бірі. Ол халық өмірін, әсіресе кедейлер мен езілген топтардың тағдырын терең жанашырлықпен бейнеледі.

Перовтың шығармаларына тән белгілер:

· Қарапайым адамдардың ауыр тұрмысы

· Әлеуметтік әділетсіздікке қарсылық

· Кейіпкерлердің ішкі күйзелісін дәл беру

Негізгі еңбектері:

· «Үштік» – балалар еңбегінің ауырлығын көрсетеді

· «Суға батқан әйелді шығару» – қоғамдағы немқұрайдылықты әшкерелейді

· «Ауылдағы діни шеру» – діни салттың жасандылығын сынайды

Перовтың туындылары көрерменнің жан дүниесіне әсер етіп, қарапайым адамның қайғысы мен үмітін терең сезіндіреді.

Қорытынды

Сыншыл реализм – өнерді қоғамды тану және өзгерту құралына айналдырған бағыт. Павел Федотов пен Василий Перов өз шығармалары арқылы халықтың шынайы өмірін, әлеуметтік әділетсіздікті ашып көрсетті. Олардың еңбектері орыс бейнелеу өнерінің дамуында маңызды орын алып, кейінгі суретшілерге зор ықпал етті.

15-тақырып. Передвижниктер және И.Е. Репин

Передвижниктер қозғалысы (Көшпелі көрме қоғамы)
XIX ғасырдың екінші жартысында Ресейде пайда болған передвижниктер қозғалысы өнерді халыққа жақындатуды мақсат етті. 1870 жылы «Көшпелі көрмелер қоғамы» құрылып, оның мүшелері өз шығармаларын елдің әртүрлі қалаларында көрсетіп отырды. Бұл академиялық өнердің шектеулі қағидаларына қарсы бағытталған маңызды қадам болды.

Передвижниктердің басты идеялары:

· өнердің халыққа қызмет етуі;

· қоғамдағы әлеуметтік теңсіздік, әділетсіздік мәселелерін ашық көрсету;

· қарапайым адамдардың өмірін шынайы бейнелеу;

· жасанды әшекейлеуден бас тартып, реалистік көркем тілге сүйену.

Бұл қозғалысқа И.Н. Крамской, В.Г. Перов, И.И. Шишкин, А.К. Саврасов, В.И. Суриков, И.Е. Репин сияқты көрнекті суретшілер қатысты. Олардың еңбектері орыс реализмінің биік деңгейге көтерілуіне ықпал етті.

Илья Ефимович Репин (1844–1930)
Илья Репин – орыс реализмінің ұлы өкілі, передвижниктер қозғалысының ең көрнекті суретшілерінің бірі. Оның шығармашылығы халық өмірін терең түсінумен, адам психологиясын дәл жеткізумен және өткір әлеуметтік мазмұнымен ерекшеленеді. Репин кейіпкерлерінің образдары тірі, нанымды және эмоциялық жағынан әсерлі болып келеді.

Негізгі шығармаларының мазмұны мен маңызы:

· «Волгадағы бурлактар» – ауыр еңбекке жегілген қарапайым адамдардың қайғысы мен тағдырын көрсететін туынды. Сурет әлеуметтік әділетсіздікті әшкерелеп, бурлактардың адамдық қадір-қасиетін айқын көрсетеді.

· «Крест шеруі» – қоғамдағы әлеуметтік жіктелуді, бай мен кедей арасындағы айырмашылықты бейнелейді. Бұл шығармада діни салт арқылы халықтың тұрмысы мен рухани жағдайы ашылады.

· «Күтпеген қонақ» – саяси қуғын-сүргінге ұшыраған адамның отбасына қайта оралу сәтін суреттейді. Картинада әр кейіпкердің ішкі жан күйзелісі мен эмоциясы терең психологиялық деңгейде берілген.

Репин шығармашылығының ерекшеліктері:

· әлеуметтік тақырыптардың басымдығы;

· адам мінезі мен психологиясын шынайы ашу;

· композицияның күрделілігі мен динамикасы;

· өмір шындығына негізделген реалистік бейнелеу тәсілі.

Қорытынды:
Передвижниктер қозғалысы орыс бейнелеу өнерінде жаңа бағыт қалыптастырып, өнердің қоғамдық маңызын арттырды. Ал Илья Репин бұл қозғалыстың идеясын ең жоғары көркемдік деңгейде жүзеге асырған суретші болды. Оның туындылары бүгінгі күнге дейін өзектілігін жоғалтпай, адам тағдыры мен қоғам мәселелерін терең түсінуге мүмкіндік береді.

16-тақырып. XIX ғасырдағы пейзаждық кескіндеме

XIX ғасырдағы орыс пейзажының қалыптасуы

XIX ғасырда орыс бейнелеу өнерінде пейзаж жанры ерекше дамыды. Бұл кезеңде суретшілер табиғатты жай ғана көркем фон ретінде емес, адамның ішкі жан дүниесімен, көңіл күйімен, қоғам өмірімен тығыз байланыстыра бейнелей бастады. Орыс пейзажы ұлттық сипатқа ие болып, туған жерге деген сүйіспеншілік пен философиялық ойды жеткізудің құралына айналды.

Пейзаждық кескіндемеде:

· табиғаттың маусымдық өзгерістері;

· жарық пен ауа кеңістігі;

· адамның табиғатпен рухани байланысы
ерекше маңызға ие болды.

Иван Айвазовский (1817–1900) – теңіз пейзажының ұлы шебері

Иван Константинович Айвазовский – әлемге әйгілі маринист-суретші, яғни теңіз көріністерін бейнелеудің теңдесі жоқ шебері. Оның шығармаларында теңіз тірі ағзадай қозғалып, түрлі мінез-құлықта көрінеді: бірде тыныш, бірде асау.

Айвазовскийдің пейзаждарына тән ерекшеліктер:

· су мен аспанның түстік үйлесімі;

· жарықтың әсерін шебер жеткізу;

· қозғалыс пен драмалық көрініс.

Негізгі еңбектері:

· «Тоғызыншы вал»

· «Қара теңіз»

· «Чесма шайқасы»

Бұл шығармаларда теңіз стихиясының қуаты мен адамның оған қарсы әлсіздігі көрініс табады.

Алексей Саврасов (1830–1897) – лирикалық пейзаждың негізін қалаушы

Алексей Саврасов орыс пейзажында лирикалық бағытты қалыптастырды. Ол қарапайым ауыл көріністері арқылы туған жердің жан жылуын, табиғаттың нәзік күйін көрсетті.

Белгілі туындысы:

· «Қарғалар келді» – көктемнің келуін, табиғаттың жаңаруын терең сезіммен бейнелеген шығарма.

Иван Шишкин (1832–1898) – орман мен табиғат қуатының жыршысы

Иван Шишкин – орыс орманының суретшісі. Ол табиғатты аса дәлдікпен, ғылыми нақтылықпен бейнеледі.

Шишкин шығармаларының ерекшелігі:

· ағаштар мен өсімдіктердің нақты бейнесі;

· табиғаттың күш-қуатын көрсету;

· кеңістік пен тереңдікті шебер жеткізу.

Негізгі еңбектері:

· «Қарағайлы орман»

· «Емен тоғайы»

· «Таңғы тұман»

Архип Куинджи (1842–1910) – жарық пен түстің шебері

Архип Куинджи пейзажды жаңа көркемдік деңгейге көтерді. Ол жарықтың әсерін, түстің эмоционалдық қуатын ерекше пайдаланды.

Куинджи шығармалары:

· айқын түстер;

· жарықтың драмалық контрасттары;

· көрерменге әсер ететін ерекше атмосфера.

Белгілі еңбектері:

· «Днепрдегі айлы түн»

· «Қызыл күн бату»

Василий Поленов (1844–1927) – үйлесім мен тыныштық пейзажы

Василий Поленов табиғатты сабырлы, жарыққа толы күйде бейнеледі. Оның пейзаждары адамға тыныштық пен үйлесім сезімін сыйлайды.

Негізгі шығармалары:

· «Мәскеу ауласы»

· «Алтын күз»

Исаак Левитан (1860–1900) – философиялық пейзаж шебері

Исаак Левитан пейзаж арқылы адамның жан дүниесін, өмір мен уақыт туралы ойды жеткізді. Оның табиғат көріністері көбіне мұңлы, терең сезімге толы.

Левитан пейзаждарының ерекшелігі:

· көңіл күй пейзажы;

· түстердің нәзік реңктері;

· философиялық мазмұн.

Белгілі туындылары:

· «Мәңгілік тыныштық үстінде»

· «Күзгі күн»

· «Көктем. Үлкен су»

·

Қорытынды

XIX ғасырдағы орыс пейзаждық кескіндемесі ұлттық рухты, табиғатқа деген терең сүйіспеншілікті көрсетті. Айвазовский теңіз қуатын, Шишкин табиғат күшін, Саврасов пен Левитан лирика мен философияны, Куинджи жарық пен эмоцияны, Поленов үйлесімді бейнеледі. Бұл суретшілердің шығармалары орыс пейзажын әлемдік өнердің биік деңгейіне көтерді.

17-тақырып. XIX–XX ғасырлар тоғысындағы орыс өнері

Кезеңнің жалпы сипаты

XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басы – орыс өнеріндегі түбегейлі өзгерістер мен жаңашыл ізденістер кезеңі болды. Бұл уақыт қоғамдағы әлеуметтік, рухани дағдарыстармен, ғылым мен техниканың дамуы, философиялық ойлардың тереңдеуімен сипатталды. Өнер иелері шындықты тек сыртқы тұрғыда ғана емес, адамның ішкі жан дүниесі, сезімі мен ойы арқылы бейнелеуге ұмтылды.

Бұл кезеңде:

· реализм жаңа мазмұнмен толықты;

· символизм, модерн сияқты жаңа бағыттар қалыптасты;

· суретшілердің жеке шығармашылық еркіндігі артты.

Валентин Серовтың шығармашылығы

Валентин Александрович Серов – XIX–XX ғасырлар тоғысындағы орыс кескіндемесінің көрнекті өкілі. Ол реализм дәстүрін сақтай отырып, портрет жанрына жаңаша психологиялық тереңдік енгізді.

Серов шығармаларының ерекшеліктері:

· кейіпкер мінезін, көңіл күйін дәл жеткізу;

· табиғилық пен шынайылық;

· жеңіл түстер мен еркін қылқалам әдісі.

Белгілі еңбектері:

· «Шабдалы ұстаған қыз» – жастық, сергектік пен өмір қуанышын бейнелеген туынды;

· «Мика Морозов портреті» – баланың ішкі әлемін нәзік көрсеткен шығарма;

· замандастарының психологиялық портреттері.

Серов портреттері сыртқы ұқсастықпен қатар, адамның рухани болмысын ашуға бағытталды.

Михаил Врубель және символизм

Михаил Александрович Врубель – орыс өнеріндегі символизм бағытының ең жарқын өкілдерінің бірі. Оның шығармашылығы жұмбақ, қиялға толы, терең философиялық мазмұнымен ерекшеленеді.

Врубель өнерінің басты белгілері:

· мифологиялық және қиял-ғажайып тақырыптар;

· күрделі композициялар;

· мозаикаға ұқсас сынық пішіндер мен қанық түстер.

Негізгі туындылары:

· «Жын» сериясы – адам жанының күресі мен трагедиясын бейнелейді;

· «Аққу ханшайым» – сұлулық пен арманның символы;

· театрлық декорациялар мен панно жұмыстары.

Врубельдің шығармалары көрерменді ойлануға, символдық мағынаны іздеуге жетелейді.

Көркем бірлестіктердің рөлі

Бұл кезеңде суретшілер жеке жұмыс істеумен қатар, көркем бірлестіктерге біріге бастады. Олар өнердегі жаңа бағыттардың қалыптасуына үлкен әсер етті.

Маңызды бірлестіктер:

· «Өнер әлемі» (Мир искусства) – сәндік, эстетикалық бағытты қолдады;

· Орыс символистері – өнерді рухани ізденіс құралы ретінде қарастырды;

· кейінірек авангардық қозғалыстардың басталуына жол ашты.

Бұл бірлестіктер:

· академиялық шектеулерден бас тартты;

· өнерде еркіндік пен экспериментті насихаттады;

· орыс өнерін еуропалық мәдени үдерістермен байланыстырды.

Қорытынды

XIX–XX ғасырлар тоғысындағы орыс өнері – дәстүр мен жаңашылдықтың түйіскен кезеңі. Валентин Серов шынайы өмірді психологиялық тереңдікпен бейнелесе, Михаил Врубель өнерді символдық, философиялық деңгейге көтерді. Көркем бірлестіктердің қызметі жаңа бағыттардың пайда болуына жол ашып, орыс өнерін жаңа сапалық деңгейге шығарды.