2026 жылғы 10 қазанда «Ұлы дала ұстазы» халықаралық ғылыми-педагогикалық журналы мен «Педагогикалық даму» республикалық ғылыми-әдістемелік орталығының ұйымдастыруымен өткен «Білім берудегі жаңа трендтер: педагогикалық идеялар мен дағдылар, үздік тәжірибелер» атты республикалық тәжірибе алмасу онлайн-конференциясында баяндама жасап, өзінің педагогикалық тәжірибесімен бөлісті.

Нұрмағанбетов Нұртілеу Қайратұлы

Математика пәнінің мұғалімі

Қарағанды облысы білім басқармасының

Қарағанды қаласы білім бөлімінің

«№29 ЖББМ» КММ

Бүгінгі күні де мектептегі тәжірибе көрсеткендей, оқушылар мұғалімнің түсіндірмесінен кейін немесе белгілі бір алгоритм бойынша оқулықпен жұмыс істегеннен кейін ғана өз бетінше жұмыс істейді, яғни бұқаралық мектепте практикалық және шығармашылық іс-әрекет іс жүзінде жоқ. Осыдан ұлттық жобалардың басты басымдықтары – функционалдық сауаттылық және практикалық бағыттағы пәндер пайда болды.

Мәселе туындайды – оқушылардың креативті және шығармашылықпен ойлай алмауы, логикалық және практикалық есептерді шығара алмауы.

Бұл мәселені қандай тәсілдермен және әдістермен шешуге болады?

Егер сізге мектеп жасына оралу ұсынылса? Білім алу үшін қай сыныптарға қайтар едіңіз? Мен бастауыш сыныпқа барар едім. Бастауыш сыныптағы сабақтардың қалай өтетіні бәріміздің есімізде: суреттер, әндер, плакаттар, ойындар, фильмдер және т. б. көмегімен материалды түсіндіру.

Бала жаңа білім алуға қызығушылық танытады, өйткені бастауыш сынып оқушысы мектепке не үшін баратынын жақсы біледі: көбейту кестесі не үшін (дүкеннен сатып алу құнын есептеу үшін) , не үшін оқи білу керек (маңдайшаларды оқу, жаңалықтарды білу және т. б. ), ол үшін есептерді шығару. Өйткені, біздің оқушылардың басты сұрағы: "Ал маған бұл не үшін керек? " және мен оған қалай қол жеткізе аламын?

Бірақ егде жастағы оқушылар енді әрдайым түсіне бермейді, қайда және қалай олар алған білімдерін қолдануы керек: неге олар логарифмдерді, векторларды немесе алтыбұрыштың ауданын білуі керек. Осыдан мұғалім мен оқушы арасында түсініспеушілік туындайды.

Ал орта деңгейдегі математика сабақтары көбінесе қалай өтеді? Мүлде олай емес. Біз, мұғалімдер, ауыртпалықтың астында бәрін бірден және тезірек түсіндіргіміз келеді, сабаққа көбірек үлгергіміз келеді, ең бастысы, біздің барлық жұмысымыз оқушыларымыздың емтихан тапсыруын қамтамасыз етуге бағытталған. Бірақ бұл ең бастысы емес. Ең бастысы - баланы білімді өмірде қолдануға үйрету, математиканың және басқа пәндердің барлық маңыздылығы мен алуан түрлілігін көрсету.

Менің ойымша, егер оқушыға сабақта тапқырлық пен ұшқырлықты көрсету қажеттілігі туындайтын болса, онда ол тек білімді ғана емес, сонымен бірге дамуды да алады, бұл міндетті түрде бүкіл математика курсын меңгеруге әсер етеді.

Креативті ойлау дегеніміз не және оны оқушыларымызда қалай дамытуға болады?

-Мен эксперимент ұсынамын. Шаршының көмегімен не салуға болады? Біреу төртбұрышты пішінді фигураны ойлап тапса, біреу шаршы ішіндегі сызбаны ойлап тапты. Басқа нұсқалар, төртбұрыштардан ою-өрнек және т. б.

Біз бәріміз басқаша ойлаймыз деген қорытындыға келеміз. Оқушы неғұрлым көп нұсқаларды қарастырса, сол немесе басқа материалды соғұрлым жақсы есте сақтайды. Өйткені, біз дарындылықтың, дарындылықтың, данышпандықтың атрибуты деп санайтын шығармашылық, шығармашылық және жасампаздық.

Креативтілік (ағылшын тілінен create - жасау, жасау) —мақсатқа жету, жағдайды, заттарды және мән-жайларды әдеттен тыс тәсілдермен пайдалана отырып, үмітсіз болып көрінетін жағдайдан шығудың жолын табу. Кең мағынада — мәселенің тривиальды емес және тапқыр шешімі.

«Атқарып жатқан іс-әрекеттерімнің қайсысы өзім үшін ең маңызды болып табылады? » деген сұрақ аясында біраз ойландым. Ойлана келе, тәжірибемдегі мақсаттарды айқындау, әрекеттерімді жобалау, оларды жүргізу және тиімділікті бағалау, басқалардың тәжірибесіне сүйену арқылы өз тәжірибемнің тиімділігін одан әрі жақсарту керек екенін түсіндім. Кәсіби даму бағытым ретінде «Креативті тапсырмалар арқылы оқушылардың математикалық модельдеу қабілетін дамыту» бағытында іс-әркеттерді зерттеу жұмысымды жасадым.

Оқушылармен есеп шығару барысында математикалық модельдеу тапсырмаларын орындауда қиналатындарын байқаған болатынмын. Әртүрлі тәсілдер мен тапсырмаларды қолдану арқылы оқушылардың математикалық модельдеу қабілеттерін дамытуға, есеп шығарудың тиімді әдісін табуға, оны таңдау себебін дәлелдеу дағдыларын жақсартуға болатынын ойладым. Сондықтан Сакиши Тойода ұсынған «5 неліктен» тәсілімен оқыту, оқушылардың математикалық модельдеу дағдысын жақсартатын тәсіл деп шештім.

Сабақты жоспарлау кезінде төмендегідей жоспар құрдым.

Біріншісі – оқушылардың қабілетін дамыту ерекшеліктерін ескеру.

Екіншісі – бағалау критерийлерін нақты ұсыну.

Үшіншісі – бағалау критерийлеріне сәйкес креативті тапсырмалар әзірлеу.

Төртіншісі — тапсырмаларды орындау, талқылау және бағалау тәсілдерін нақтылау.

Бесіншісі –зерттеу мақсатынан күтілетін нәтижені болжау

Алтыншысы –математикалық модельдеу дағдыларын жақсартатын тәсілді нақтылау.

Сабақты осылайша жоспарлағаннан кейін сабақ барысында оқушылардың оқу белсенділігі, жаңадан нені үйренгені, оған ненің әсер еткенін нақты байқадым. Сонымен қатар, бақылаулар және оқушымен сұхбаттасу нәтижесінде алынған сандық және сапалық деректерге сүйеніп, оқытуымның мықты және әлсіз тұстарын анықтадым. Креативті тапсырмалар мен «6 құралды» көмекші құрал ретінде пайдаланғанда, оқушынының белсенділігін жоғалтпай, математикалық ойлау қабылетін жақсартуға болатынын көрдім. Бақылау барысында, дамуға байланысты құрылған тапсырмалар оқушыларды белсенді болуға ықпал еткенін анықтадым. Дарынды балалардың Макэлпайн мен Рид көрсеткен креативті ойлау сипаттамасы ескеріліп, ерекше идеяларды табатын есептерді ұсынуымның дұрыс шешім екендігіне көз жеткіздім. Оқушылардың оқу белсенділігеіне қарай сұрақтарды біртіндеп ұсыну, қажеттілігіне қарай кеңес беру оқушыларға жігер беретінін байқадым.

Сабақты зерттеуде оқушылардың математикалық модельдеу арқылы есеп шығаруға жетелейтін, төмендегідей кеңістіктік түсінікті және бейнелеу біліктілігін дамытатын «6 сұрақтың» тиімді болғанын көрдім.

Мәтінді түсініп оқуға қандай әрекет көмектеседі?

Мәтін мен оған берілген суреттердің байланысын анықтау не береді?

Қолданбалы есеп шығару қандай ойлауды қажет етеді?

Есепті шығару үшін нақты нені білу қажет?

Қандай ресурстарға сүйенер едің?

Дәлел ұсыну үшін қандай әрекет жасар едің?

Осындай сұрақтар өмірдегі құбылыстарды математикалық модельдеу арқылы оқушылардың қорытынды жасауына ықпал ететінін көрсетті.

Оқушылардың математикалық модельдеу дағдыларын бақылауым металл бөлшектің макетін жасауды қолданса болады екен деген ой туындатты.

Сабақты зерттеуімнің негізінде өзімнің және әріптестерімнің тәжірибесін жақсартуға бірнеше әрекеттерді ұсынғым келеді:

Ең басты назарда оқуды дамытуды көздейтін бағалау критерийлерін құрастыруды ұстау керек екен. Оқушы қабілетін жақсартуға критерийлерге сәйкес әзірленген тапсырмалар орынды болады.

Дарынды оқушының дағдысын жақсарту мақсатында, оқыту тәсілдерін жетілдіріп отыру.

Оқушылардың өздеріне креативті тапсырмаларды әзірлеуді ұсыну. Оқушыны шығармашылыққа жетелейтін ең жақсы әдіс.

Мұғалімнің оқушыға беретін тапсырманы өзі алдын ала орындап көруі қажет. Оқушының қандай жолмен жүретінін мұғалім жақсы түсінетін болады.

Сапалық дерек жинауды жақсарту үшін, Фландер ұсынған «өзара әрекеттестікті анықтау кестесін» тәжірибеде қолдануды ұсынамын.

Кімге қандай қолдау көрсету керек, кімнің идеялар генераторы екенін білуге, оқушылардың сөздерін жазуға арналған парақты тәжірибеге енгізу жақсы көмектеседі.

Ұтқырлық: ең жақсы түсініктемені табуға ұмтылу, үзілді кесілді жауаптарды іздеудің орнына сұрақтар қою; дәлелдерді талап етіп, кез келген дәлелді есепке алып отыру; эмоцияға емес, себепке негізделу.

Сыңаржақтылықтың болмауы: барлық қорытындыларды бағалау;

болжамды көзқарастар мен мүмкіндіктердің барлығын қарастыру;

баламалы интерпретацияларға ашық болуға ұмтылу

Пайым: дәлелдердің деңгейі мен маңызын мойындау; балама жорамалдар мен мүмкіндіктердің орынды екендігін немесе артықшылығын мойындау.

Тәртіп: тиянақты, нақты және жан-жақты болу.

Өзіндік сана-сезім: өзіміздің эмоциямыз бен көзқарасымыздың, сеніміміз бен болжамдарымыздың субъективті екенін сезіну. Жалпы сыни тұрғыдан ойлайтын оқушылар белсенді болады, олар сұрақ қойып, дәлелдерді талдайды, мағынаны анықтау үшін саналы түрде стратегиялар қолданады; олар ауызша, жазбаша, көзбен шолу дәлелдеріне сенімсіздікпен қарай отырып, ештеңеге сенбейді, мұндай адамдар жаңашыл идеялар мен келешекке ашық болады.

Сыни тұрғысынан ойлауды үйрету үшін мына төменгі шаралар орындалуы тиіс:

1. Сын тұрғысынан ойлауды тудыру үшін уақыт керек;

2. Оқушыларға ойланып-толғануға, ойын ашық айтуға рұқсат беру керек.

3. Әртүрлі идеялар мен пікірлерді қабылдау.

4. Үйрену барысындағы оқушылардың белсенді іс-әрекетін қолдау

5. Кейбір оқушылар түсіп қалған қолайсыз жағдайларды елемеуге тырысу.

6. Оқушылардың бір-бірінің жауабына жасаған сынының дәлелді, дәйекті болуын талап ету.

7. Сыни тұрғыда ойлауды бағалау

Сын тұрғысынан ойлау қызығушылықты ояту, мағынаны тану, ой толғаныс кезеңдерінен түзіледі. Осы кезеңнің мақсаты бұрынғы білімің жаңа біліммен ұштастыру Қызығушылықты ояту. Сабақта оқушы нені біледі, тақырып бойынша не айта алады, соны анықтаудан басталады. Осы арқылы ойды қозғап ояту арқылы жүзеге асады. Осы кезеңде «түртіп алу», «топтастыру», «жұпта талқылау» т. б. әдістер қолданылады.

Дегенмен, ХХІ ғасыр қарыштап дамыған білім ғасыры. Бүгінгі жастардың өмірден үйренері көп. Сондықтан олар мұғалімге, оның өткізген әрбір сабағына сын көзбен қарайды. Оларды таңдандыру, қызықтыру үшін әрбір сабақ жаңалық болуы керек. Сабақтарды сыни тұрғыдан ойлау технолгиясын қолдану оқушылардың білім алуға қызығушылығын оятып, танымдық, шығармашылық қабілеттерін дамытып, белсенділігін арттыратын, жан-жақты тұлға етіп тәрбиелеуге бағытталған әдіс деп қарастырылады.

Ұлы ойшыл психологтар айтпақшы, «Мұғалім- бала жанының инженері» деген сөзі еріксіз еске түседі. Алдында мақсат қойып, соған қарай ұмтылған ұстаз әрқашанда өз биігінен көрініп, ел аузынан түспей кейінгі ұрпақтың өнегесі мен мақтанышы болып қалатыны хақ.