2026 жылғы 10 қазанда «Ұлы дала ұстазы» халықаралық ғылыми-педагогикалық журналы мен «Педагогикалық даму» республикалық ғылыми-әдістемелік орталығының ұйымдастыруымен өткен «Білім берудегі жаңа трендтер: педагогикалық идеялар мен дағдылар, үздік тәжірибелер» атты республикалық тәжірибе алмасу онлайн-конференциясында баяндама жасап, өзінің педагогикалық тәжірибесімен бөлісті.

Жарасова Айгерим Хамбаровна

БҚО, Орал қаласы

51 ЖОББМ Педагог-дефектолог

Аннотация

Бұл мақалада инклюзивті білім беру жағдайында ерекше білім беруді қажет ететін балалардың танымдық қабілеттерін дамытудағы педагог-дефектологтың кәсіби қызметі мен түзете-дамыту жұмыстарының маңызы қарастырылады. Қазіргі білім беру жүйесінде әрбір баланың жеке ерекшеліктерін ескере отырып, сапалы білім алуына тең мүмкіндік жасау маңызды педагогикалық міндеттердің бірі болып табылады. Осы тұрғыдан алғанда, ерекше білім беруді қажет ететін балалардың қабылдау, зейін, есте сақтау, ойлау, сөйлеу және қиял сияқты танымдық процестерін дамыту олардың білім алуына, әлеуметтік бейімделуіне және тұлғалық қалыптасуына ықпал етеді.

Мақалада педагог-дефектологтың инклюзивті білім беру ортасындағы қызметінің негізгі бағыттары, балалардың танымдық ерекшеліктерін анықтау, жеке түзете-дамыту бағдарламаларын жоспарлау, ойын технологияларын, көрнекілік әдістерін, сенсорлық және цифрлық құралдарды пайдалану жолдары талданады. Сонымен қатар ерекше білім беруді қажет ететін балалармен жүргізілетін практикалық жұмыстардың үлгілері мен әдістемелік ұсыныстар беріледі.

Түйін сөздер: инклюзивті білім беру, ерекше білім беру қажеттіліктері, педагог-дефектолог, танымдық қабілет, түзете-дамыту жұмысы, зейін, есте сақтау, ойлау, сенсорлық даму, жеке қолдау, әлеуметтік бейімделу.

Кіріспе

Қазіргі қоғамда инклюзивті білім беру жүйесін дамыту – білім беру саясатының маңызды бағыттарының бірі. Инклюзивті білім берудің негізгі идеясы – әрбір баланың жеке мүмкіндіктеріне, даму ерекшеліктеріне және білім беру қажеттіліктеріне қарамастан сапалы білім алуға құқығын қамтамасыз ету.

Инклюзивті білім беру тек ерекше білім беруді қажет ететін балаларды жалпы білім беру ортасына қабылдаумен шектелмейді. Ол білім беру ұйымында әр баланың қажеттілігіне сәйкес қолайлы психологиялық-педагогикалық жағдай жасауды, оқыту мазмұны мен әдістерін бейімдеуді, қажетті қолдау қызметтерін ұйымдастыруды және балалардың қоғам өміріне белсенді қатысуына мүмкіндік беруді көздейді.

Ерекше білім беруді қажет ететін балалардың даму ерекшеліктері әртүрлі болуы мүмкін. Кейбір балаларда ақпаратты қабылдау және өңдеу қарқыны баяу болса, басқаларында зейінді шоғырландыру, есте сақтау, сөйлеу немесе логикалық ойлау әрекеттерінде қиындықтар байқалуы мүмкін. Сонымен қатар әр баланың күшті жақтары, қызығушылықтары мен жеке қабілеттері болады.

Сондықтан мұндай балалармен жұмыс жүргізуде олардың қиындықтарын ғана емес, мүмкіндіктерін де ескеру маңызды.

Осы міндеттерді жүзеге асыруда педагог-дефектологтың кәсіби қызметі ерекше орын алады.

Педагог-дефектолог – ерекше білім беруді қажет ететін балалардың оқу-танымдық әрекетін қолдауға, даму ерекшеліктерін педагогикалық тұрғыдан зерделеуге, арнайы оқыту әдістерін қолдануға және түзете-дамыту жұмыстарын ұйымдастыруға қатысатын маман.

Оның қызметі баланың танымдық қабілеттерін дамытуға, оқу материалын меңгеруіне, дербестігін арттыруға және білім беру ортасына бейімделуіне бағытталады.

Мақаланың мақсаты – инклюзивті білім беру жағдайында ерекше білім беруді қажет ететін балалардың танымдық қабілеттерін дамытудағы педагог-дефектологтың рөлін анықтау, түзете-дамыту жұмыстарының тиімді әдістерін талдау және практикалық қолдануға арналған әдістемелік ұсыныстар ұсыну.

1. Инклюзивті білім берудің педагогикалық негіздері және оның маңызы

Инклюзивті білім беру – білім алушылардың алуан түрлі қажеттіліктерін ескеруге және олардың білім беру үдерісіне толыққанды қатысуын қамтамасыз етуге бағытталған педагогикалық жүйе.

Бұл жүйенің негізгі қағидаттарына тең мүмкіндік, қолжетімділік, жеке ерекшеліктерді құрметтеу, кемсітпеу, әлеуметтік қатысу және психологиялық-педагогикалық қолдау жатады.

Инклюзивті білім беруді ұйымдастыруда әрбір баланың білім алу мүмкіндігін кеңейту маңызды орын алады.

Ерекше білім беруді қажет ететін балалардың кейбірі оқу материалын меңгеру барысында қосымша түсіндіруді, тапсырмаларды бейімдеуді, көрнекі құралдарды немесе жеке қолдауды қажет етуі мүмкін.

Мұндай жағдайда педагогикалық үдеріс баланың жеке қажеттіліктеріне сәйкес ұйымдастырылуы тиіс.

Инклюзивті білім беру ортасын қалыптастырудың негізгі бағыттары мыналар:

• білім беру кеңістігінің физикалық және ақпараттық қолжетімділігін қамтамасыз ету;
• оқыту әдістері мен тапсырмаларын оқушылардың жеке қажеттіліктеріне сәйкес бейімдеу;
• психологиялық-педагогикалық қолдау қызметін ұйымдастыру;
• балалардың өзара қарым-қатынасын және әлеуметтік қатысуын дамыту;
• педагогтер мен ата-аналардың ынтымақтастығын нығайту;
• әр баланың оқу жетістігін жеке даму динамикасына сәйкес бағалау.

Инклюзивті білім берудің маңызды ерекшелігі – баланы дайын білім беру жүйесіне бейімдеумен ғана шектелмей, білім беру ортасының өзін де баланың қажеттілігіне қарай өзгерту.

Осы тұрғыдан алғанда, педагог-дефектологтың қызметі тек жеке түзете-дамыту сабақтарын өткізумен шектелмейді. Ол мұғалімдерге әдістемелік қолдау көрсетеді, оқыту тәсілдерін бейімдеуге қатысады және баланың оқу әрекетін жеңілдететін арнайы құралдарды таңдауға көмектеседі.

2. Ерекше білім беруді қажет ететін балалардың танымдық қабілеттерінің ерекшеліктері

Танымдық қабілеттер – адамның қоршаған орта туралы ақпаратты қабылдауына, өңдеуіне, есте сақтауына, түсінуіне және оны практикалық әрекетте қолдануына мүмкіндік беретін психикалық процестердің жиынтығы.

Баланың танымдық дамуы оның оқу әрекетімен, әлеуметтік қарым-қатынасымен және күнделікті өмірлік дағдыларымен тығыз байланысты.

Танымдық процестерге қабылдау, зейін, есте сақтау, ойлау, сөйлеу және қиял жатады.

2.1. Қабылдау қабілетін дамыту

Қабылдау – қоршаған ортадағы заттар мен құбылыстардың қасиеттерін сезім мүшелері арқылы танып-білу процесі.

Ерекше білім беруді қажет ететін кейбір балаларда заттардың түсін, пішінін, көлемін, кеңістіктегі орналасуын немесе дыбыстық ерекшеліктерін ажыратуда қиындықтар болуы мүмкін.

Мұндай жағдайда педагог-дефектолог қабылдауды дамытуға арналған арнайы тапсырмаларды қолданады.

Мысалы, «Түстерді ажырат», «Пішіндерді сәйкестендір», «Артық затты тап», «Бөліктерден бүтін құрастыр» ойындары арқылы баланың көру арқылы қабылдау және салыстыру қабілеттерін дамытуға болады.

Сонымен қатар әртүрлі фактуралы материалдарды пайдалану баланың сипап сезу арқылы тану дағдыларын жетілдіруге мүмкіндік береді.

2.2. Зейінді дамыту

Зейін – адамның белгілі бір әрекетке немесе ақпаратқа саналы түрде назар аударып, оны белгілі уақыт аралығында сақтай алу қабілеті.

Зейіннің тұрақтылығы, шоғырлануы, бөлінуі және ауысуы оқу әрекетінде маңызды орын алады.

Кейбір балалар тапсырманы орындау кезінде сыртқы тітіркендіргіштерге тез алаңдауы, нұсқауды толық тыңдамауы немесе жұмысты аяқтауда қиындықтарға тап болуы мүмкін.

Мұндай жағдайда тапсырмаларды шағын кезеңдерге бөлу, қысқа әрі нақты нұсқаулар беру, көрнекі жоспар қолдану және жұмыс пен демалысты үйлестіру тиімді болуы мүмкін.

Педагог-дефектолог зейінді дамыту үшін «Не өзгерді? », «Айырмашылықты тап», «Белгіні анықта», «Тыңда және орында» сияқты ойындарды пайдалана алады.

2.3. Есте сақтау қабілетін дамыту

Есте сақтау – ақпаратты қабылдау, сақтау және қажет жағдайда қайта жаңғырту процесі.

Есте сақтау қабілеті оқу материалын меңгерудің негізгі алғышарттарының бірі болып табылады.

Ерекше білім беруді қажет ететін балалармен жұмыс барысында көру, есту және мағыналық есте сақтау тәсілдерін баланың мүмкіндіктеріне сәйкес қолдану маңызды.

Мысалы, «Суреттерді есте сақта» ойынында балаға бірнеше сурет көрсетіледі. Белгілі бір уақыт өткен соң суреттер жабылып, баладан олардың атауларын айту немесе қажетті суреттерді таңдау сұралады.

Тапсырманың күрделілігі баланың жеке мүмкіндігіне сәйкес біртіндеп өзгертіледі.

2.4. Ойлау қабілетін дамыту

Ойлау – ақпаратты талдау, салыстыру, жалпылау, жүйелеу және қорытынды жасауға бағытталған танымдық процесс.

Ойлау қабілетін дамыту баланың оқу тапсырмаларын орындауына, мәселені шешуіне және өздігінен әрекет етуіне ықпал етеді.

Педагог-дефектолог ойлауды дамытуда заттарды топтастыру, ұқсастық пен айырмашылықты анықтау, себеп-салдар байланысын табу және логикалық тізбектерді жалғастыру тапсырмаларын қолдана алады.

Мысалы, балаға алма, алмұрт, сәбіз және банан суреттері ұсынылады.

Бала артық затты анықтап, өз таңдауын түсіндіреді.

Бұл тапсырма заттардың ортақ және ерекше белгілерін ажыратуға бағытталған. Сонымен қатар кейбір тапсырмаларда бірнеше дұрыс топтастыру нұсқасы болуы мүмкін екенін ескеру баланың икемді ойлауын дамытуға көмектеседі.

3. Педагог-дефектологтың инклюзивті білім беру ортасындағы негізгі қызметтері

Педагог-дефектологтың кәсіби қызметі баланың жеке білім беру қажеттіліктерін ескере отырып, оның танымдық, оқу және әлеуметтік дағдыларын дамытуға бағытталады.

Бұл қызмет бірнеше өзара байланысты бағыттан тұрады.

Бірінші бағыт – педагогикалық зерделеу.

Педагог-дефектолог баланың оқу тапсырмаларын орындау ерекшеліктерін, танымдық әрекетін, оқу материалын қабылдау тәсілдерін және қолдау қажеттіліктерін бақылайды.

Зерделеу барысында баланың күшті жақтарын, қызығушылықтарын және өздігінен орындай алатын әрекеттерін анықтау маңызды.

Педагогикалық зерделеу медициналық диагноз қоюмен теңестірілмейді. Қажет болған жағдайда маман басқа бейінді мамандармен бірлесе жұмыс жүргізеді.

Екінші бағыт – жеке түзете-дамыту жұмысын жоспарлау.

Алынған мәліметтер негізінде баланың даму деңгейіне және білім беру қажеттіліктеріне сәйкес мақсаттар мен тапсырмалар белгіленеді.

Жеке жоспар баланың нақты дағдыларын дамытуға бағытталуы тиіс.

Үшінші бағыт – түзете-дамыту сабақтарын ұйымдастыру.

Педагог-дефектолог танымдық процестерді дамытуға арналған жеке және шағын топтық сабақтар өткізеді.

Сабақтарда ойын технологиялары, көрнекі материалдар, сенсорлық жаттығулар және практикалық тапсырмалар қолданылады.

Төртінші бағыт – педагогтермен ынтымақтастық.

Педагог-дефектолог сынып мұғалімдерімен бірлесіп, оқу тапсырмаларын бейімдеу, қосымша қолдау көрсету және оқушының сабаққа қатысу мүмкіндігін арттыру жолдарын анықтайды.

Бесінші бағыт – ата-аналарға кеңес беру.

Маман ата-аналарға баланың танымдық қабілеттерін күнделікті өмірде дамытуға арналған қарапайым жаттығулар мен ойындарды ұсынады.

Алтыншы бағыт – даму динамикасын бақылау.

Баланың жетістіктері жүйелі түрде бақыланып, қажет болған жағдайда түзете-дамыту жұмысының мазмұны қайта қаралады.

4. Танымдық қабілеттерді дамытудағы ойын технологияларының тиімділігі

Ойын технологиялары ерекше білім беруді қажет ететін балалармен жұмыс жүргізуде кеңінен қолданылатын педагогикалық әдістердің бірі болып табылады.

Ойын баланың қызығушылығын арттыруға, эмоционалдық жайлылығын қамтамасыз етуге және оқу әрекетіне қатысуын жеңілдетуге көмектеседі.

Ойын барысында бала тапсырманы орындаумен қатар қоршаған ортамен қарым-қатынас жасайды, жаңа ұғымдарды меңгереді және өз әрекетінің нәтижесін байқайды.

Педагог-дефектолог ойын технологияларын таңдағанда баланың жас ерекшелігін, даму деңгейін, сенсорлық қажеттіліктерін және қызығушылығын ескеруі қажет.

«Не өзгерді? » ойыны

Мақсаты: Зейін мен көру арқылы есте сақтау қабілетін дамыту.

Құралдар: 4–6 таныс зат немесе сурет.

Ойын барысы:

Педагог баланың алдына бірнеше затты орналастырады.

Бала заттарды мұқият қарайды және олардың орналасуын есте сақтауға тырысады.

Кейін педагог бір заттың орнын ауыстырады немесе бір затты алып тастайды.

Бала қандай өзгеріс болғанын анықтайды.

Қажет болған жағдайда тапсырма екі-үш заттан басталып, біртіндеп күрделендіріледі.

Бұл ойын зейінді шоғырландыру, бақылау және есте сақтау дағдыларын дамытуға бағытталған.

«Артық затты тап» ойыны

Мақсаты: Логикалық ойлау, салыстыру және жалпылау қабілеттерін дамыту.

Құралдар: Тақырыптық суреттер.

Ойын барысы:

Педагог балаға төрт сурет ұсынады.

Мысалы: алма, алмұрт, өрік және қияр.

Бала суреттерді салыстырып, белгілі бір белгі бойынша артық затты анықтайды.

Кейін өз таңдауын сөзбен, суретпен немесе басқа қолжетімді коммуникация тәсілімен түсіндіреді.

Бұл тапсырма баланың заттарды топтастыру және ұғымдар арасындағы байланысты анықтау дағдыларын дамытуға көмектеседі.

«Сиқырлы қапшық» ойыны

Мақсаты: Сипап сезу арқылы қабылдау, заттарды ажырату және сөздік қорды дамыту.

Құралдар: Қапшық және қауіпсіз, таныс заттар.

Ойын барысы:

Педагог қапшыққа бірнеше зат салады.

Бала қапшықтың ішіндегі затты қолымен ұстап, оның пішінін, көлемін және ерекшеліктерін анықтайды.

Содан кейін заттың атауын айтады немесе ұсынылған суреттер арасынан таңдайды.

Бұл ойын тактильдік қабылдауды дамытуға және сенсорлық тәжірибені кеңейтуге бағытталған.

Сенсорлық сезімталдығы жоғары балаларға тапсырма міндеттелмей, баламалы әрекет түрі ұсынылуы қажет.

5. Сенсорлық дамыту әдістерін қолданудың ерекшеліктері

Сенсорлық даму – баланың қоршаған ортаны сезім мүшелері арқылы танып-білу және алынған ақпаратты өңдеу қабілетінің қалыптасуы.

Сенсорлық тәжірибе баланың заттардың қасиеттерін ажыратуына, кеңістікте бағдарлануына және күнделікті әрекеттерді орындауына ықпал етеді.

Педагог-дефектолог сенсорлық дамыту жұмыстарында түстерді, пішіндерді, көлемдерді, дыбыстарды және әртүрлі фактураларды ажыратуға арналған тапсырмаларды пайдалана алады.

Мысалы, «Түстер әлемі» жаттығуында бала заттарды түстері бойынша топтастырады.

«Пішіндер қалашығы» тапсырмасында геометриялық фигураларды сәйкестендіреді.

«Үлкен және кіші» ойынында заттардың көлемін салыстырады.

«Дыбысты таны» тапсырмасында бала таныс дыбыстарды ажыратады.

Сенсорлық тапсырмаларды қолдану барысында баланың жеке ерекшеліктерін ескеру ерекше маңызды.

Кейбір балалар қатты дыбыстарға, жарыққа немесе белгілі бір материалдарға сезімтал болуы мүмкін.

Сондықтан сенсорлық дамыту жұмыстары баланың жайлылығын сақтай отырып, қауіпсіз және қолжетімді ортада ұйымдастырылуы тиіс.

6. Цифрлық технологияларды түзете-дамыту жұмыстарында қолдану

Қазіргі білім беру кеңістігінде цифрлық технологиялар педагог-дефектологтың жұмысын толықтыратын құрал ретінде қолданылуы мүмкін.

Интерактивті тапсырмалар, электрондық суреттер, дыбыстық материалдар және бейімделген цифрлық ресурстар балалардың оқу әрекетіне қатысуын жеңілдетуге көмектеседі.

Мысалы, LearningApps және Wordwall платформалары арқылы түстерді сәйкестендіру, заттарды топтастыру, логикалық тізбектерді жалғастыру және суреттерді ретімен орналастыру тапсырмаларын дайындауға болады.

Цифрлық тапсырмаларды қолданудың артықшылықтарының бірі – оқу материалын баланың қажеттілігіне сәйкес өзгерту мүмкіндігі.

Мәселен, балаға бір уақытта көп ақпаратты қабылдау қиын болса, экранда тек екі немесе үш нұсқаны көрсетуге болады.

Ал тапсырманы өздігінен орындауда қиындық туындаса, қосымша көрнекі нұсқау немесе үлгі ұсынылады.

Сонымен қатар кейбір балалар үшін баламалы және қосымша коммуникация құралдары маңызды рөл атқаруы мүмкін.

Суреттік коммуникация жүйелері, символдар және арнайы құрылғылар баланың өз қажеттіліктерін білдіруіне және оқу әрекетіне қатысуына көмектеседі.

Дегенмен цифрлық технологияларды қолдану баланың тірі қарым-қатынасын, практикалық әрекетін және әлеуметтік тәжірибесін алмастырмауы тиіс.

Цифрлық құралдар баланың жеке қажеттілігіне сәйкес, педагогтің бақылауымен және нақты оқу мақсаты негізінде пайдаланылғаны дұрыс.

7. Ерекше білім беруді қажет ететін балаларға арналған жеке түзете-дамыту жұмысының үлгісі

Жеке түзете-дамыту жұмысын ұйымдастыруда баланың бастапқы мүмкіндіктерін анықтау және нақты, қолжетімді мақсаттар белгілеу маңызды.

Төменде танымдық қабілеттерді дамытуға бағытталған қысқа сабақтың үлгісі ұсынылады.

Сабақтың тақырыбы: «Ойнай отырып ойлаймыз»

Мақсаты: Баланың зейінін, есте сақтауын, қабылдауын және логикалық ойлауын дамыту.

Құрал-жабдықтар: Түрлі түсті карточкалар, геометриялық фигуралар, суреттер, құрастыру материалдары.

Сабақтың кезеңдері:

Кезең	Тапсырма	Мақсаты
1. Ұйымдастыру	«Көңіл күйді таңда»	Эмоционалдық байланыс орнату
2. Қабылдау	«Түсін және пішінін тап»	Заттарды ажырату
3. Зейін	«Не өзгерді? »	Зейінді шоғырландыру
4. Есте сақтау	«Суреттерді есте сақта»	Ақпаратты қайта жаңғырту
5. Ойлау	«Артық затты тап»	Салыстыру және топтастыру
6. Қорытынды	«Менің жетістігім»	Рефлексия және ынталандыру

Сабақтың ұзақтығы, тапсырмалар саны және күрделілік деңгейі баланың жасына, жеке қажеттілігіне және шаршау ерекшеліктеріне сәйкес анықталады.

Әр тапсырмадан кейін педагог баланың әрекетін бақылап, қажет болған жағдайда қолдау көрсетеді.

Мысалы, бала тапсырманы өздігінен орындай алмаса, педагог алдымен үлгі көрсетеді, кейін бағыттаушы сұрақтар қояды немесе көрнекі нұсқау береді.

Баланың дербестігі артқан сайын қолдау көлемі біртіндеп азайтылады.

Мұндай тәсіл баланың өз мүмкіндіктеріне сенімін арттырып, тапсырмаларды өздігінен орындауға ынталандырады.

8. Педагог-дефектолог, мұғалім және ата-ана арасындағы ынтымақтастық

Ерекше білім беруді қажет ететін балаларды қолдаудың нәтижелілігі мамандар мен ата-аналардың өзара ынтымақтастығына байланысты.

Педагог-дефектологтың жеке сабақтарда жүргізген жұмысы сыныптағы оқу әрекетімен және баланың күнделікті өмірімен байланыстырылған жағдайда дағдыларды әртүрлі ортада қолдануға мүмкіндік кеңейеді.

Осы тұрғыдан алғанда, педагог-дефектолог, сынып мұғалімі, педагог-психолог, логопед және ата-ана арасындағы жүйелі байланыс маңызды.

Педагог-дефектолог баланың танымдық ерекшеліктеріне сәйкес әдістемелік ұсыныстар береді.

Сынып мұғалімі бұл ұсыныстарды оқу тапсырмаларын ұйымдастыру барысында қолданады.

Педагог-психолог баланың эмоционалдық жағдайын, әлеуметтік қарым-қатынасын және психологиялық бейімделуін қолдауға қатысады.

Логопед сөйлеу және тілдік коммуникация саласында қажетті қолдау көрсетеді.

Ал ата-ана баланың күнделікті өмірдегі дағдыларын дамытуға және үй жағдайында қолайлы орта қалыптастыруға ықпал етеді.

Мысалы, есте сақтау қабілетін дамыту үшін ата-аналар баламен бірге суреттерді есте сақтау, күнделікті әрекеттердің ретін анықтау немесе таныс заттарды топтастыру ойындарын ұйымдастыра алады.

Дегенмен үй тапсырмалары баланың мүмкіндігіне сәйкес болуы және отбасыға шамадан тыс жүктеме түсірмеуі қажет.

Ынтымақтастықтың басты мақсаты – баланың дамуына қатысты ортақ мақсаттарды анықтап, бірізді қолдау көрсету.

9. Түзете-дамыту жұмыстарының нәтижелілігін бағалау

Ерекше білім беруді қажет ететін балалардың танымдық қабілеттерін дамытуда нәтижені бағалау жеке даму динамикасына негізделуі тиіс.

Баланың жетістігін тек сыныптағы басқа оқушылардың нәтижесімен салыстыру оның жеке ілгерілеуін толық көрсете бермейді.

Сондықтан педагог-дефектолог баланың бастапқы дағдыларын анықтап, белгілі бір уақыт аралығындағы өзгерістерді жүйелі түрде бақылауы қажет.

Бағалау барысында келесі көрсеткіштер ескерілуі мүмкін:

1. Тапсырмаға назар аудару және оны орындауға қатысу деңгейі.
2. Нұсқауды түсіну және орындау мүмкіндігі.
3. Заттарды салыстыру, топтастыру және ажырату дағдылары.
4. Ақпаратты есте сақтау және қайта жаңғырту қабілеті.
5. Өздігінен әрекет ету деңгейі.
6. Қажетті қолдау көлемінің өзгеруі.
7. Меңгерілген дағдыларды басқа ортада қолдану мүмкіндігі.

Мысалы, бала бастапқы кезеңде екі затты салыстыру үшін педагогтің тұрақты көмегін қажет етсе, кейін сол тапсырманы көрнекі нұсқаумен немесе өздігінен орындай алуы маңызды ілгерілеу көрсеткіші болып саналады.

Бағалау кезінде баланың тек дұрыс жауабына емес, тапсырманы орындау тәсіліне, әрекетке қатысуына және дербестік деңгейіне назар аудару қажет.

Жүйелі бақылау нәтижелері жеке түзете-дамыту жоспарын нақтылауға және келесі педагогикалық мақсаттарды белгілеуге мүмкіндік береді.

10. Инклюзивті ортадағы педагог-дефектологтың кәсіби құзыреттілігі

Инклюзивті білім беру жағдайында педагог-дефектологтың кәсіби құзыреттілігі ерекше маңызға ие.

Маман арнайы педагогика, даму психологиясы, оқыту әдістемесі және психологиялық-педагогикалық қолдау бағыттарындағы білімін тәжірибеде тиімді қолдана білуі қажет.

Сонымен қатар педагог-дефектолог баланың жеке ерекшеліктерін құрметтеуге, оның мүмкіндіктерін дамытуға және білім беру үдерісіне белсенді қатысуына жағдай жасауға бағытталған кәсіби ұстанымды басшылыққа алуы тиіс.

Қазіргі педагог-дефектолог үшін маңызды кәсіби дағдылардың қатарына мыналар жатады:

• баланың оқу-танымдық ерекшеліктерін педагогикалық тұрғыдан зерделеу;
• жеке түзете-дамыту мақсаттарын жоспарлау;
• арнайы оқыту әдістері мен бейімделген материалдарды қолдану;
• ата-аналармен және басқа мамандармен ынтымақтастық орнату;
• баланың даму динамикасын жүйелі бағалау;
• цифрлық және көмекші технологияларды орынды пайдалану;
• инклюзивті мәдениетті қалыптастыруға қатысу.

Педагог-дефектологтың кәсіби қызметінде шыдамдылық, жауапкершілік, икемділік және әр баланың әлеуетіне сенім білдіру маңызды орын алады.

Ерекше білім беруді қажет ететін баланың даму жолы жеке сипатқа ие болғандықтан, педагог әрбір жетістікті баланың өз мүмкіндігі мен бастапқы деңгейі тұрғысынан бағалауы қажет.

Кейде қарапайым көрінетін әрекетті өздігінен орындау, нұсқауды түсіну немесе өз қажеттілігін білдіру баланың дербестігін арттырудағы маңызды қадам болуы мүмкін.

Сондықтан педагог-дефектологтың міндеті тек белгілі бір дағдыны қалыптастыру емес, баланың өз мүмкіндіктерін жүзеге асыруына және білім беру ортасында өзін қауіпсіз әрі құнды сезінуіне жағдай жасау болып табылады.

Қорытынды

Қорыта айтқанда, инклюзивті білім беру жағдайында ерекше білім беруді қажет ететін балалардың танымдық қабілеттерін дамыту – кешенді әрі жүйелі педагогикалық жұмысты талап ететін маңызды бағыт.

Танымдық процестердің дамуы баланың оқу материалын меңгеруіне, қоршаған ортаны танып-білуіне, әлеуметтік қарым-қатынас жасауына және күнделікті өмірде дербес әрекет етуіне ықпал етеді.

Осы үдерісте педагог-дефектологтың кәсіби қызметі ерекше орын алады.

Педагог-дефектолог баланың жеке білім беру қажеттіліктерін анықтауға, танымдық қабілеттерін дамытуға бағытталған түзете-дамыту жұмыстарын ұйымдастыруға, арнайы әдістер мен құралдарды таңдауға және білім беру үдерісіне қатысатын мамандардың өзара әрекетін үйлестіруге қатысады.

Ойын технологиялары, сенсорлық жаттығулар, көрнекі материалдар, интерактивті тапсырмалар және жеке қолдау тәсілдері баланың танымдық әрекетін дамытуға мүмкіндік береді.

Дегенмен бұл әдістердің тиімділігі олардың баланың нақты қажеттіліктеріне сәйкестігіне, педагогикалық мақсаттың айқындығына және жүргізілген жұмыстың жүйелілігіне байланысты.

Инклюзивті білім берудің басты құндылығы – әр баланың ерекшелігін құрметтеу, оның мүмкіндіктерін дамыту және сапалы білім алуына қолайлы жағдай жасау.

Сондықтан педагог-дефектологтың қызметі баланың қиындықтарын түзетуге ғана емес, оның күшті жақтарын ашуға, дербестігін арттыруға және қоғам өміріне белсенді қатысуына бағытталуы тиіс.

Әр баланың даму мүмкіндігі әртүрлі болғанымен, сапалы білім алуға, қолдау көруге және өз әлеуетін жүзеге асыруға құқығы тең. Осы қағидатты тәжірибеде іске асыру – инклюзивті білім беру жүйесінің және педагог-дефектолог қызметінің басты міндеттерінің бірі.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Выготский Л. С. Основы дефектологии. – Москва: Педагогика, 1983.
2. Выготский Л. С. Мышление и речь. – Москва: Лабиринт, 1999.
3. Лурия А. Р. Основы нейропсихологии. – Москва: Издательство Московского университета, 1973.
4. UNESCO. The Salamanca Statement and Framework for Action on Special Needs Education. – Paris: UNESCO, 1994.
5. UNESCO. Global Education Monitoring Report 2020: Inclusion and Education – All Means All. – Paris: UNESCO, 2020.
6. United Nations. Convention on the Rights of Persons with Disabilities. – New York, 2006.
7. ҚазақстанРеспубликасының 2007 жылғы 27 шілдедегі №319-III «Білімтуралы» Заңы.
8. ҚазақстанРеспубликасының 2021 жылғы 26 маусымдағы №56-VII ҚРЗ «ҚазақстанРеспубликасыныңкейбірзаңнамалықактілерінеинклюзивтібілімберумәселелерібойыншаөзгерістерментолықтыруларенгізутуралы» Заңы.
9. ҚазақстанРеспубликасыОқу-ағартуминистрінің 2022 жылғы 3 тамыздағы №348 бұйрығы. Мемлекеттік жалпыға міндетті білім беру стандарттарын бекіту туралы.
10. Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрінің 2022 жылғы 12 қаңтардағы №6 бұйрығы. Білім беру ұйымдарында психологиялық-педагогикалық қолдап отыру қағидаларын бекіту туралы (қолданыстағы редакциясын ескере отырып) .