2026 жылғы 10 қазанда «Ұлы дала ұстазы» халықаралық ғылыми-педагогикалық журналы мен «Педагогикалық даму» республикалық ғылыми-әдістемелік орталығының ұйымдастыруымен өткен «Білім берудегі жаңа трендтер: педагогикалық идеялар мен дағдылар, үздік тәжірибелер» атты республикалық тәжірибе алмасу онлайн-конференциясында баяндама жасап, өзінің педагогикалық тәжірибесімен бөлісті.

Алматы қаласы, Алмалы ауданы

№167 жалпы білім беретін мектептің

Қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі

Хаджимуратова Әйгерим Әбдіғаниқызы

Аннотация

Мақалада қазақ тілі сабақтарында жасанды интеллект технологияларын қолданудың педагогикалық мүмкіндіктері мен тиімді әдістері қарастырылады. Жасанды интеллект көмегімен оқушылардың тілдік дағдыларын дамыту, мәтінмен жұмыс жүргізу, грамматикалық тақырыптарды меңгерту, шығармашылық жазылымды жетілдіру және білім алушылардың жеке оқу қажеттіліктеріне сәйкес тапсырмалар әзірлеу жолдары ұсынылады. Сонымен қатар цифрлық құралдарды жауапкершілікпен пайдалану, ақпараттың дұрыстығын тексеру және оқушының дербес ойлау қабілетін сақтау мәселелеріне назар аударылады. Мақалада сабақта қолдануға болатын практикалық тапсырмалар мен мұғалімге арналған әдістемелік ұсыныстар берілген.

Түйін сөздер: жасанды интеллект, қазақ тілі, цифрлық білім беру, функционалдық сауаттылық, саралап оқыту, тілдік дағды, шығармашылық жазылым, сыни ойлау.

Кіріспе

Қазіргі оқушы ақпаратты тек оқулықтан ғана алмайды. Ол сұрақ қояды, іздейді, салыстырады, цифрлық ортада қарым-қатынас жасайды. Осындай жағдайда қазақ тілі сабағының міндеті де кеңейе түседі: оқушыға ережені жаттатып қана қоймай, сол білімді өмірде қолдануға, ойын сауатты жеткізуге, ақпаратты талдауға және өз пікірін дәлелдеуге үйрету қажет.

Бүгінде жасанды интеллект білім беру үдерісіне жаңа мүмкіндіктер әкеліп отыр. Ол мұғалімге тапсырмаларды түрлендіруге, мәтіндерді оқушы деңгейіне бейімдеуге, тілдік қателерді талдауға және шығармашылық жұмыстарды ұйымдастыруға көмектесе алады. Алайда технологияның болуы сабақтың сапасына өздігінен кепілдік бермейді. Нәтиже мұғалімнің әдістемелік шеберлігіне, тапсырманың мақсатына және оқушының белсенді қатысуына байланысты.

Менің пайымдауымша, қазақ тілі сабағында жасанды интеллектті қолданудың басты мақсаты – оқушының орнына ойлау емес, оның тереңірек ойлануына жағдай жасау. Жасанды интеллект мұғалімнің орнын басатын құрал емес, оқу үдерісін жетілдіруге көмектесетін цифрлық көмекші ретінде қарастырылуы тиіс.

Мақаланың мақсаты – қазақ тілі сабақтарында жасанды интеллектті тиімді қолдану жолдарын жүйелеп, оқушылардың тілдік құзыреттілігін дамытуға бағытталған практикалық әдістерді ұсыну.

Міндеттері:

• жасанды интеллекттің қазақ тілін оқытудағы мүмкіндіктерін анықтау;
• сабақтың әр кезеңінде қолдануға болатын әдістерді ұсыну;
• оқушылардың оқу деңгейіне сәйкес тапсырмалар әзірлеу жолдарын көрсету;
• жасанды интеллектті сыни ойлау мен тілдік шығармашылықты дамытуға бағыттау;
• цифрлық құралдарды қауіпсіз әрі жауапты пайдаланудың жолдарын белгілеу.

1. Қазақ тілі сабағындағы жасанды интеллекттің педагогикалық мүмкіндіктері

Қазақ тілін оқытуда жасанды интеллектті қолдану бірнеше маңызды бағытты қамтиды. Біріншіден, ол оқу материалын әртүрлі форматта ұсынуға көмектеседі. Екіншіден, бір тақырып бойынша күрделілігі әртүрлі тапсырмалар әзірлеуге мүмкіндік береді. Үшіншіден, оқушының мәтін құрастыру, салыстыру, талдау және өз ойын редакциялау дағдыларын жетілдіруге жағдай жасайды.

Мұғалім ChatGPT сияқты мәтіндік жүйелерді тапсырма әзірлеу, мысалдар құрастыру, мәтінді белгілі бір деңгейге бейімдеу және талқылауға арналған сұрақтар дайындау үшін пайдалана алады. Ал интерактивті жаттығулар мен цифрлық викториналарға арналған платформалар оқушының оқу материалын меңгеруін тексеруге көмектеседі. Қолданылатын құралдың мүмкіндігі мен мектеп талаптарына сәйкестігі алдын ала ескерілуі керек.

Кесте 1. Жасанды интеллектті қазақ тілі сабағында қолдану бағыттары

Жасанды интеллекттің тағы бір маңызды мүмкіндігі – саралап оқытуға қолдау көрсету. Бір сыныптағы оқушылардың сөздік қоры, мәтінді түсіну жылдамдығы және жазылым дағдылары бірдей болмайды. Мұғалім бір оқу мақсатын сақтай отырып, тапсырмалардың тілдік күрделілігін, көлемін және орындау жолын өзгерте алады.

Мысалы, «Табиғатты қорғау» тақырыбы бойынша бір оқушы тірек сөздерді пайдаланып бес сөйлем құрастырады, екінші оқушы мәселе мен шешімді салыстырып шағын мәтін жазады, ал үшінші оқушы өз көзқарасын дәлелдермен негіздейтін пікір мәтінін әзірлейді. Мұнда барлық оқушы бір тақырыппен жұмыс істейді, бірақ әрқайсысы өз мүмкіндігіне сай ілгерілейді.

2. Жасанды интеллектті қолданудың тиімді әдістері және практикалық үлгілері

Жасанды интеллекттің тиімділігі оның сабақта нақты қандай міндетті шешуге бағытталғанына байланысты. Сондықтан цифрлық құралды сабаққа қосымша көрнекілік ретінде ғана емес, белгілі бір тілдік дағдыны дамытуға арналған әдістемелік ресурс ретінде пайдаланған дұрыс.

2.1. «Ақылды сөздік» әдісі

Әдістің мақсаты – оқушының сөздік қорын байыту және сөздерді мағынасына сай қолдануға үйрету.

Мұғалім жасанды интеллектке белгілі бір тақырыпқа қатысты сөздер тізімін жасатуы мүмкін. Мысалы, «еңбек», «жауапкершілік», «ынтымақ» сөздері бойынша түсіндірме, синонимдер, қарама-қарсы мағыналы сөздер және сөйлем үлгілері ұсынылады. Мұғалім жауаптарды тексеріп, оқушылардың жас ерекшелігіне сай материалды іріктейді.

Практикалық тапсырма: «Бір сөз – үш қолданыс».

Оқушылар «еңбек» сөзін үш түрлі сөйлемде қолданады: отбасылық өмірге, мектепке және қоғамға қатысты. Содан кейін сөйлемдердің мағынасын салыстырып, сөздің әртүрлі жағдаятта қалай қолданылғанын түсіндіреді.

Жасанды интеллект ұсынған мысалдарды дайын жауап ретінде көшірмей, оқушылар өз сөйлемдерін құрастыруы керек. Осылайша сөз жатталған бірлік емес, қарым-қатынас құралы ретінде меңгеріледі.

2.2. «Грамматикалық зертхана» әдісі

Бұл әдіс грамматикалық ережелерді механикалық жаттаудан саналы қолдануға көшуге бағытталған.

Мысалы, сабақ тақырыбы – сөйлем мүшелері. Мұғалім жасанды интеллект арқылы бірнеше сөйлем және олардың грамматикалық талдауын әзірлейді. Оқушылар сөйлемдерді өздері талдап, ұсынылған талдаумен салыстырады. Қате немесе күмәнді тұстарды анықтап, өз шешімдерін ережеге сүйеніп дәлелдейді.

Тапсырма үлгісі:

Берілген сөйлем: «Бүгін оқушылар кітапханада жаңа кітаптарды оқыды».

1. Сөйлемнің тұрлаулы мүшелерін анықтаңыз.

2. Тұрлаусыз мүшелерді табыңыз.

3. Жасанды интеллект ұсынған талдауды тексеріңіз.

4. Егер қате болса, оны түзетіп, себебін түсіндіріңіз.

5. Сөйлемді басқа сөздермен толықтырып, жаңа нұсқа құрастырыңыз.

Бұл әдістің құндылығы – оқушыға дайын жауапты қабылдатуда емес, жауапты тексеруге, қатені табуға және грамматикалық білімін дәлелдеуге мүмкіндік беруінде.

2.3. «Мәтін редакторы» әдісі

Жазылым дағдысын қалыптастыруда оқушының тек мәтін жазуы жеткіліксіз. Ол өз жұмысын қайта оқып, құрылымын жетілдіріп, тілдік қателерін байқап, түзету жолын түсінуі қажет.

Жасанды интеллект осы үдерісте көмекші редактор қызметін атқара алады. Оқушы алдымен мәтінді өз бетінше жазады. Содан кейін мәтіннің түсініктілігін, сөйлемдердің байланысын немесе орфографиялық қателерін тексеруге көмек сұрайды. Мұғалімнің тапсырмасына сәйкес оқушы ұсынылған түзетулердің ішінен негізділерін таңдап, өзгерістерді түсіндіреді.

Практикалық жұмыс: «Алғашқы нұсқа – түзетілген нұсқа – авторлық шешім».

Мұнда маңызды талап бар: оқушы мәтінді толығымен жасанды интеллектке жаздырып, оны өзінің жұмысы ретінде ұсынбауы керек. Негізгі авторлық ой, мазмұн және соңғы шешім оқушының өзіне тиесілі болуы қажет.

2.4. «Жағдаяттық диалог» әдісі

Бұл әдіс айтылым мен тыңдалым дағдыларын дамытуға көмектеседі. Жасанды интеллект оқушыға күнделікті өмірде кездесетін қарым-қатынас жағдаяттарын құрастыруға мүмкіндік береді.

Мысалы:

• кітапханада қажетті кітапты сұрау;
• қоғамдық орында сыпайы сөйлесу;
• табиғатты қорғау мәселесі бойынша пікір алмасу;
• мектептегі іс-шараны ұйымдастыру туралы ұсыныс айту;
• белгілі бір мәселенің шешімін бірге талқылау.

Практикалық тапсырма: «Сен қалай жауап берер едің? »

Мұғалім оқушыларға жағдаят ұсынады: «Сыныптастардың бірі ортақ жобаны орындауға қатыспай отыр. Онымен қалай сөйлесуге болады? »

Оқушы әңгімелесудің алғашқы нұсқасын құрастырады. Кейін жасанды интеллекттен сыпайы, нақты және дәлелді жауап үлгілерін сұрайды. Екі нұсқаны салыстырып, өзіне қолайлы сөйлеу тәсілін таңдайды. Сабақ соңында жұптық диалог орындайды.

Бұл тапсырма тілдік білімді әлеуметтік қарым-қатынас дағдыларымен ұштастырады. Оқушы сөзді дұрыс құрастырумен қатар, тыңдаушыны ескеруді, ойын әдеппен жеткізуді және өз пікірін негіздеуді үйренеді.

2.5. «Жасанды интеллектке сенуге бола ма? » әдісі

Жасанды интеллект кейде грамматикалық, мағыналық немесе фактілік қателер жіберуі мүмкін. Сондықтан қазақ тілі сабағында оның жауабын тексеруге үйрету де маңызды оқу міндеттерінің бірі болып саналады.

Мұғалім әдейі тексеруді қажет ететін мәтін немесе бірнеше сөйлем дайындайды. Оқушылар күмәнді тұстарды белгілеп, орфографиялық сөздікке, грамматикалық ережеге немесе сенімді оқу материалына сүйене отырып тексереді.

Жұмыс алгоритмі:

1. Жауапты оқу.

2. Күмәнді сөздер мен сөйлемдерді белгілеу.

3. Тиісті ереже немесе дереккөз арқылы тексеру.

4. Қатені түзету.

5. Түзетудің себебін түсіндіру.

Осы жұмыс барысында оқушы ақпаратты қабылдаушы ғана емес, оны сараптаушы тұлғаға айналады. Бұл – цифрлық сауаттылық пен сыни ойлауды қалыптастырудың маңызды жолы.

3. Сабақты ұйымдастыру, нәтижені бағалау және жауапты пайдалану

Жасанды интеллектті тиімді қолдану үшін оны сабақтың барлық кезеңіне бірдей енгізу міндетті емес. Мұғалім оқу мақсатына сәйкес қажетті кезеңді таңдайды.

Кесте 2. Жасанды интеллект кіріктірілген сабақтың үлгісі

Оқушылардың жетістігін бағалау кезінде тек тапсырманың дұрыс орындалуына емес, оның қалай орындалғанына да назар аудару қажет. Оқушының өз бетімен ойлануы, ережені қолдануы, қатені дәлелдеуі және цифрлық ұсынысты сыни бағалауы маңызды.

Кесте 3. Оқушы жұмысын бағалау критерийлері

Ескерту: бұл – мұғалім сабақ мақсатына қарай бейімдей алатын үлгілік бағалау шкаласы. Ең жоғары нәтиже – 10 балл.

Бағалау кезінде оқушының цифрлық құралды қолдануы өз алдына мақсатқа айналмауы тиіс. Негізгі өлшем – қазақ тілін қаншалықты түсінгені және білімін қаншалықты сауатты қолдана алғаны.

Жасанды интеллектті жауапты қолдану қағидалары

Қазақ тілі сабақтарында цифрлық құралдарды пайдалану бірнеше талапқа негізделуі керек.

Біріншіден, мұғалім жасанды интеллект ұсынған тілдік мысалдар мен түсіндірмелердің дұрыстығын алдын ала тексереді. Қазақ тілінің емле нормалары, сөз мағыналары және грамматикалық ерекшеліктері бойынша жүйе берген жауапты түпкілікті ақиқат ретінде қабылдауға болмайды.

Екіншіден, оқушының жеке деректерін, құпия ақпаратты немесе басқа адамдарға қатысты жеке мәліметтерді ашық цифрлық жүйелерге енгізуге жол берілмеуі қажет.

Үшіншіден, оқушы жасанды интеллект көмегін пайдаланған жағдайда, жұмыстың қай кезеңінде және қандай мақсатта пайдаланғанын түсіндіре білуі керек. Бұл академиялық адалдықты қалыптастырады.

Төртіншіден, мұғалім оқушының дербес жұмысын сақтауы қажет. Сабақта алдымен өз бетінше орындау, содан кейін цифрлық ұсынысты талдау және соңында жеке қорытынды жасау тәртібін қолдануға болады.

Осы талаптар орындалған жағдайда жасанды интеллект оқушыны дайын жауапқа тәуелді етпей, оның өздігінен білім алуына, тілдік шешім қабылдауына және оқу нәтижесін саналы бағалауына көмектеседі.

Қорытынды

Жасанды интеллект қазақ тілі сабағын түрлендіруге, оқу материалын оқушының қажеттілігіне бейімдеуге және тілдік дағдыларды тәжірибе арқылы дамытуға мүмкіндік береді. «Ақылды сөздік», «Грамматикалық зертхана», «Мәтін редакторы», «Жағдаяттық диалог» және «Жасанды интеллектке сенуге бола ма? » әдістері сөздік қорды байытуға, грамматикалық білімді бекітуге, жазылым мен айтылымды жетілдіруге және сыни ойлауды қалыптастыруға бағытталған.

Дегенмен цифрлық құралдың тиімділігі оны қаншалықты жиі қолданумен емес, оқушының оқуына қандай пайда әкелгенімен өлшенеді. Сондықтан мұғалімнің міндеті – технологияны сабақ мақсатына сай таңдап, оқушыны дайын ақпаратты қабылдаушыдан өз ойын құрастыратын, тексеретін және дәлелдейтін белсенді тұлғаға айналдыру.

Қазақ тілі сабағындағы жасанды интеллекттің шынайы құндылығы – технологияның ақылды жауап беруінде ғана емес, оқушының сауатты ойлап, дұрыс сөйлеп, өз пікірін дәлелдей алуында.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Абилкасова А. Қ. , Шинибекова Г. С. Қазақ тілі мен әдебиеті сабағында цифрлық білім беру ресурстарын қолдану. – Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Қостанай өңірлік университетінің электрондық репозиторийі, 2024.

2. Қазақстан Республикасының білім беру саласындағы жасанды интеллектті қолдану мәселелеріне арналған ғылыми жарияланым. Қазақстанның білім беру саласындағы жасанды интеллект: мүмкіндіктері мен болашағы. Yessenov Science Journal, 2024.

3. Оспанова М. Х. Қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарында цифрлық технологияларды қолдану әдістемесі. – «Алтынсарин педагогикалық оқулары» материалдары, 2024.

Стамқұлова Ж. Е. , Күркебаев К. Қ. , Сәткенова Ж. Б. Қазақ тілін қашықтан оқытудың тиімді әдістері мен интерактивті құралдары. – 3i: intellect, idea, innovation, 2026.