Аннотация

Мақалада қазіргі білім беру кеңістігіндегі психологиялық қауіпсіздіктің маңызы және оны қалыптастырудағы педагог-психологтің рөлі қарастырылады. Оқушының эмоционалдық жағдайын тұрақтандыру, мектеп ортасына бейімделуін қолдау, алаңдаушылық пен күйзелістің алдын алу, құрдастар арасындағы жағымды қарым-қатынасты қалыптастыру мәселелері талданады. Педагог-психолог қызметінің диагностикалық, профилактикалық, түзету-дамыту, кеңес беру және ағартушылық бағыттарының өзара байланысы көрсетіледі. Сонымен қатар мектепте оқушыға психологиялық қолдау көрсетудің тиімді әдістері, ата-анамен және педагогтермен серіктестік орнатудың маңызы сипатталады. Мақалада психологиялық қызметті тек мәселе туындаған жағдайда көмек көрсететін құрылым емес, баланың тұлғалық дамуы мен психологиялық әл-ауқатын жүйелі түрде қолдайтын маңызды білім беру тетігі ретінде қарастыру қажеттілігі негізделеді.

Түйін сөздер: педагог-психолог, психологиялық қауіпсіздік, эмоционалдық әл-ауқат, оқушы, профилактика, психологиялық қолдау, мектеп ортасы, ата-ана, педагог.

Қазіргі мектептің міндеті – оқушыға тек сапалы білім беру ғана емес, оның өзін қауіпсіз, еркін және сенімді сезінуіне жағдай жасау. Бала мектеп қабырғасында күнінің едәуір бөлігін өткізетіндіктен, білім беру ортасындағы қарым-қатынас оның мінез-құлқына, өзіндік бағасына, эмоциялық жағдайына және тұлғалық дамуына тікелей ықпал етеді.

Бүгінгі оқушы көптеген психологиялық жүктемелермен кездеседі. Оқу үлгеріміне қойылатын талап, қорытынды бағалау, құрдастарымен қарым-қатынас, әлеуметтік желілердегі ақпарат ағыны, отбасындағы өзгерістер, өзін өзгелермен салыстыру сияқты жағдайлар баланың ішкі әлеміне әсер етуі мүмкін. Мұндай жағдайда мектептегі педагог-психологтің жұмысы ерекше маңызға ие.

Педагог-психологтің міндеті тек қиындық туындаған оқушымен жеке жұмыс жүргізумен шектелмеуі қажет. Оның қызметі – баланың психологиялық денсаулығын сақтау, қиындықтың алдын алу, қауіпсіз қарым-қатынас мәдениетін қалыптастыру және мектептегі барлық қатысушылар арасында өзара түсіністік орнату.

Сондықтан бүгінгі білім беру жүйесінде: «Мектепте әр баланың өзін қауіпсіз және психологиялық тұрғыдан жайлы сезінуіне қалай жағдай жасауға болады?» деген мәселе өзекті болып отыр.

Психологиялық қауіпсіздік дегеніміз не?

Психологиялық қауіпсіздік – адамның өз ойын еркін жеткізе алуы, қателесуден шамадан тыс қорықпауы, көмек сұрай білуі, өзін қорланған немесе оқшауланған сезінбеуі және қоршаған ортаның қолдауын сезінуі.

Мектептегі психологиялық қауіпсіз ортаның басты белгілері:

· оқушының пікірі тыңдалады;

· бала мұғалімнен немесе психологтен көмек сұраудан қорықпайды;

· құрдастар арасында кемсіту мен мазақтауға жол берілмейді;

· оқушының жеке ерекшеліктері құрметтеледі;

· мұғалім мен оқушы арасында сенімді қарым-қатынас қалыптасады;

· қателік жазалау құралы емес, үйренудің бір бөлігі ретінде қабылданады;

· оқушы өз эмоциясын тануға және дұрыс білдіруге үйренеді.

Психологиялық қауіпсіз орта қалыптасқан жағдайда баланың сабаққа қызығушылығы артып, сыныптастарымен байланысы жақсарады, өзіне деген сенімі нығая түседі.

Педагог-психолог қызметінің негізгі бағыттары

Мектеп психологінің кәсіби жұмысы бірнеше өзара байланысты бағыттан тұрады.

1. Психологиялық диагностика

Диагностикалық жұмыстардың негізгі мақсаты – оқушыға «баға беру» емес, оның психологиялық жағдайын түсініп, қандай қолдау қажет екенін анықтау.

Педагог-психолог:

· мектепке бейімделу деңгейін;

· эмоционалдық жағдайын;

· мазасыздық белгілерін;

· өзіндік бағасын;

· сыныптағы тұлғааралық қарым-қатынасты;

· оқу мотивациясын;

· қарым-қатынас ерекшеліктерін зерттей алады.

Диагностика нәтижесі міндетті түрде психологиялық қолдау мен әрі қарайғы жұмыс жоспарын анықтауға бағытталуы тиіс.

2. Профилактикалық жұмыс

Психологиялық жұмыстың ең нәтижелі бағытының бірі – мәселе пайда болғаннан кейін күресу емес, оның алдын алу.

Осы мақсатта мектепте:

· «Менің эмоцияларым»,
«Жақсы сөз – жарым ырыс»,
«Біз біргеміз»,
«Қауіпсіз сынып»,
«Мен және менің таңдауым»,
«Қиын жағдайда кімнен көмек сұраймын?»,
«Кикілжіңді бейбіт шешу жолдары» сияқты тренингтер мен психологиялық сағаттарды жүйелі ұйымдастыру тиімді.

Осындай жұмыстар барысында балалар бір-бірін тыңдауға, өз сезімін дұрыс жеткізуге, шекарасын қорғауға және өзгелердің пікірін құрметтеуге дағдыланады.

3. Түзету-дамыту жұмыстары

Кейбір оқушыларға жалпы профилактикалық шаралардан бөлек жеке немесе шағын топтық психологиялық қолдау қажет болуы мүмкін.

Түзету-дамыту жұмысында:

· арт-терапиялық жаттығулар;

· релаксациялық әдістер;

· эмоцияларды тану жаттығулары;

· рөлдік ойындар;

· метафоралық тапсырмалар;

· коммуникативтік тренингтер;

· өзіндік бағалауды арттыру жаттығулары;

· жағдаяттық тапсырмалар қолданылуы мүмкін.

Мұнда педагог-психологтің басты қағидасы – баланың кемшілігін көрсету емес, оның бойындағы ресурсты анықтап, күшті жағын дамыту.

«Мәселені емес, баланы көре білу» қағидасы

Психолог тәжірибесінде кейде:

· «Бұл бала сабаққа қызықпайды»,
«Өте тұйық»,
«Тәртібі қиын»,
«Ешкіммен араласпайды» деген пікірлер айтылуы мүмкін.

Алайда психолог үшін баланың әрекетінің сыртқы көрінісінен бұрын оның себебін анықтау маңызды.

Мысалы, оқушының үндемеуі тәртіпсіздік немесе енжарлық емес, ұялшақтықтың, қорқыныштың немесе өзіне сенімсіздіктің белгісі болуы ықтимал. Ал агрессивті мінез кей жағдайда баланың өзінің ішкі ренішін жеткізе алмауынан туындауы мүмкін.

Сондықтан педагог-психологтің кәсіби ұстанымын: «Бұл балада қандай мәселе бар?» деген сұрақтан «Бұл балаға қазір қандай қолдау қажет?» деген сұраққа бағыттау маңызды деп есептеймін.

Психологиялық қауіпсіз мектеп – тек жанжал мен тәртіпсіздік жоқ орта емес. Ол – бала өзін қабылданған, тыңдалған, құрметтелген және қорғалған сезінетін орта.

Осы ортаны қалыптастыруда педагог-психолог ерекше рөл атқарады. Оның қызметі диагностика жүргізумен немесе қиын жағдайдағы оқушыға кеңес берумен шектелмеуі тиіс. Қазіргі педагог-психолог – бала, ата-ана және мұғалім арасындағы байланысты нығайтатын, мектептегі эмоционалдық мәдениетті қалыптастыратын маман.

Бүгінгі психологиялық қызметтің басты мақсаты – мәселе туындағаннан кейін ғана әрекет ету емес, оның алдын алу.

Әр бала:

· «Мені бұл жерде түсінеді»,
«Менің пікірім маңызды»,
«Қиналсам, көмек сұрай аламын»,
«Мен бұл ортада қауіпсізбін»

деп сезіне алса, бұл мектептегі психологиялық қызметтің маңызды нәтижелерінің бірі болмақ.

Себебі психологиялық тұрғыдан қауіпсіз бала ғана білім алуға, шығармашылықпен айналысуға, қарым-қатынас жасауға және өз мүмкіндігін толық ашуға қабілетті.

Оқушының жан дүниесін түсіну – оның болашағына жасалған қамқорлық. Ал мектептегі сенім мен қауіпсіздік мәдениетін қалыптастыру – педагог-психолог қызметінің ең маңызды миссияларының бірі.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Алдамұратов Ә. Жалпы психология. – Алматы: Білім.

2. Жарықбаев Қ. Психология негіздері. – Алматы.

3. Немов Р.С. Психология. – Москва: Владос.

4. Выготский Л.С. Педагогическая психология. – Москва.

5. Божович Л.И. Личность и её формирование в детском возрасте. – Санкт-Петербург.

6. Мухина В.С. Возрастная психология. – Москва.

7. Оқушылардың психологиялық денсаулығын сақтау және білім беру ортасында қолайлы психологиялық ахуал қалыптастыруға арналған әдістемелік материалдар.

Зейнелғабдинова Гүлжанат Зейнелғабдинқызы

Ақтөбе облысы Шалқар ауданы «Сарысай мектеп-бөбекжай бақшасы»

педагог-психолог