2026 жылғы 10 қазанда «Ұлы дала ұстазы» халықаралық ғылыми-педагогикалық журналы мен «Педагогикалық даму» республикалық ғылыми-әдістемелік орталығының ұйымдастыруымен өткен «Білім берудегі жаңа трендтер: педагогикалық идеялар мен дағдылар, үздік тәжірибелер» атты республикалық тәжірибе алмасу онлайн-конференциясында баяндама жасап, өзінің педагогикалық тәжірибесімен бөлісті.

Есімова Фарида Мұратбекқызы

Қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі

Атырау облысы, Махамбет ауданы

Махамбет ауылы

Аңдатпа. Мақалада XVII ғасырдағы қазақ жыраулық поэзиясының көрнекті өкілі Жиембет Бортағашұлы шығармаларындағы елдік идея мен ұлттық рухтың көркемдік көрінісі қарастырылады. Жыраудың Есім ханға арналған толғаулары, туған жерге сағыныш сарыны, ерлік пен азаматтық ұстанымға негізделген поэтикалық ой жүйесі талданады. Жиембет поэзиясындағы ел тұтастығы, жер қадірі, билік пен халық алдындағы жауапкершілік, ар-намыс, еркіндік ұғымдарының сабақтастығы айқындалады. Жырау мұрасының тарихи-танымдық әрі тәрбиелік мәні бүгінгі ұлттық сана тұрғысынан бағаланады.

Түйін сөздер: Жиембет жырау, жыраулық поэзия, елдік идея, ұлттық рух, ерлік, туған жер, Есім хан, толғау, ұлттық құндылық.

Кіріспе

Қазақ әдебиетінің тарихында жыраулар поэзиясы халықтың саяси-әлеуметтік ойы, тарихи жады, дүниетанымы мен рухани болмысын қатар танытатын аса маңызды көркемдік арна болып саналады. Жырау тек сөз иесі емес, өз дәуірінің қоғамдық мәселелеріне үн қосқан, ел тағдырына араласқан, қажет кезінде ханға кеңес айтып, халықтың мұң-мүддесін жеткізген тұлға болды. Сондықтан жыраулық поэзиядағы елдік мұрат пен азаматтық үнді сол кезеңдегі тарихи шындықтан бөліп қарау мүмкін емес. XV–XVII ғасырлардағы жыраулар шығармашылығының осы сипаты ғылыми еңбектерде де қоғамдық қызмет, жорықшылық, билікке қатысу және толғау жанрының қалыптасуымен сабақтастырыла қарастырылады [5, 18-б.].

Жиембет Бортағашұлы – осы дәстүрдің XVII ғасырдағы айқын өкілдерінің бірі. Оның бізге жеткен мұрасы көлем жағынан көп болмаса да, мазмұндық салмағы мен тарихи сипаты жағынан бағалы. Жырау поэзиясында жеке адамның тағдыры елдің тағдырымен ұштасады; батырдың намысы ру не жеке бастың мүддесі деңгейінде қалмай, ел бірлігі, жер тұтастығы, әділеттілік, ерлік пен жауапкершілік сияқты ірі ұғымдарға ұласады. Жиембет мұрасын жинақтап жариялаған әдеби басылымдарда оның өмірі мен шығармалары Есім хан дәуіріндегі тарихи оқиғалармен байланысты беріледі [1, 58-б.].

Жиембет шығармаларындағы негізгі өзектің бірі – елге қызмет ету идеясы. Жырау өзін хан сарайындағы жай кеңесші немесе жорық үстіндегі қатардағы сарбаз ретінде емес, елдің бірлігі мен мемлекеттің беріктігіне үлес қосқан азамат ретінде танытады. Бұл өзін-өзі дәріптеу мақсатынан гөрі, билік иесіне ел тірегі болған ердің еңбегін ұмытпау қажеттігін еске салатын азаматтық ұстанымға жақын. Осы тұрғыдан алғанда, Жиембет толғауларының пафосы – тұлғалық өрлік пен қоғамдық жауапкершіліктің тұтастығында.

Жиембет жыраудың тарихи тұлғасы және жыраулық болмысы

Жиембет өмір сүрген кезең Қазақ хандығының ішкі тұтастықты сақтауға, сыртқы қауіптерге қарсы тұруға ұмтылған күрделі дәуірімен тұспа-тұс келді. Мұндай жағдайда жыраулардың қоғамдық қызметі айрықша мәнге ие болды. Олар ел басқару ісіне араласып, жорықтарға қатысып, хандарға пікір айтып, халық пен билік арасындағы рухани байланыстың бір арнасына айналды. Жиембеттің де жыраулық болмысы оның батырлық, билікшілік, шешендік қасиеттерімен сабақтас қалыптасты деген тұжырым әдеби-тарихи еңбектерде орныққан [3, 130-б.].

Жыраудың бізге жеткен туындылары тарихи жағдайдың тікелей үнін сақтайды. Онда абстрактілі насихаттан гөрі нақты тұлғалар, нақты қарым-қатынас, туған жер атаулары, елдік мүддеге қатысты ойлар алдыңғы қатарға шығады. Сондықтан Жиембет поэзиясын тек көркем мәтін ретінде емес, дәуірдің рухани-психологиялық болмысын танытатын тарихи-әдеби мұра ретінде бағалауға болады. Қазақ әдебиетінің энциклопедиялық деректерінде де Жиембет жырау шығармаларының тарихи-этнографиялық мәні атап көрсетіледі [4, 218-б.].

Жиембет жырларының көркемдік табиғатына тән басты белгі – толғау иесінің тікелей сөйлеуі. Жырау ойын жасырмайды, қарсы алдындағы тұлғаны атымен атайды, өзінің өткен қызметін, ел алдындағы орнын, көңіл күйін нақты сипаттайды. Мұндай поэтикалық сөйлеу үлгісі ұлттық рухтың сөздегі бейнесін жасайды: жырау өзін еркін ойлайтын, ар-намысын жоғары қоятын, биліктен именбей ақиқатты айтуға тиіс азамат ретінде көрсетеді.

«Еңсегей бойлы Ер Есім» толғауындағы елдік идея

Жиембет есімін кең танытқан шығармалардың бірі – «Еңсегей бойлы Ер Есім» толғауы. Толғауда жырау Есім ханға тікелей тіл қатып, өзінің бұрынғы қызметін еске түсіреді. «Қолыңа болдым сүйесін, қолтығыңа болдым демесін» деген жолдар жыраудың хан билігінің орнығуына, елдің қорғаныс ісіне және кеңес құру дәстүріне араласқан тұлғалық орнын аңғартады. Бұл жолдарда жеке мақтаныш бар болғанымен, негізгі салмақ «елге тірек болу» ұғымына түседі [1, 58-б.].

Толғаудағы елдік идеяның маңызды қыры – кеңес пен бірлік мәселесі. «Елің кеңес құрғанда» деген тіркес сол дәуірдің қоғамдық ойлауында ел тағдыры бір адамның шешімімен ғана емес, ақылдасу, кеңесу арқылы айқындалуы тиіс деген түсініктің болғанын байқатады. Жырау өзін осындай кеңесте сөз айта алатын, тәжірибесі бар тұлға ретінде көрсетеді. Бұл жерде хан мен жырау арасындағы қатынас қарапайым бағыныштылық үлгісінен гөрі мемлекет ісіндегі өзара жауапкершілік сипатына ие.

Жиембет ханға деген бұрынғы құрметін де жасырмайды. Бірақ құрмет әділетсіздікке үнсіз көну дегенді білдірмейді. Жыраудың сөзіндегі қайсарлық осы тұста анық көрінеді. Ол өзінің ерлігін жолбарыс пен аюға, өрлігін асау тайға, беріктігін қарағай мен қайыңға теңейді. Мұндай теңеулер тек батырдың дене күшін көрсету үшін алынбаған. Дала дүниетанымындағы еркіндік, қуат, табиғи беріктік секілді ұғымдар арқылы ұлттық мінездің поэтикалық моделін жасайды. Жырау үшін ерлік – жауға шапқан сәттегі батылдық қана емес, қажет кезде билік иесіне тура сөз айта алу қабілеті.

Бұл сипат Жиембет поэзиясындағы ұлттық рухтың өзегін айқындайды. Ұлттық рух мұнда ұрандық мағынада емес, азаматтың туған елі алдындағы жауапкершілігі, ар-намысты қорғауы, еркін ойы және елдің болашағына алаңдауы арқылы танылады. Жырау ханды сынағанда мемлекетті әлсіретуді көздемейді; керісінше, билік пен ел арасындағы әділетті қатынастың бұзылуы тұтастыққа зиян келтіретінін ескертеді. Сондықтан оның өткір сөзі – жеке өкпенің ғана емес, саяси-этикалық талаптың көрінісі.

Жиембеттің Есім ханға айтқан сөздерінде «мен» формасы жиі кездеседі. Алайда бұл «мен» тек жеке тұлғалық мен емес. Оның артында батырдың жасағы, ағайын-туысы, елге сіңірген еңбегі, туған аймағы, әлеуметтік беделі тұр. Осы себепті жыраудың жеке намысы ұжымдық намыспен астасып кетеді. Өз қадірін қорғау арқылы ол елге қызмет еткен ердің қадірін қорғап отыр. Мұндай поэтикалық тәсіл жыраулық дәстүрдегі тұлға мен халық арасындағы тұтастықты көрсетеді.

Туған жер бейнесі және ұлттық рух

Жиембет поэзиясындағы ұлттық рухтың тағы бір айқын қыры – туған жерге деген терең сүйіспеншілік. «Қол-аяғым бұғауда» толғауында еркіндігінен айырылған жыраудың ішкі трагедиясы туған өлкемен қоштасу сезімі арқылы беріледі. «Тарылды байтақ кең жерім» деген қарама-қайшылықты тіркес ерекше әсер қалдырады: кең дала физикалық тұрғыдан тарылған жоқ, бірақ еркіндігі шектелген адам үшін сол кеңістік те тар дүниеге айналады. Осылайша туған жер бейнесі еркіндік ұғымымен тікелей сабақтасады [2, 51-б.].

Толғауда Өзен, Арал, Дендер секілді жер-су атауларының аталуы мәтінге нақтылық береді. Жырау үшін туған жер жалпылама географиялық кеңістік емес, өмір жолы, елдік жады, туыстық байланыс пен ерлік тарихы сіңген мекен. Оның жермен қоштасуы – жеке адамның туған өлкеге сағынышы ғана емес, елінен ажыраған азаматтың рухани күйзелісі. Мұндай сарын қазақ жыраулық поэзиясындағы атамекен идеясының табиғи жалғасы болып табылады.

Ұлттық рухтың ең берік тіректерінің бірі – жерге деген тарихи жауапкершілік. Жиембет жырларында туған жердің атаулары өздігінен поэтикалық символға айналады: олар өткен күннің куәсі, еркіндіктің мекені, елмен тұтастықтың белгісі. Жыраудың туған өлкеге қайтып оралуды аңсауы «жер» ұғымын тек табиғи кеңістік емес, адамның рухани тамыры ретінде көрсетеді. Бұл идея қазіргі оқырман үшін де мәнін жоймайды, өйткені ұлттық сана тарихи жад пен туған жерді қадірлеу арқылы нығаяды.

Ерлік, намыс және азаматтық жауапкершілік

Жиембет шығармаларындағы ерлік ұғымын тек әскери батырлықпен шектеу дұрыс емес. Жырау поэзиясында ерлік үш деңгейде танылады: жауға қарсы қайрат, билік алдында ақиқатты айту және қиындыққа мойымау. Осы үш сипат бірігіп, ұлттық рухтың тұтас моделін құрайды. Батырдың күш-қайраты қоғамға пайдалы қызметпен ұштасқанда ғана мәнді. Жиембет өз ерлігін айтқанда оны ел алдындағы еңбегімен байланыстырады, сондықтан оның поэзиясындағы қаһармандық дара мақтаннан гөрі қоғамдық мазмұнға ие.

«Әмірің қатты Есім хан» сияқты толғауларда жыраудың қарсылық үні анық сезіледі. Мұнда хан әміріне қарсы сөз айту жыраудың жеке мінезінен ғана туындамайды; оның ар жағында туыстық борыш, әділет өлшемі, батырлық намыс жатыр. Жиембет үшін билік шексіз үстемдік емес, белгілі бір моральдық жауапкершілікпен шектелуге тиіс. Хан да ел бірлігін сақтауға, ердің еңбегін бағалауға, әділ шешім қабылдауға міндетті. Осы ойлар жыраудың шығармаларын саяси-этикалық мазмұны терең мұра деңгейіне көтереді.

Жиембет поэзиясындағы намыс ұғымы да маңызды. Намыс – жыраудың өз қадірін қорғауы ғана емес, ердің ел алдындағы абыройын сақтауы. Ол қорлыққа көнуді рухани жеңіліс деп қабылдайды. Сол себепті жыраудың сөзінде өткірлік, қайсарлық, кей тұста сес көрсету бар. Бірақ оның көркемдік табиғаты дөрекі қарсылыққа емес, мәрт мінезге негізделген. Бұл қасиет жыраулық поэзиядағы ұлттық мінездің айқын белгілерінің бірі ретінде танылады.

Ұлттық рух және көркемдік жүйе

Жиембет толғауларындағы ұлттық рух мазмұнмен ғана емес, көркемдік жүйемен де беріледі. Жырау табиғатқа тән күшті бейнелерді – жолбарыс, аю, асау тай, қарағай, қайың сияқты образдарды ер мінезін сипаттауға пайдаланады. Бұл теңеулердің бәрінде дала адамына таныс табиғи әлем бар. Нәтижесінде поэзиялық бейне ұлттық дүниетанымға жақын, нақты әрі есте қаларлық сипат алады.

Сонымен бірге Жиембет шығармаларында қайталау, риторикалық сұрақ, қаратпа сөздер, параллель құрылымдар мол ұшырасады. Мұндай тәсілдер ауызша айтылатын толғаудың үндік қуатын күшейтеді. «Есім хан» деген қаратпаның қайталануы жырау мен хан арасындағы диалогтық қатынасты алдыңғы қатарға шығарады. Оқырман немесе тыңдаушы жыраудың сөзін сырттай баяндау емес, дәл сол сәттегі бетпе-бет пікірталас секілді қабылдайды. Бұл – Жиембет толғауларының драмалық қуатын арттыратын маңызды ерекшелік.

Жырау тіліндегі қысқа әрі нық тіркестер де ұлттық рухтың экспрессиясын күшейтеді. Өлең жолдары ұзақ түсіндіруден гөрі дәлелді мәлімдеме, ескерту, серт, өкініш, сағыныш түрінде беріледі. Мұндай сөйлеу үлгісі шешендік дәстүрмен үндеседі. Жиембеттің поэтикалық сөзі арқылы батырлық пен шешендік бір арнада тоғысады. Осы тұтастық жыраудың көркемдік тұлғасын ерекшелейді.

Елдік идеяның рухани-адамгершілік мазмұны

Жиембет шығармаларындағы елдік идеяны тек мемлекетшілдік ұғымымен шектеуге болмайды. Оның негізінде адамгершілік өлшемдер де жатыр. Елді сақтау үшін күш қана емес, әділет, кеңес, өзара құрмет, ердің еңбегін бағалау, туған жерге адалдық қажет. Жырау ханға ренжіген сәтінде де осы құндылықтарды алға тартады. Демек, елдік идея билікке бағынудың емес, билік пен халық арасындағы моральдық келісімнің көрінісі ретінде танылады.

Бұл ерекшелік жырау мұрасын қазіргі ұлттық тәрбие тұрғысынан да маңызды етеді. Бүгінгі қоғамда отансүйгіштік ұғымы туған жерді жақсы көрумен ғана шектелмей, қоғамдық жауапкершілік, заң мен әділетті құрметтеу, ел мүддесіне адал қызмет ету, тарихи жадыны сақтау секілді құндылықтармен толығады. Жиембет толғауларындағы елдік мұрат осы құндылықтардың дәстүрлі негіздерін танытады. Сондықтан оның шығармалары жас ұрпаққа ұлттық рухтың тарихи бастауларын түсіндіруде мазмұнды материал бола алады.

Жыраудың елдік идеясы бір жағынан батырдың ерлігі арқылы, екінші жағынан сөздің күші арқылы көрінеді. Жиембет үшін найза мен сөз бір-біріне қарсы ұғымдар емес: ел қауіпке ұшыраса – қару керек, әділет бұзылса – сөз керек. Осы қос қызмет жыраудың тұлғалық болмысын толықтырады. Қазақ жыраулық дәстүрінің қоғамдық беделі де осындай синкреттік қызметпен байланысты болғаны әдебиеттануда көрсетіледі [6, 18-б.].

Жиембет мұрасының тарихи-танымдық және тәрбиелік мәні

Жиембет жыраудың шығармалары бүгінгі күнге толық көлемде жетпеген. Соған қарамастан сақталған толғаулардың өзі дәуірдің саяси ахуалы, хан мен батыр арасындағы қатынас, ел мен жерге көзқарас, ерлік кодексі туралы маңызды түсінік береді. Жырау мұрасын жариялаған «Бес ғасыр жырлайды», «Ай, заман-ай, заман-ай...», «Екімыңжылдық дала жыры» секілді жинақтар оның шығармаларын әдеби айналымда сақтауға ықпал етті [1, 58-б.; 2, 51-б.; 3, 130-б.].

Тарихи-танымдық тұрғыдан Жиембет поэзиясы бірнеше құндылығымен ерекшеленеді. Біріншіден, ол тарихи тұлғалардың өзара қатынасын көркем сөз арқылы сезіндіреді. Екіншіден, сол дәуірдегі ел басқару мәдениеті, кеңес құру, батырдың әлеуметтік беделі, туған жерге қатынас секілді ұғымдарды көрсетеді. Үшіншіден, поэзиялық мәтінде сақталған жер-су атаулары тарихи география мен мәдени жад тұрғысынан да назар аударуға тұрарлық. Төртіншіден, жыраудың тілі ұлттық мінез бен шешендік дәстүрдің көркем үлгісін ұсынады.

Тәрбиелік тұрғыдан алғанда, Жиембет шығармалары жастарды дайын ұранға емес, жауапты азаматтық ұстанымға жетелейді. Жырау бейнесінен өз пікірін айта алатын, еңбегін ел мүддесімен байланыстыратын, туған жерін қадірлейтін, қиындыққа мойымайтын тұлға көрінеді. Мұндай құндылықтар қазіргі білім беру кеңістігінде де маңызын жоғалтқан жоқ. Ұлттық рухты тәрбиелеу тарихи мәтінді жаттатумен емес, оның астарындағы ар-намыс, жауапкершілік, елге қызмет, әділет сияқты ұғымдарды түсіндірумен нәтижелі болмақ.

Жиембет мұрасын қазіргі кезеңде насихаттауда оның шығармаларын тек тарихи дерек ретінде қабылдамай, көркемдік қуатына да назар аудару қажет. Толғауларды мәнерлеп оқу, мәтіндегі риторикалық құрылымдарды талдау, туған жер атауларының мәнін зерттеу, хан мен жырау арасындағы диалогты тарихи контексте қарастыру – шығарманың мазмұнын терең түсінуге мүмкіндік береді. Сондай-ақ жырау поэзиясын Қазтуған, Доспамбет, Шалкиіз, Марғасқа секілді жыраулар мұрасымен салыстыра зерттеу арқылы қазақ жыраулық дәстүріндегі сабақтастықты кеңірек тануға болады.

Қорытынды

Жиембет жырау шығармаларындағы елдік идея мен ұлттық рух бір-бірінен ажырамайтын тұтас көркемдік-идеялық жүйе құрайды. Елдік идея жырау толғауларында елге қызмет ету, жерді қадірлеу, бірлік пен кеңесті сақтау, биліктің әділетті болуын талап ету, ердің еңбегін бағалау сияқты ұғымдар арқылы көрінеді. Ал ұлттық рух осы құндылықтарды қорғайтын қайсар мінезден, еркін ойдан, батырлықтан, ар-намыстан және туған жерге деген сүйіспеншіліктен танылады.

«Еңсегей бойлы Ер Есім» толғауындағы ханға тікелей айтылған сын, өзінің ел алдындағы еңбегін еске салу, ерлік пен өрлікті табиғат бейнелері арқылы суреттеу – Жиембеттің азаматтық тұлғасын танытады. «Қол-аяғым бұғауда» толғауындағы туған жерге сағыныш еркіндік пен атамекен ұғымдарының өзара байланысын тереңдетеді. Осы екі арна – ел мүддесі мен жерге адалдық – жыраудың ұлттық рух туралы көркем тұжырымын айқындайды.

Жиембет мұрасының құндылығы оның белгілі бір тарихи тартысты баяндауымен ғана өлшенбейді. Ол қазақ қоғамындағы ердің жауапкершілігі, биліктің моральдық шегі, сөз бостандығының дәстүрлі үлгісі, туған жерге адалдық, ел бірлігі секілді мәселелерді көркем тілде көтереді. Сондықтан Жиембет жырау поэзиясы – ұлттық тарихи жадтың, елдік ойдың және рухани тәуелсіздік сезімінің маңызды мұрасы. Оны зерттеу мен насихаттау өткенді тануға ғана емес, қазіргі ұрпақтың азаматтық санасын, ұлттық құндылықтарға құрметін қалыптастыруға да қызмет етеді.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Бес ғасыр жырлайды: XV ғасырдан XX ғасырдың бас кезіне дейінгі қазақ ақын-жырауларының шығармалары. Т. 1 / құраст. М. Мағауин, М. Байділдаев. – Алматы: Жазушы, 1984.

2. Ай, заман-ай, заман-ай... (Бес ғасыр жырлайды). Т. 1. – Алматы: Қазақ ССР Баспасөз жөніндегі мемлекеттік комитеті бас редакциясы – РББ, 1991. – 384 б.

3. Екімыңжылдық дала жыры / бас редактор Ә. Нысанбаев. – Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2000. – 752 б.

4. Қазақ әдебиеті: энциклопедиялық анықтамалық / бас ред. И. Тасмағамбетов. – Алматы: Аруна Ltd., 2005.

5. Негимов С. Ақын-жыраулар поэзиясы. Генезис. Стилистика. Поэтика. – Алматы: Ғылым ғылыми баспа орталығы, 2001. – 280 б.

6. Адырна: ежелгі жыраулар. Т. 1 / құраст. Ж. Асанов. – Ақтөбе: Шамшырақ-Ақтөбе, 2011.