2026 жылғы 10 қазанда «Ұлы дала ұстазы» халықаралық ғылыми-педагогикалық журналы мен «Педагогикалық даму» республикалық ғылыми-әдістемелік орталығының ұйымдастыруымен өткен «Білім берудегі жаңа трендтер: педагогикалық идеялар мен дағдылар, үздік тәжірибелер» атты республикалық тәжірибе алмасу онлайн-конференциясында баяндама жасап, өзінің педагогикалық тәжірибесімен бөлісті.

Абишева Айгерим Даулетовна

Тарих пәні мұғалімі

Шымкент қаласы, 59 жалпы орта білім беру мектебі

Аннотация

Мақалада Қазақстан тарихын оқыту барысында тарихи деректерді оқу мазмұнының қосымша иллюстрациясы ретінде емес, тарихи білімді құрастырудың негізгі құралы ретінде пайдаланудың әдістемелік мүмкіндіктері қарастырылады. Зерттеудің мақсаты – жазбаша, визуалды және картографиялық дереккөздерді жүйелі талдау арқылы оқушылардың тарихи ойлауын, дәлелге сүйенген пайымдауын және дереккөзге сыни көзқарасын дамытуға арналған сабақ үлгісін негіздеу. Әдіснамалық негіз ретінде тарихи ойлау, дереккөздің шығу тегін анықтау, контекстілеу, салыстыра тексеру және дәлел құрастыру жөніндегі ғылыми еңбектер алынды. Мақалада дерекпен жұмыстың бес кезеңді алгоритмі, Қазақстан тарихының нақты тақырыптарына бейімделген тапсырмалар, бағалау критерийлері және мұғалімнің рефлексиялық талдау тәсілдері ұсынылады. Ұсынылған модель тарихи құжаттың авторын, мақсатын, уақытын, аудиториясын және ықтимал шектеулерін бірізді қарастыруға негізделеді. Жұмыстың нәтижесі эмпирикалық эксперимент қорытындысы емес, ғылыми әдебиеттерді синтездеу арқылы жасалған әдістемелік ұсыныстар жүйесі болып табылады. Бұл тәсіл оқушыларды дайын тарихи тұжырымды жаттаудан деректерді салыстыруға, қарама-қайшы мәліметтерді түсіндіруге және өз пікірін айғақтармен негіздеуге бағыттайды. Модельді негізгі және жалпы орта білім беру деңгейлеріндегі Қазақстан тарихы сабақтарының мазмұнына бейімдеуге болады.

Түйін сөздер: Қазақстан тарихы, тарихи дерек, тарихи ойлау, дереккөзді талдау, сыни ойлау, дәлелді пайымдау, қалыптастырушы бағалау.

Кіріспе

Тарихи білімнің сапасы оқушының даталар мен тұлғаларды қаншалықты есте сақтағанымен ғана өлшенбейді. Тарихты түсіну – өткен оқиғалар туралы тұжырымдардың қандай деректерге сүйенетінін, дерек кімнің көзқарасын жеткізетінін және сол деректен қандай қорытынды жасауға болатынын пайымдау. Осы тұрғыдан алғанда тарихи құжат, фотосурет, карта, естелік немесе статистикалық кесте оқулық мәтінін безендіретін материал емес, танымдық сұрақ тудыратын айғақ болып саналады.

С. Уайнбург тарихи ойлауды күнделікті интуитивті түсіндіруден өзгеше, деректің пайда болу жағдайына назар аударатын интеллектуалдық әрекет ретінде сипаттайды [1]. П. Сейшас пен Т. Мортон тарихи дәлел, тарихи маңыздылық, сабақтастық пен өзгеріс, себеп-салдар, тарихи перспектива және этикалық өлшем секілді ұғымдарды жүйелейді [2]. Бұл еңбектер дерекпен жұмысты кездейсоқ сұрақ-жауаптан жүйелі зерттеу әрекетіне айналдыруға негіз береді.

Қазақстан тарихын оқытуда мәселе әсіресе маңызды: әртүрлі кезеңдердің жазба ескерткіштері, патшалық әкімшілік құжаттары, баспасөз материалдары, фотосуреттер мен ауызша тарих куәліктері оқиғаларды бірнеше қырынан қарастыруға мүмкіндік береді. Дегенмен дереккөздерді сабақта қолданудың өзі оқушының сыни ойлауын автоматты түрде дамытпайды. Ол үшін мақсатқа сай сұрақтар, салыстыру өлшемдері және дәлелді жауапқа қойылатын айқын талаптар қажет.

Мақсат – Қазақстан тарихы сабақтарына енгізуге болатын дерекке негізделген оқыту моделін ғылыми-әдістемелік тұрғыдан негіздеу. Міндеттер: тарихи дерекпен жұмыс қағидаларын жинақтау; сабақта қолданылатын алгоритм құрастыру; әртүрлі дерек түріне арналған тапсырмалар ұсыну; оқу жетістігін бағалау критерийлерін анықтау. Зерттеу сұрағы: тарихи дереккөзді кезең-кезеңімен талдау оқушының тарихи тұжырымды дәлелмен негіздеуіне қалай жағдай жасайды?

Материалдар мен әдістер

Мақала теориялық-әдістемелік сипатта жазылды. Талдау нысаны – тарихи ойлауды оқытуға арналған ғылыми еңбектер, тарих пәнінің мазмұны және дерекке негізделген тапсырма құрастыру қағидалары. Әдістер ретінде ғылыми әдебиеттерді мазмұндық талдау, педагогикалық модельдеу, тапсырмаларды дидактикалық жіктеу және бағалау өлшемдерін жобалау қолданылды. Нақты мектеп, сынып, қатысушы саны немесе тәжірибе мерзімі туралы мәліметтер берілмегендіктен, бұл жұмыста өткізілген педагогикалық эксперимент жөнінде тұжырым жасалмайды.

Модельдің теориялық өзегі үш әрекеттен тұрады: деректің шығу тегін зерттеу (sourcing) , оның тарихи жағдайын анықтау (contextualization) және басқа деректермен салыстыра тексеру (corroboration) . Рейсманның зерттеуінде құжаттармен мақсатты жұмыс тарихи ойлау дағдыларын дамытуға ықпал ете алатыны көрсетілген [3]. Мұнда аталған қағидалар Қазақстан тарихының мектептік тақырыптарына бейімделген.

Нәтижелер: дерекпен жұмыс істеудің әдістемелік моделі

Әдебиеттерді талдау нәтижесінде «Сұрақ – дерек – контекст – салыстыру – дәлел» атты бес кезеңді әдістемелік модель ұсынылады. Бірінші кезеңде мұғалім оқушыларға бір ғана фактілік сұрақ емес, әртүрлі деректер арқылы жауап іздеуге болатын проблемалық сұрақ қояды. Екінші кезеңде оқушы дерек авторын, жасалған уақытын, мақсатын және адресатын анықтайды. Үшінші кезеңде тарихи жағдайды ескереді. Төртінші кезеңде кемінде екі деректің ортақ және қайшылықты мәліметтерін салыстырады. Бесінші кезеңде тұжырымын нақты айғақтармен негіздейді.

Практикалық тапсырмалар жүйесі

1-тапсырма. «Деректің төлқұжаты». Тақырып: Қазақ хандығының құрылуы. Мұғалім оқулықта берілген «Тарих-и Рашиди» еңбегінен алынған, библиографиялық тұрғыдан тексерілген үзіндіні ұсынады. Оқушылар үзіндінің авторын, еңбектің жазылған кезеңін, баяндалатын оқиғамен уақыттық арақашықтығын және авторлық ұстанымның ықтимал әсерін анықтайды. Негізгі сұрақ: «Бұл үзінді Қазақ хандығының құрылуы туралы нені дәлелдей алады және нені жалғыз өзі дәлелдей алмайды? » Мұндай сұрақ деректі дайын ақиқат ретінде қабылдаудың орнына оның танымдық мүмкіндігі мен шектеуін бағалауға үйретеді.

2-тапсырма. «Екі көзқарас – бір оқиға». Тақырып: XIX ғасырдағы ұлт-азаттық қозғалыстар. Оқушыларға бір тарихи оқиғаға қатысты әкімшілік құжат пен кейінгі тарихи зерттеуден алынған қысқа үзінді ұсынылады. Әр мәтіннің мақсаты, қолданған ұғымдары, оқиғаға берген бағасы салыстырылады. Тапсырма қорытындысында оқушы екі деректің бір-бірін толықтыратын және қайшы келетін тұстарын көрсетеді. Мұғалім деректердің түпнұсқалығы мен жас ерекшелігіне сәйкестігін алдын ала тексеруі тиіс.

3-тапсырма. «Фотосурет не айтады, не айтпайды? ». Тақырып: XX ғасырдағы Қазақстанның әлеуметтік өзгерістері. Оқушылар мерзімі мен шыққан жері анықталған тарихи фотосуретті сипаттайды: көрінетін нысандарды жорамалдан ажыратады; кадрдан тыс қалған мәліметтерді атайды; фотосуреттен туындаған екі зерттеу сұрағын құрастырады. Одан кейін фотосуретті сол кезеңдегі жазба дерекпен салыстырады. Нәтижесінде визуалды деректің де таңдау мен көзқарасқа тәуелді екені талқыланады.

4-тапсырма. «Картадағы өзгерісті түсіндір». Тақырып: Қазақстан аумағындағы әкімшілік-аумақтық өзгерістер. Оқушылар екі кезеңге жататын, шыққан дерегі белгілі карталарды салыстырады. Шекара, атау, әкімшілік орталық және шартты белгілердегі айырмашылықтарды белгілейді. Әр өзгеріске ықтимал тарихи түсіндірме ұсынып, оны мәтіндік дерекпен тексереді. Бұл тапсырма картаны тарихи айғақ ретінде қолдануға және кеңістіктік өзгерістерді себеп-салдарлық байланыста түсіндіруге бағытталған.

5-тапсырма. «Дәлелді тарихи пікір». Тақырып: Алаш қозғалысының тарихи маңызы. Оқушылар бағдарламалық құжаттардан және ғылыми зерттеулерден алынған қысқа, тексерілген мәтіндерге сүйеніп, «Қозғалыстың тарихи маңызы қандай өлшемдермен бағаланады? » деген сұраққа жауап жазады. Жауап құрылымы: тұжырым; екі дерекке сүйенген айғақ; айғақтардың тұжырымды қалай қолдайтынын түсіндіру; деректердің шектеуі. Әртүрлі түсіндіруге ашық мәселе болғандықтан, бағалау оқушының саяси бағасына емес, дәлелінің сапасына негізделеді.

Бағалау және кері байланыс

Дерекке негізделген оқытуды бағалау үшін дұрыс датаны атаумен шектелмейтін аналитикалық рубрика қажет. Ұсынылатын төрт өлшем: деректің шығу тегін анықтау; тарихи контексті түсіндіру; деректерді салыстыру; тұжырымды айғақпен негіздеу. Әр өлшем 0–2 балл аралығында бағаланады: 0 – орындалмаған; 1 – жартылай орындалған; 2 – негізделген және нақты орындалған. Ең жоғары нәтиже – 8 балл. Бұл шкала ұсыныстық сипатта, мектептің қолданыстағы бағалау тәртібін алмастырмайды.

Қалыптастырушы кері байланыс оқушының қатесін ғана емес, келесі әрекетін көрсетуі керек. Мысалы: «Деректің авторын анықтадың; енді оның қандай мақсатпен жазылғанын түсіндір» немесе «Екі құжатты салыстырдың; енді қайшылықтың ықтимал себебін тарихи контекст арқылы негізде». Мұндай кері байланыс дерек талдау үдерісін оқушыға түсінікті қадамдарға бөледі.

Талқылау

Ұсынылған модельдің басты артықшылығы – тарихи мазмұн мен пәндік ойлау әрекеттерін біріктіруі. Оқушы тарихи фактіні білумен қатар оның қалай анықталатынын үйренеді. Уайнбург пен Сейшас ұсынған теориялық қағидалар осы бағыттың маңызын көрсетеді [1; 2]. Рейсманның зерттеуі тарихи құжаттармен арнайы ұйымдастырылған жұмыстың әлеуетін эмпирикалық деңгейде қарастырғанымен [3], оның нәтижелерін Қазақстан мектептеріне автоматты түрде көшіруге болмайды: оқу бағдарламасы, тілдік орта, уақыт ресурсы және оқушы дайындығы әртүрлі болуы мүмкін.

Модельді енгізуде үш тәуекел ескерілуі қажет. Біріншіден, тарихи дерек тым күрделі болса, оқушы тарихи пайымдаудан гөрі мәтінді түсінуге барлық күшін жұмсайды; сондықтан көлемі ықшам, бірақ мазмұны бұрмаланбаған үзінділер таңдалады. Екіншіден, бір дерекке сүйенген пікірді абсолютті шындық деп қабылдау қаупі бар; бұған қарсы салыстыра тексеру кезеңі қажет. Үшіншіден, цифрлық архивтерден алынған материалдардың шығу тегі мен авторлық құқық шарттары алдын ала тексерілуі тиіс.

Әдістемелік модельдің тиімділігін мектеп тәжірибесінде тексеру үшін бірдей критерийлермен бағаланатын бастапқы және қорытынды жазбаша жұмыстарды салыстыруға болады. Мұндай зерттеуде қатысушылар саны, тапсырмалардың күрделілік деңгейі, уақыт аралығы және бағалау рәсімі ашық көрсетілуі керек. Осы мақалада мұндай деректер болмағандықтан, оқушылардың нәтижесі жақсарды деген сандық немесе себеп-салдарлық қорытынды жасалмайды.

Қорытынды

Қазақстан тарихы сабақтарында тарихи дереккөздермен жүйелі жұмыс істеу оқушыны өткенді дайын тұжырымдар жиынтығы ретінде қабылдаудан тарихи білімнің дәлелге сүйеніп жасалатынын түсінуге бағыттайды. Мақалада ұсынылған бес кезеңді модель дерек авторын анықтауды, тарихи контексті ескеруді, бірнеше деректі салыстыруды және айғаққа негізделген қорытынды құрастыруды бір оқу үдерісіне біріктіреді. Оның практикалық құндылығы – жазбаша құжатқа, картаға, фотосуретке және тарихи зерттеу үзіндісіне бейімделетін тапсырмалар мен ашық бағалау критерийлерінің ұсынылуында.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Wineburg, S. Historical Thinking and Other Unnatural Acts: Charting the Future of Teaching the Past. Philadelphia: Temple University Press, 2001.

2. Seixas, P. , Morton, T. The Big Six Historical Thinking Concepts. Toronto: Nelson Education, 2013.

3. Reisman, A. Reading Like a Historian: A Document-Based History Curriculum Intervention in Urban High Schools. Cognition and Instruction. 2012. Vol. 30 (1) . P. 86–112. DOI: 10.1080/07370008.2011.634081.

4. VanSledright, B. A. The Challenge of Rethinking History Education: On Practices, Theories, and Policy. New York: Routledge, 2011.

5. Barton, K. C. , Levstik, L. S. Teaching History for the Common Good. Mahwah, NJ: Lawrence Erlbaum Associates, 2004.

6. Lévesque, S. Thinking Historically: Educating Students for the Twenty-First Century. Toronto: University of Toronto Press, 2008.

7. Білім туралы. Қазақстан Республикасының 2007 жылғы 27 шілдедегі №319 Заңы. Әділет: https: //adilet. zan. kz/kaz/docs/Z070000319_

8. Педагог мәртебесі туралы. Қазақстан Республикасының 2019 жылғы 27 желтоқсандағы №293-VІ Заңы. Әділет: https: //adilet. zan. kz/kaz/docs/Z1900000293