2026 жылғы 10 қазанда «Ұлы дала ұстазы» халықаралық ғылыми-педагогикалық журналы мен «Педагогикалық даму» республикалық ғылыми-әдістемелік орталығының ұйымдастыруымен өткен «Білім берудегі жаңа трендтер: педагогикалық идеялар мен дағдылар, үздік тәжірибелер» атты республикалық тәжірибе алмасу онлайн-конференциясында баяндама жасап, өзінің педагогикалық тәжірибесімен бөлісті.

Шарахметова Адеми Сериковна

«Ақмола облысы білім басқармасының

Степногорск қаласы бойынша білім бөлімі

Степногорск қаласының Л. Н. Толстой атындағы

№ 4 мектеп -гимназиясы» коммуналдық мемлекеттік мекемесі

Биология пәні мұғалімі

Аннотация

Қазіргі білім беру жүйесінің негізгі міндеттерінің бірі – оқушыға дайын білім берумен шектелмей, оны өздігінен ізденуге, ақпаратты талдауға, ғылыми тұрғыдан ойлауға және алған білімін өмірлік жағдайда қолдануға үйрету. Осы тұрғыдан алғанда зерттеушілік оқыту технологиясы оқушылардың танымдық белсенділігін арттырудың және ғылыми ойлау дағдыларын қалыптастырудың тиімді тәсілдерінің бірі болып табылады. Биология пәнінің мазмұны зерттеу, тәжірибе жасау, бақылау, салыстыру, талдау және қорытынды шығару әрекеттерімен тікелей байланысты болғандықтан, бұл пәнде зерттеушілік оқытуды жүйелі түрде қолданудың маңызы зор.

Мақалада биология сабақтарында зерттеушілік оқытуды ұйымдастырудың ерекшеліктері, оқушылардың ғылыми ойлау дағдыларын дамыту жолдары, зерттеу кезеңдері, тәжірибелік жұмыстарды ұйымдастыру және оқушының дербес ізденісін қалыптастыру әдістері қарастырылады. Сонымен қатар биология пәні мұғалімінің зерттеушілік оқытуды тиімді ұйымдастырудағы рөлі мен практикалық тапсырмалардың маңызы сипатталады.

Түйін сөздер: биология, зерттеушілік оқыту, ғылыми ойлау, зерттеу дағдысы, тәжірибе, бақылау, талдау, гипотеза, функционалдық сауаттылық, сыни ойлау.

Кіріспе

Қазіргі қоғамға тек білімді ғана емес, алған білімін талдап, оны жаңа жағдайда қолдана алатын, мәселені анықтап, шешім жолдарын ұсына алатын тұлғалар қажет. Сондықтан қазіргі мектептегі білім беру үдерісінің басты мақсаты – оқушыға белгілі бір көлемде білім беру ғана емес, оның ойлау, іздену, зерттеу және өз ойын дәлелдеу қабілеттерін дамыту.

Биология пәні осы міндеттерді жүзеге асыруға үлкен мүмкіндік береді. Себебі биология – тірі табиғатты зерттейтін ғылым. Оқушы өсімдіктің өсуін бақылай алады, жасушаның құрылысын зерттейді, адам ағзасының қызметін талдайды, экологиялық мәселелердің себептерін анықтайды, тәжірибе жүргізіп, нәтижесін салыстырады.

Сондықтан биология сабағында «мұғалім түсіндіреді – оқушы тыңдайды» деген дәстүрлі модельмен ғана шектелмей, оқушының өзіндік зерттеу әрекетіне басымдық беру маңызды.

Зерттеушілік оқыту – оқушыны дайын ақпаратты қабылдаушы емес, білімді ізденіс арқылы меңгеруші тұлға ретінде қалыптастыратын педагогикалық бағыт. Бұл тәсіл барысында оқушы мәселені анықтайды, сұрақ қояды, болжам ұсынады, ақпарат жинайды, тәжірибе жүргізеді, нәтижені талдайды және қорытынды жасайды.

1. Зерттеушілік оқытудың педагогикалық маңызы

Зерттеушілік оқыту – оқушының белгілі бір мәселені өздігінен зерттеуіне негізделген оқу үдерісі. Мұнда мұғалім дайын жауапты ұсынбайды, керісінше оқушыны дұрыс сұрақ қоюға және жауапты өздігінен іздеуге бағыттайды.

Зерттеушілік оқытудың негізгі ерекшелігі – оқушының белсенді әрекет етуінде.

Оқушы:

· мәселені анықтайды;

· зерттеу сұрағын қояды;

· болжам жасайды;

· ақпарат жинайды;

· бақылау жүргізеді;

· тәжірибе ұйымдастырады;

· нәтижелерді тіркейді;

· алынған мәліметтерді талдайды;

· қорытынды шығарады;

· өз тұжырымын дәлелдейді.

Бұл әрекеттер оқушының ғылыми ойлау мәдениетін қалыптастыруға мүмкіндік береді.

Ғылыми ойлау дегеніміз – құбылысты жай ғана қабылдау емес, оның себебін анықтау, дәлел іздеу, болжам жасау, деректерді салыстыру және нақты қорытындыға келу қабілеті.

Мысалы, мұғалім оқушыларға:

«Өсімдікке жарық не үшін қажет? »

деген сұрақ қойса, дайын жауапты бірден берудің орнына оқушыларға шағын зерттеу ұйымдастыруға болады.

Оқушылар бір өсімдікті жарық жерде, екіншісін қараңғы жерде ұстап, белгілі бір уақыт аралығында олардың өзгерістерін бақылайды. Өсімдіктің түсін, биіктігін, жапырақтарының жағдайын тіркейді. Нәтижесінде оқушылар өз бақылауларына сүйене отырып қорытынды жасайды.

Осылайша теориялық білім нақты тәжірибемен байланысады.

2. Биология сабағында ғылыми ойлауды қалыптастыру

Оқушының ғылыми ойлау дағдысы бір сабақта қалыптаспайды. Ол жүйелі түрде ұйымдастырылған зерттеу тапсырмалары арқылы дамиды.

Ғылыми ойлаудың негізгі құрамдас бөліктеріне:

бақылау;

сұрақ қою;

болжам жасау;

дәлел жинау;

салыстыру;

талдау;

қорытынды жасау;

өз ойын дәлелдеу

сияқты дағдылар жатады.

Мысалы, «Адамның тыныс алу жүйесі» тақырыбын өткенде оқушыларға тек тыныс алу мүшелерінің құрылысын жаттатумен шектелуге болмайды.

Оларға:

«Дене жаттығуынан кейін тыныс алу жиілігі неге өзгереді? »

деген зерттеу сұрағын ұсынуға болады.

Оқушылар алдымен тыныш отырған кездегі тыныс алу жиілігін анықтайды. Кейін жеңіл дене жаттығуын орындап, қайта өлшейді. Алынған нәтижелерді салыстырады.

Осы тапсырма барысында оқушы:

1.зерттеу сұрағын түсінеді;

2.бастапқы мәлімет жинайды;

3.тәжірибе жүргізеді;

4.нәтижені салыстырады;

5.себепті анықтауға тырысады;

6.қорытынды жасайды.

Бұл – ғылыми ойлаудың қарапайым, бірақ тиімді үлгісі.

3. Зерттеу сұрағын дұрыс қоюдың маңызы

Зерттеушілік оқытудағы ең маңызды кезеңдердің бірі – дұрыс зерттеу сұрағын қалыптастыру.

Зерттеу сұрағы нақты, түсінікті және тәжірибе немесе ақпарат жинау арқылы жауап беруге болатын болуы қажет.

Мысалы:

«Өсімдікке су қажет пе? » деген жалпы сұрақтың орнына:

«Су мөлшерінің өсімдіктің өсу жылдамдығына әсері қандай? »

деген нақты зерттеу сұрағын қою тиімді.

Сол сияқты:

«Температураның ашытқы жұмысына әсері қандай? »

немесе

«Жарық мөлшері өсімдіктің жапырақ түзілуіне қалай әсер етеді? »

деген сұрақтар оқушыларды зерттеу әрекетіне жетелейді.

Мұғалім оқушыларға «Нені зерттегің келеді? », «Бұл құбылысқа қандай фактор әсер етуі мүмкін? », «Оны қалай тексеруге болады? », «Қандай нәтиже күтуге болады? » деген сұрақтар қою арқылы олардың ойлау белсенділігін арттыра алады.

4. Гипотеза ұсыну – ғылыми ойлаудың маңызды кезеңі

Зерттеу барысында оқушы белгілі бір болжам ұсынады. Ғылымда бұл болжам гипотеза деп аталады.

Мысалы:

Зерттеу сұрағы:

«Жарық мөлшері өсімдіктің өсуіне әсер ете ме? »

Гипотеза:

«Егер өсімдік жеткілікті жарық алса, онда оның өсу қарқыны жоғары болады».

Оқушы гипотезаны жай ғана айтып қоймай, оны тәжірибе арқылы тексеруі керек.

Бұл жерде оқушының «менің ойымша» деген пікірінен «менің ойымша, себебі. .. » деген дәлелді пікірге көшуі маңызды.

Осы дағды кейін басқа пәндерде де, күнделікті өмірде де пайдалы болады.

5. Биологиядағы тәжірибелік жұмыстардың рөлі

Биология сабағындағы зертханалық және практикалық жұмыстар оқушылардың зерттеушілік қабілетін дамытуда ерекше орын алады.

Тәжірибелік жұмыс барысында оқушы теориялық білімін практикамен байланыстырады.

Мысалы, «Жасуша» тақырыбында микроскоппен дайын препараттарды қарау оқушыға жасушаның құрылысын нақты көруге мүмкіндік береді.

«Өсімдік ұлпалары» тақырыбында өсімдік мүшелерінің құрылымын зерттеу арқылы оқушы олардың қызметі мен құрылымы арасындағы байланысты түсінеді.

«Экология» бөлімінде мектеп аумағындағы өсімдіктер мен жәндіктердің таралуын зерттеу оқушыларға табиғи ортаны бақылауға мүмкіндік береді.

Тәжірибелік жұмыстың тиімділігі оны жай орындаумен емес, нәтижесін талдаумен анықталады.

Сондықтан әр тәжірибеден кейін:

Не байқадың?

Неліктен мұндай нәтиже болды?

Бастапқы болжамың расталды ма?

Қандай фактор әсер етті?

Зерттеуді қайта жүргізсең, нені өзгертер едің?

сияқты сұрақтарды қолдану маңызды.

6. Зерттеушілік оқытуда заманауи әдістерді пайдалану

Қазіргі биология сабағында зерттеушілік оқытуды әртүрлі педагогикалық әдістермен үйлестіруге болады.

«Зерттеу циклі» әдісі

Бұл әдісті бірнеше кезеңнен тұратын жүйе ретінде қарастыруға болады:

Мәселе → Сұрақ → Гипотеза → Зерттеу → Дерек → Талдау → Қорытынды.

Мұндай құрылым оқушыға зерттеу жұмысының логикасын түсінуге көмектеседі.

«Ойлан – зертте – дәлелде» әдісі

Алдымен оқушы мәселе туралы өз ойын айтады. Кейін зерттеу немесе тәжірибе арқылы ақпарат жинайды. Соңында өз пікірін нақты дәлелдермен негіздейді.

«Биологиялық кейс» әдісі

Оқушыларға нақты өмірлік жағдай ұсынылады.

Мысалы:

«Мектеп аумағындағы кейбір ағаштардың жапырақтары ерте сарғайып кетті. Оның себебі неде болуы мүмкін? »

Оқушылар мәселенің бірнеше ықтимал себебін ұсынады, қажетті ақпаратты жинайды және шешім нұсқаларын әзірлейді.

Жобалық зерттеу

Оқушылар белгілі бір биологиялық мәселені бірнеше апта бойы зерттей алады.

Мысалы:

· «Мектеп аумағының биоалуантүрлілігі»;

· «Судың сапасын бағалау»;

· «Өсімдіктердің өсуіне әсер ететін факторлар»;

· «Тұрмыстық қалдықтардың қоршаған ортаға әсері»;

· «Мектеп оқушыларының дұрыс тамақтану әдеттері».

Мұндай жобалар оқушының пәндік білімін ғана емес, жоспарлау, ақпарат жинау, топта жұмыс жасау және нәтижені қорғау дағдыларын да дамытады.

7. Зерттеушілік оқыту және функционалдық сауаттылық

Қазіргі білім беру талаптарының бірі – оқушының алған білімін өмірде қолдана алуы.

Биология пәніндегі зерттеушілік тапсырмалар функционалдық сауаттылықты қалыптастыруға мүмкіндік береді.

Мысалы, оқушыға тағам өнімдерінің жапсырмасы ұсынылып, оның құрамындағы ақуыз, май, көмірсу және энергетикалық құндылықты талдау тапсырмасы беріледі.

Оқушы:

· ақпаратты оқиды;

· көрсеткіштерді салыстырады;

· мәліметтерді талдайды;

· қорытынды жасайды;

· күнделікті өмірге қатысты шешім қабылдайды.

Бұл жерде биологиялық білім нақты өмірлік жағдаймен байланысады.

8. Мұғалімнің рөлі

Зерттеушілік оқыту жағдайында мұғалімнің рөлі өзгереді. Мұғалім тек ақпарат беруші емес, оқушының зерттеу әрекетін ұйымдастырушы және бағыттаушы болады.

Мұғалім:

· зерттеу мәселесін таңдауға көмектеседі;

· зерттеу сұрағын нақтылауға бағыттайды;

· қауіпсіздік ережелерін түсіндіреді;

· қажетті ресурстарды ұсынады;

· оқушының жұмысын бақылап, кері байланыс береді;

· нәтижені бағалауға көмектеседі.

Бұл жерде мұғалім оқушының орнына мәселені шешпеуі керек.

Керісінше, оқушыға:

«Сен қалай ойлайсың? », «Мұны қалай тексеруге болады? », «Қандай дәлелің бар? », «Басқа түсіндірме болуы мүмкін бе? »

деген сұрақтар арқылы бағыт бергені тиімді.

9. Зерттеушілік жұмысты бағалау

Зерттеушілік оқытуда тек соңғы жауапты бағалау жеткіліксіз. Оқушының зерттеу процесін де бағалау қажет.

Бағалау критерийлері ретінде мыналарды қолдануға болады:

Бағалау критерийі	Дескриптор
Зерттеу сұрағы	Нақты зерттеу сұрағын құрастырады
Гипотеза	Логикалық болжам ұсынады
Зерттеу жоспары	Тәжірибе кезеңдерін анықтайды
Дерек жинау	Нәтижелерді жүйелі тіркейді
Талдау	Алынған нәтижелерді салыстырады
Қорытынды	Дәлелге сүйеніп қорытынды жасайды
Коммуникация	Зерттеу нәтижесін түсінікті қорғайды

Мұндай бағалау оқушыға өзінің қай дағдысы жақсы қалыптасқанын, қай бағытта әлі де жұмыс жасау керектігін түсінуге мүмкіндік береді.

10. Зерттеушілік оқытудың оқушы тұлғасына әсері

Зерттеушілік оқыту тек пәндік білімді арттырумен шектелмейді. Ол оқушының тұлғалық қасиеттерінің дамуына да ықпал етеді.

Зерттеу жұмыстарын жүйелі орындаған оқушы:

· өздігінен жұмыс істеуге үйренеді;

· жауапкершілігі артады;

· өз ойын дәлелдеуге дағдыланады;

· ақпаратпен жұмыс істеуді меңгереді;

· қателіктен қорықпайды;

· жаңа шешімдер іздейді;

· сыни ойлайды;

· шығармашылық қабілетін дамытады.

Ең бастысы – оқушы ғылымның дайын жауаптар жиынтығы емес, сұрақ қоюдан және ізденуден басталатынын түсінеді.

Қорытынды

Қорыта айтқанда, биология сабағында зерттеушілік оқытуды жүйелі қолдану – оқушылардың ғылыми ойлау дағдыларын дамытудың тиімді жолдарының бірі.

Зерттеушілік оқыту барысында оқушы дайын білімді қабылдаушы емес, оны іздену, бақылау, тәжірибе жасау және талдау арқылы меңгеретін белсенді тұлғаға айналады.

Биология пәнінің мазмұны зерттеушілік оқытуды жүзеге асыруға өте қолайлы. Табиғи құбылыстарды бақылау, зертханалық жұмыстар орындау, тәжірибе жүргізу, биологиялық мәселелерді талдау және жобалар әзірлеу арқылы оқушылардың ғылыми танымы қалыптасады.

Мұндай сабақтарда мұғалімнің басты міндеті – барлық сұраққа дайын жауап беру емес, оқушыны дұрыс сұрақ қоюға үйрету.

«Мен білемін» деңгейінен «Мен неге бұлай екенін зерттей аламын» деңгейіне көтерілу – қазіргі білім берудің маңызды нәтижелерінің бірі.

Сондықтан биология сабағында зерттеушілік оқытуды жүйелі түрде ұйымдастыру оқушының пәндік білімін тереңдетіп қана қоймай, оны ғылыми тұрғыдан ойлайтын, дәлел келтіре алатын, ақпаратты саралайтын және өмірлік мәселелерді шешуге қабілетті тұлға ретінде қалыптастыруға мүмкіндік береді.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Қазақстан Республикасының жалпы орта білім берудің мемлекеттік жалпыға міндетті стандарты.

2. Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі. Жалпы білім беретін мектептерге арналған биология пәнінің оқу бағдарламасы.

3. Выготский Л. С. Педагогикалық психология.

4. Давыдов В. В. Оқытудағы дамыта оқыту теориясы.

5. Зимняя И. А. Педагогикалық психология.

6. Білім берудегі заманауи педагогикалық технологиялар: оқу-әдістемелік құрал.

7. Биологияны оқыту әдістемесі: жалпы білім беретін мектеп мұғалімдеріне арналған оқу құралы.