Аңдатпа

Мақалада география сабақтарында жасанды интеллект (ЖИ) көмегімен сараланған тапсырмалар әзірлеудің әдістемелік жолдары ұсынылады. Негізгі назар цифрлық құралдың мүмкіндігін көрсетуге емес, оқушының карта оқу, деректерді салыстыру, себеп-салдарлық байланыс орнату және дәлелді шешім қабылдау әрекеттерін жандандыруға аударылады. Авторлық әдістемелік ұсыныс ретінде «GEO-AI: қызығушылық – ізденіс – талдау – дәлел – рефлексия» бес қадамдық моделі сипатталып, климат, су ресурстары және халық географиясы тақырыптарына арналған тапсырмалар беріледі. Танымдық белсенділікті бағалау көрсеткіштері мен академиялық адалдық талаптары нақтыланады.

Түйін сөздер: география, жасанды интеллект, саралау, танымдық белсенділік, функционалдық сауаттылық, картографиялық дағды.

Кіріспе

Қазіргі география сабағының құндылығы географиялық атауларды есте сақтатумен шектелмейді. Оқушы табиғи және қоғамдық құбылыстардың өзара байланысын түсіндіріп, картографиялық әрі статистикалық ақпараттан қорытынды шығара білуі керек. Дегенмен бір сыныптағы балалардың дайындық деңгейі, оқу қарқыны және қызығушылығы әртүрлі. Сондықтан біркелкі тапсырма кей оқушы үшін тым жеңіл, енді бірі үшін күрделі болуы мүмкін. Мұндай жағдайда мұғалімге мазмұнды жоғалтпай, оқу әрекетін саралау маңызды.

Генеративті ЖИ қысқа уақытта бірнеше нұсқада сұрақ, жағдаят, дескриптор және кері байланыс мәтінін ұсына алады. Бірақ оның жауабы ғылыми дереккөздің орнына жүрмейді. Педагог жасалған материалды оқу мақсатына сәйкестендіріп, фактілерді тексеріп, тапсырманың оқушыны шынымен ойландыруына жауап береді. UNESCO ұсынымдарында да ЖИ-ді білім беруде адамға бағдарланған, қауіпсіз және жауапты қолдану қажеттігі атап көрсетілген [1; 2].

Мақсат, міндеттер және болжам

Мақсат – ЖИ көмегімен географиядан сараланған және өмірлік жағдаятқа негізделген тапсырмалар құрастырудың әдістемесін ұсынып, оны оқушылардың танымдық белсенділігін бағалаумен байланыстыру.

Міндеттер: 1) оқу мақсатынан туындайтын танымдық әрекеттерді анықтау; 2) үш деңгейлі тапсырма дайындау алгоритмін көрсету; 3) картамен, кестемен және проблемалық жағдаятпен жұмысты кіріктіру; 4) оқушы белсенділігін бақылауға арналған рубрика ұсыну; 5) ЖИ мазмұнын тексеру мен деректер құпиялығын сақтау қағидаларын нақтылау.

Болжам: егер мұғалім ЖИ ұсынған тапсырмаларды педагогикалық сараптаудан өткізіп, оқушыларға күрделілігі әртүрлі танымдық әрекеттерді жүйелі ұйымдастырса, сұрақ қою, ақпаратты талдау және дәлелді жауап беру белсенділігі артуы мүмкін. Бұл болжамды тек нақты сабақ деректерімен тексеруге болады.

Негізгі бөлім. «GEO-AI» әдістемелік моделі

Ұсынылатын GEO-AI моделі бес сабақтық әрекетті біріктіреді: G – географиялық қызығушылық (проблеманы байқау); E – еркін ізденіс (картадан, мәтіннен, кестеден ақпарат табу); O – ойлау және талдау (салыстыру, заңдылықты түсіндіру); A – аргументтеу (шешім ұсыну және дәлелдеу); I – ілгерілеуді бағалау (рефлексия және кері байланыс). Модельдің жаңалығы ЖИ-ді дайын жауап генераторы ретінде емес, оқушының ойлау деңгейіне сай тапсырмаларды жобалау құралы ретінде жүйелі қолдануында.

Тапсырма құрастырудың жұмыс алгоритмі: оқу мақсатын нақтылау → оқушының бастапқы мүмкіндігін ескеру → ЖИ-ге өлшенетін әрекет пен деңгейлерді көрсету → алынған нұсқаны фактологиялық және әдістемелік тексеру → дескриптор мен кері байланысты әзірлеу. Мысалы, ЖИ-ге: «8-сыныптағы климат тақырыбына үш деңгейлі тапсырма жаса: бірінші деңгейде климат көрсеткіштерін анықтау, екіншісінде екі аймақты салыстыру, үшіншісінде шаруашылыққа ықпалын дәлелдеу. Әрқайсына дескриптор қос. Сандық деректі ойдан шығарма» деген нұсқау беруге болады.

Тәжірибеге енгізуге арналған тапсырма үлгілері

1. «Климат детективі» (климаттық деректер). А деңгейі: дайын климатограммадан ең жылы және ең суық айды, жауын-шашынның ең көп түсетін кезеңін анықта. В деңгейі: екі климатограмманы салыстырып, температура амплитудасы мен жауын-шашын таралуының айырмашылығын түсіндір. С деңгейі: берілген екі аумақтың қайсысында суармалы егіншілікке қажеттілік жоғары болатынын болжап, кемінде екі климаттық дәлел келтір. Мұғалім климатограммаларды тексерілген дереккөзден береді; ЖИ тек тапсырманың мәтінін саралауға көмектеседі.

2. «Су ресурстары жөніндегі кеңес» (Қазақстанның су ресурстары). Жағдаят: елді мекенде жаз мезгілінде суға сұраныс өсті. Бір топ табиғи факторларды, екінші топ шаруашылық тұтынуды, үшінші топ су үнемдеу шараларын қарастырады. Әр топ су балансы туралы қолда бар деректерді пайдаланып, екі ұсыныс жасайды және ықтимал шектеулерді түсіндіреді. Нәтиже – «ұсыныс + дәлел + ықтимал салдар» форматындағы қысқа қорытынды.

3. «Карта сөйлейді» (халық географиясы). А деңгейі: халық тығыздығы картасынан тығыз және сирек қоныстанған өңірлерді белгіле. В деңгейі: орналасуға әсер ететін табиғи және әлеуметтік-экономикалық факторларды салыстыр. С деңгейі: жаңа әлеуметтік нысанды орналастыруға қолайлы аудан таңдап, көлік, халық саны және табиғи жағдайлар тұрғысынан шешіміңді қорға. Бұл тапсырма картадан ақпарат іздеуді өмірлік шешім қабылдаумен байланыстырады.

Танымдық белсенділікті өлшеу және кері байланыс

Тиімділікті көрсету үшін сабақ басталғанға дейін және бірнеше сабақтан кейін бірдей өлшемдер бойынша бақылау жүргізуге болады. Әр көрсеткіш 1–3 баллмен бағаланады: 1 – мұғалімнің көмегі қажет; 2 – ішінара дербес; 3 – дербес және дәлелді. Бір оқушының жиынтық ұпайы 5–15 аралығында болады. Бағалау кезінде белсенді сөйлеу ғана емес, жазбаша талдау және картадан дәлел табу да ескеріледі.

Нәтижені көрсету үшін бастапқы және қорытынды бақылаудағы орташа ұпайлар, оқушылардың тапсырма үлгілері, картаға түсірген белгілері және кері байланыс жазбалары салыстырылады. Бұл мақалада өлшенбеген пайыздар келтірілмейді: нақты тәжірибе нәтижесі кейін толтырылуы тиіс.

Педагогикалық тиімділік және қауіпсіздік

ЖИ сараланған тапсырманың алғашқы нұсқасын тез дайындауға, балама сұрақтар ұсынуға және дескриптор жазуға жәрдемдеседі. Алайда оқушының танымдық белсенділігі технологияның өзінен автоматты түрде артпайды: шешуші рөлді тапсырманың сапасы, мұғалімнің кері байланысы және оқушының дербес әрекеті атқарады. ЖИ жасаған географиялық деректер, жер-су атаулары мен статистика міндетті түрде оқулықпен, ресми картамен немесе статистикалық дереккөзбен салыстырылады. Ашық жүйелерге оқушылардың жеке мәліметтері енгізілмейді.

Қорытынды

География сабағында жасанды интеллект көмегімен сараланған тапсырмалар құрастыру – оқушыны дайын жауапты жаттаудан мәселені талдауға бағыттаудың бір мүмкіндігі. GEO-AI моделі қызығушылықты ояту, іздену, салыстыру, дәлелдеу және рефлексияны бірізді әрекетке біріктіреді. Оның практикалық құндылығы – бір оқу мақсатын әртүрлі күрделілікте ұсыну және барлық оқушыға өз деңгейінде танымдық әрекетке қатысуға жағдай жасау. Негізгі қағида: «ЖИ тапсырманы құрастыруға көмектессін, ал оқушы деректі өзі талдап, шешімін өзі дәлелдесін».

Әдебиеттер

1. UNESCO. Guidance for Generative AI in Education and Research. Paris: UNESCO, 2023.

2. UNESCO. AI Competency Framework for Teachers. Paris: UNESCO, 2024.

3. Anderson L. W., Krathwohl D. R. (eds.). A Taxonomy for Learning, Teaching, and Assessing. New York: Longman, 2001.

4. Tomlinson C. A. How to Differentiate Instruction in Academically Diverse Classrooms. 3rd ed. Alexandria: ASCD, 2017.

Уринбекова Салтанат Турдыбаевна

Түркістан облысы,Келес ауданы, Бірлік ауылы

№57 Ә. Жангелдин атындағы жалпы білім беретін мектеп,

география пәні мұғалімі, педагог-модератор