Қазіргі қоғамның дамуы білім беру жүйесіне жаңа талаптар қойып отыр. Бүгінгі мектеп тек білім беретін орын ғана емес, сонымен қатар оқушылардың тұлғалық дамуын қамтамасыз ететін орта болып табылады. Сондықтан білім беру үдерісінде оқушылардың тек академиялық білімін ғана емес, олардың эмоционалдық интеллектісін және сыни тұрғыда ойлау қабілетін дамыту ерекше маңызға ие.

Қазіргі білім беру жүйесінің басты мақсаты – тек білім беріп қана қоймай, жан-жақты дамыған, өз ойын еркін жеткізе алатын, өмірлік жағдайларда дұрыс шешім қабылдай алатын тұлға тәрбиелеу.

Осы мақсатқа жетуде оқушылардың эмоционалдық интеллектісін және сыни тұрғыда ойлау қабілетін дамыту ерекше маңызды.

Заманауи әлемде ақпарат көлемі өте жылдам өсіп келеді. Мұндай жағдайда оқушылар ақпаратты тек қабылдап қана қоймай, оны талдап, салыстырып, өз көзқарасын қалыптастыра алуы қажет. Сонымен қатар олар өз эмоцияларын басқара білуі, басқа адамдардың сезімін түсінуі және тиімді қарым-қатынас жасай алуы тиіс. Бұл қасиеттер тұлғаның өмірде табысты болуына ықпал етеді.

Осы тұрғыдан алғанда мектептің оқу-тәрбие жұмысы мен мектепішілік қосымша білім беру жүйесінде оқушылардың эмоционалдық интеллектісі мен сыни тұрғыда ойлауын дамыту маңызды бағыттардың бірі болып табылады.

Эмоционалдық интеллект – адамның өз эмоциясын түсінуі, оны басқара білуі және айналасындағы адамдардың эмоциясын сезіне отырып, тиімді қарым-қатынас орната алу қабілеті. Ал сыни тұрғыда ойлау – ақпаратты талдап, салыстырып, дәлелдеп, өз пікірін қалыптастыру және негізделген шешім қабылдау қабілеті.

Мектептің оқу-тәрбие үдерісінде бұл екі қабілетті дамыту оқушылардың тұлғалық және әлеуметтік дамуына үлкен ықпал етеді. Сабақ барысында түрлі белсенді әдіс-тәсілдерді қолдану арқылы оқушылардың ойлау қабілеті артып, өз пікірін еркін айтуға үйренеді.

Мысалы, пікірталас, топтық жұмыс, проблемалық сұрақтар, жобалық жұмыстар және зерттеу тапсырмалары оқушылардың сыни ойлауын дамытуға мүмкіндік береді.

Мектеп оқушылары үшін эмоционалдық интеллекттің дамуы өте маңызды. Себебі бұл қасиет олардың:

• өзіне деген сенімділігін арттырады;

• сыныптастарымен және мұғалімдермен дұрыс қарым-қатынас жасауына көмектеседі;

• жанжалдарды бейбіт түрде шешуіне мүмкіндік береді;

• оқу процесіне деген қызығушылығын арттырады.

Сондықтан мұғалім сабақ барысында тек білім беріп қана қоймай, оқушылардың эмоционалдық дамуына да назар аударуы қажет.

Сыни тұрғыда ойлау қабілеті және оның ерекшеліктері

Сыни тұрғыда ойлау – ақпаратты талдау, салыстыру, бағалау және белгілі бір мәселе бойынша негізделген шешім қабылдау қабілеті.

Сыни ойлау қабілеті дамыған оқушы:

• ақпаратты талдай алады;

• өз пікірін дәлелдей алады;

• түрлі көзқарастарды салыстырады;

• мәселелерді шешудің тиімді жолдарын ұсынады.

Білім беру жүйесінде сыни ойлау оқушылардың белсенділігін арттырып, олардың шығармашылық қабілеттерін дамытуға мүмкіндік береді. Мұндай оқушылар өз бетімен білім алуға, жаңа идеялар ұсынуға және күрделі мәселелерді шешуге бейім болады.

Сыни тұрғыда ойлауды дамыту үшін мұғалімдер дәстүрлі оқыту әдістерімен қатар белсенді оқыту тәсілдерін қолдануы қажет.

Оқу процесінде эмоционалдық интеллект пен сыни ойлауды дамыту жолдары

Сабақ барысында оқушылардың эмоционалдық интеллектісі мен сыни тұрғыда ойлауын дамыту үшін түрлі әдіс-тәсілдерді қолдануға болады.

1. Топтық жұмыс

Топтық жұмыс оқушыларды бірлесіп әрекет етуге үйретеді. Олар өз пікірін білдіріп, басқа оқушылардың пікірін тыңдайды. Бұл өзара құрмет пен түсіністікті қалыптастырады.

2. Пікірталас ұйымдастыру

Пікірталас барысында оқушылар белгілі бір мәселе бойынша өз көзқарасын дәлелдеуге тырысады. Бұл олардың сыни ойлау қабілетін дамытуға ықпал етеді.

3. Проблемалық сұрақтар қою

Мұғалім сабақта оқушыларға ойландыратын сұрақтар қою арқылы олардың логикалық ойлауын дамыта алады. Мұндай сұрақтар оқушыларды талдау жасауға және өз пікірін қалыптастыруға жетелейді.

4. Рефлексия және кері байланыс

Сабақ соңында оқушылардан өз жұмысына баға беруді сұрау олардың өзін-өзі тануына көмектеседі. Бұл эмоционалдық интеллекттің дамуына ықпал етеді.

5. Рольдік ойындар

Рольдік ойындар оқушылардың түрлі жағдайларды сезініп, басқа адамның орнына өзін қойып көруіне мүмкіндік береді. Бұл эмпатияны дамытуға көмектеседі.

Мектепішілік қосымша білім беру жүйесінің рөлі

Оқушылардың тұлғалық дамуына мектепішілік қосымша білім беру жұмыстары үлкен әсер етеді. Үйірмелер, клубтар, шығармашылық жобалар және түрлі іс-шаралар оқушылардың қабілеттерін ашуға мүмкіндік береді.

Дебат клубтары

Дебат клубтары оқушылардың сыни ойлауын дамытуда ерекше орын алады. Мұнда оқушылар өз пікірін дәлелдеп, қарсы пікірлерді тыңдауды үйренеді.

Шығармашылық үйірмелер

Шығармашылық үйірмелер оқушылардың эмоциясын білдіруіне және өзін еркін көрсетуіне мүмкіндік береді.

Әлеуметтік жобалар

Әлеуметтік жобалар арқылы оқушылар қоғамдағы мәселелерге назар аударып, оларды шешудің жолдарын іздейді. Бұл олардың жауапкершілігін арттырады.

Тәрбие жұмыстарының маңызы

Тәрбие жұмыстары оқушылардың эмоционалдық мәдениетін қалыптастыруда маңызды рөл атқарады. Мектепте түрлі тренингтер, психологиялық ойындар және тәрбиелік іс-шаралар ұйымдастыру арқылы оқушылардың қарым-қатынас мәдениетін дамытуға болады.

Мысалы:

• психологиялық тренингтер;

• тимбилдинг ойындары;

• қайырымдылық акциялары;

• командалық жарыстар.

Осындай іс-шаралар оқушылардың бір-біріне деген сенімін арттырып, ұжымдық рухты қалыптастырады.

Қорытынды

Қорытындылай келе, оқушылардың эмоционалдық интеллектісі мен сыни тұрғыда ойлауын дамыту – қазіргі білім беру жүйесінің маңызды міндеттерінің бірі.

Бұл бағыттағы жұмыстар оқушылардың тұлғалық дамуына, олардың қоғамда өз орнын табуына және өмірлік қиындықтарды жеңе білуіне көмектеседі.

Мектеп мұғалімдері оқу-тәрбие үдерісінде заманауи әдіс-тәсілдерді тиімді қолдана отырып, оқушылардың ойлау қабілетін, эмоциялық мәдениетін және әлеуметтік дағдыларын дамытуға жағдай жасауы тиіс.

Осындай жүйелі жұмыстардың нәтижесінде білімді, саналы, жауапкершілігі жоғары, өз ойын еркін жеткізе алатын тұлға қалыптасады.

Сонымен қатар эмоционалдық интеллектіні дамыту үшін оқушылар арасында сенімді, қолайлы психологиялық орта қалыптастыру маңызды. Мұғалім оқушылардың пікірін тыңдап, олардың сезіміне құрметпен қарауы тиіс. Сабақ барысында «рефлексия», «кері байланыс», «рольдік ойындар» сияқты әдістерді қолдану арқылы оқушылар өз эмоцияларын түсінуге және басқаруға үйренеді.

Мектепішілік қосымша білім беру жұмыстары да бұл бағытта маңызды рөл атқарады. Үйірмелер, клубтар, дебат қозғалысы, шығармашылық және зияткерлік сайыстар оқушылардың өз ойын дәлелдеуге, топпен жұмыс істеуге және жауапкершілік алуға үйретеді. Мұндай іс-шаралар барысында оқушылар бір-бірін тыңдауға, пікірін құрметтеуге және ортақ шешім қабылдауға дағдыланады.

Тәрбие жұмыстары барысында тренингтер, психологиялық ойындар, әлеуметтік жобалар ұйымдастыру оқушылардың эмоционалдық мәдениетін қалыптастырады. Бұл олардың өзіне деген сенімділігін арттырып, қоршаған ортамен тиімді қарым-қатынас орнатуына көмектеседі.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

1. ҚазақстанРеспубликасыныңБілімжәнеғылымминистрлігі. Қазақстан Республикасында білім беруді дамытудың мемлекеттік бағдарламасы. – Астана.

2. Выготский Л.С. Педагогикалық психология. – Алматы: Рауан,1999.

3. Гоулман Д. Эмоционалдық интеллект. – Алматы: Ұлттық аударма бюросы, 2018.

4. Блум Б. Оқыту мақсаттарының таксономиясы. – Алматы: Білім баспасы.

5. Мерсер Н., Литлтон К. Диалог арқылы оқыту. – Алматы: Ұлттық аударма бюросы, 2016.

6. Мұқанов М.М. Жас жәнепедагогикалық психология. – Алматы: Мектеп, 1982.

7. Әбенбаев С. Тәрбие теориясы мен әдістемесі. – Алматы: Дарын, 2004.

8. Қоянбаев Ж.Б., Қоянбаев Р.М. Педагогика. – Алматы: Рауан, 2000.

9. Сын тұрғысынан ойлауды дамыту бағдарламасының әдістемелік нұсқаулығы. – Алматы, 2015.

Усенбаева Гульман Бедельбаевна

Жамбыл облысы Меркі ауданы №33 жалпы орта білім беретін мектебі