Аннотация. Мақалада 7-сыныптың қазақ әдебиеті сабағында Мұхтар Әуезовтің «Көксерек» шығармасын оқыту кезінде жасанды интеллект жасаған талдауды мәтінмен салыстыру үлгісі қарастырылады. Ы. Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясының әдістемелік ұсынымындағы сюжеттік құрылымды, кейіпкер әрекетін талдау және жасанды интеллект нәтижесін тексеру бағыттары негізге алынды. Оқушы көркем мәтіннен эпизод табады, нақты оқиға мен түсіндірмені ажыратады, дайын жауаптың дәлелденбеген пікірін түзетеді және өз тұжырымын негіздейді. Сабақ кезеңдері, мәтінге арналған нақты тапсырмалар, саралау, академиялық адалдық және бағалау өлшемдері көрсетіледі. Ұсынылған жұмыс әдістемелік үлгі болып табылады; сыныпта өткізілмеген тәжірибенің нәтижесі туралы тұжырым жасалмайды.

Түйін сөздер: қазақ әдебиеті, Көксерек, әдеби талдау, мәтін дәлелі, жасанды интеллект, сыни ойлау.

Кіріспе

Көркем шығарманы талдау кезінде оқушы кейіпкер әрекетіне жылдам баға беруге бейім: «Құрмаш мейірімді», «Көксерек қатыгез», «ауыл адамдары кінәлі». Мұндай пайымның мәні оны мәтіндегі оқиғамен байланыстырып түсіндіргенде ашылады. Жасанды интеллект (бұдан әрі — ЖИ) оқушыға сенімді естілетін тұтас жауап бере алады; оның ішінде оқиға дерегі, оқырман пікірі және мәтіннен шықпайтын жорамал араласып кетуі ықтимал. Сондықтан әдебиет сабағында ЖИ жауабын дайын түсіндірме емес, дәлел талап ететін пікір ретінде қарау маңызды.

Ы. Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясының «Қазақ әдебиеті» пәнін оқытуда жасанды интеллектіні қолдану бойынша әдістемелік ұсынымдары 5–9-сыныптағы шығармашылық және сыни ойлауды, әдеби шығарма мазмұнын жас ерекшелігіне сай талдауды қарастырады [1]. Құжатта 7-сыныпқа қатысты «Көксерек» негізінде сюжетті құрамдас бөліктерге ажырату, кейіпкердің ісін бағалау және ЖИ ұсынған талдаумен жұмыс істеу үлгілері берілген. Осы мақалада сол идея оқушының өз мәтіндік дәлелін бірінші орынға қоятын нақты сабақ моделі ретінде дамытылады. Шығарманың бастапқы дереккөзі — Мұхтар Әуезовтің «Көксерек» көркем мәтіні [2].

OECD-нің оқу сауаттылығы негіздемесі ақпаратты табу, мәтінді түсіну және оқылғанды бағалау әрекеттерін ажыратады [3]. UNESCO генеративті ЖИ туралы нұсқаулығында жасқа сай қолдану, адам жетекшілігі мен дербес деректерді қорғауды атап өтеді [4]. UNESCO мұғалімдерге арналған ЖИ құзыреттері негіздемесі педагогтің құралды сыни бағалап, оқыту мақсатына сай таңдауын көрсетеді [5]. Бұл халықаралық еңбектер жергілікті оқу бағдарламасын алмастырмайды; олар сабақтағы дереккөзбен жұмыс, мұғалім бақылауы және қауіпсіз қолдану тәсілдерін негіздеуге қызмет етеді.

Мақсат және шығарма таңдауы

Мақсат — 7-сынып оқушысының «Көксерек» повесіндегі оқиғаны, кейіпкер әрекетін және өз пайымын ажыратып, ЖИ мәтініндегі пікірді шығарма эпизодымен тексеруі. Әдістемелік ұсынымда 7.1.1.1 — сюжеттің құрамдас бөлшектерін талдау және 7.1.2.1 — тұлғалық болмысты гуманистік тұрғыдан талдау мақсаттары осы шығармаға қатысты келтіріледі [1]. Мұғалім сабақ жоспарын өз сыныбының бекітілген бағдарламасымен сәйкестендіріп алады. Бұл жұмыста бірінші мақсат оқиғалар арасындағы байланысты табуға, екіншісі Құрмаш пен Көксерек туралы біржақты үкімнің орнына әрекеттің жағдайын түсіндіруге тірек болады.

Шығармада бөлтірікті адамдар іннен алып, ауылға әкеледі; Құрмаш оны бағады, ал есейген сайын оның тіршілігі мен ауылдағы адамдар арасындағы қайшылық ушығады [2]. Бұл оқиғаларды «даладағы өмір — ауылдағы өмір» деген қарапайым қарсы қоюға сыйғызу жеткіліксіз. Оқушы адам мен түз тағысының қатынасын бір сәттік мінез бағасы арқылы емес, сюжеттің дамуы арқылы талдаса, талқылау тереңдейді. Мысалы, Құрмаштың бөлтірікке қамқорлығын нақты эпизодпен байланыстырып, оның жақсы ниеті оқиғаның барлық салдарын алдын ала болжауға мүмкіндік бермегенін түсіндіруге болады. Мұнда «жақсы ниет» — интерпретация, ал бөлтірікті қолға алып бағу — мәтіндегі әрекет.

Оқу нәтижесі төрт байқалатын қадам арқылы анықталады: оқушы таңдалған екі эпизодтың ретін көрсетеді; кейіпкер туралы пікірін эпизодқа сүйеніп жазады; ЖИ жауабындағы дерек пен болжамды ажыратады; екі сөйлемді мәтінге сай етіп түзетеді. Әңгіме мәтіні сынып оқулығындағы нұсқадан оқылады. Электронды каталог [2] шығармаға сілтеме береді, ал үзіндінің нақты беті мұғалім қолданған басылымға қарай көрсетіледі; мақала белгісіз басылымға ойдан бет нөмірін бермейді.

Мәтіннен дәлел алудың үш қадамы

Бірінші қадамда мұғалім екі назар нүктесін береді: Құрмаштың бөлтірікке қарым-қатынасы және Көксеректің ауылдағы тіршілігіне қатысты өзгерістер. Оқушылар оқыған басылымынан бір эпизодты таңдап, «Мәтінде қандай әрекет болды?» деген бағанға бір нақты сөйлем жазады. Екінші бағанда «Бұл әрекетті қалай түсіндіремін?» деп өз пайымын береді. Үшінші бағанда «Оған қай эпизод негіз болды?» деген сұраққа бөлім атауын немесе оқулықтағы орнын көрсетеді. Осы рет фактіні талдаудан бөліп, оқушының жорамалына мәтіндік тірек іздетеді [1; 3].

Мысал ретінде «Құрмаш бөлтірікті аяйды» дегенді оқушы пікір ретінде жаза алады; мәтіннен оның бөлтірікке жасаған қамқорлығын көрсету керек. «Көксерек ауыл тіршілігіне толық көнді» деген пайымды дерек ретінде қабылдамас бұрын кейінгі оқиғалармен салыстыру қажет. «Кейіпкер қатыгез болғандықтан ғана барлық оқиға орын алды» деген жалаң сөйлем оқиға желісінің өзге себептерін ескермейді. Мұғалім бірден дұрыс үкім ұсынбай, «Бұл ойды қай әрекет қолдайды? Қандай эпизод оған күмән тудырады?» деп сұрайды. Сол арқылы мәтіндегі қайшылықты жасырып жібермейтін талқылау басталады.

Екінші қадам — сюжет картасы. Топтар шығарманың кіріспесіне, оқиғаның өрбуіне, шиеленісіне және салдарына қатысты төрт тірек эпизодты өздері таңдап орналастырады. Әр бөлікке оқулықтан бір әрекет пен қысқа түсініктеме жазады. Мұғалім барлық топтан бірдей сөзбен аталатын «дұрыс» кульминация талап етпейді: әр топ шешуші эпизодты неге солай таңдағанын мәтін арқылы дәлелдейді. Егер таңдаған тұсы сюжеттік шиеленістің өсуін түсіндірмесе, топ картасын қайта қарайды. Бұл тәсіл оқиғалардың жай тізімі мен олардың көркемдік байланысын ажыратуға мүмкіндік береді [1].

Үшінші қадам — кейіпкерге қатысты пікірді нақтылау. «Құрмаш тек аңғал бала» және «Көксерек тек зұлым бейне» деген екі дайын пайымды оқушылар даусыз тұжырым ретінде қабылдамайды. Бір жұп бірінші пікірді дәлелдейтін және шектейтін эпизодтарды, екінші жұп екінші пікірге қатысты эпизодтарды іздейді. Оқушылар жануарға адамға тән ниетті өздігінен теліп, шығарманың оқиғасы мен өз бағасын араластырмауы тиіс. Мақсат әркім бірдей пікірге келуі емес, пікірдің мәтінге сай келетін тұсын және асыра жалпыланған жерін түсіндіру.

ЖИ жауабымен жұмыс үлгісі

Мұғалім сыныпқа мына қысқа үлгі жауапты ұсынады: «Құрмаш Көксеректі бағып өсіреді. Көксерек ауылда адамдардың тәрбиесіне толық үйреніп, ешқашан түзге ұмтылмайды. Құрмаш әуелден оқиғаның ақыры қалай болатынын біледі. Повестегі қайшылық адамның табиғатпен қарым-қатынасы туралы ойландырады». Бұл үзінді сабаққа арнайы құрастырылған қате аралас жауап; оны белгілі бір сервистің нақты шығысы немесе шығарманың дәйексөзі деп көрсетуге болмайды. Бірінші сөйлем мазмұнға сай, соңғысы — талқыланатын түсіндіру. Ортадағы екі тұжырым мәтін оқиғаларымен тексеруді қажет етеді, оларды көзсіз қабылдау шығарманың шиеленісін жоғалтады.

Оқушы әр сөйлемге «мәтіндегі дерек», «дәлелдеуді қажет ететін пікір» не «мәтінге қайшы немесе дәлелсіз» деген белгі қояды. Бірінші сөйлемнің тұсына Құрмаштың бөлтірікті күтіп ұстаған эпизодын көрсетеді. Екінші сөйлемге қарсы Көксеректің ауылмен қатынасы өзгеретін тұстарды таңдайды: «ешқашан» деген абсолют сөзді мәтінмен тексеру әсіресе маңызды. Үшінші сөйлемде кейіпкердің болашақты білгенін дәлелдейтін әрекет табылмаса, оны жорамал деп белгілейді. Соңғы сөйлемді «Қай оқиғалар адам мен табиғат қатынасын ойландырды?» деген сұрақпен негіздейді. Оқушылар түпнұсқадан дәл үзінді іздесе, оның сөзбе-сөз берілуін басылыммен салыстырады; ЖИ жауабынан ойдан шығарылған цитатаны мәтін дәйексөзі ретінде көшірмейді [1; 3].

Түзетілген ықшам жауаптың нұсқасы: «Құрмаш бөлтірікті асырайды. Көксеректің өсуі мен ауыл адамдарының оған қатынасы шығармадағы қайшылықты тереңдетеді. Кейіпкерлер ісін бағалағанда олардың ниетімен бірге оқиғаның салдарын да қарау қажет». Оқушы бұл үлгіні жай көшіруге міндетті емес; әр ойына оқулықтан нақты эпизод қосып, өз сөзін қолданады. Егер сынып басылымындағы эпизод өзгеше қысқартылса, мұғалім тапсырманы сол нұсқада көрінетін әрекеттермен шектейді. Мұнда мұғалім тексерген түпнұсқа бақылау өлшемі, ал ЖИ жауабы салыстырылатын екінші мәтін қызметін атқарады.

ЖИ мәтінін әзірлеу мұғалімнің сабақ алдындағы жұмысы болғаны дұрыс. Мұғалім тапсырмаға сай 4–5 сөйлем жасайды, әр сөйлемін көркем мәтінмен салыстырады, содан кейін ғана баспа парағына шығарады. Технология қолжетімсіз болса да, алдын ала дайындалған үлгімен жұмыс орындалады. Оқушының аты, бағасы, фотосы немесе жазбаша жұмысы ашық сервиске жіберілмейді; ЖИ жауабы оқушының өзіндік талдауын алмастырмайды. Бұл тәсіл UNESCO-ның жасқа сай, адам жетекшілігімен қолдану ұсынысына және мұғалімнің кәсіби жауапкершілігіне сәйкес келеді [4; 5].

Сабақтың кезеңдері мен саралау

45 минуттық сабақ үлгісінде алғашқы 5 минут бұрынғы білімді жаңғыртуға бөлінеді: «Кейіпкерді бағалау үшін не керек?» сұрағына әр оқушы бір жауап жазады. Келесі 12 минутта екі маңызды эпизодты оқып, «әрекет — түсіндіру — дәлел» жазбасын толтырады. Одан кейінгі 8 минут жұппен сюжет картасын жасауға, 10 минут мұғалім берген ЖИ жауабын жіктеп түзетуге, 7 минут дәлелді шағын пікір жазуға беріледі. Соңғы 3 минутта оқушылар шығу парағын тапсырады. Кезеңдердің қосындысы 45 минут; мәтіннің көлемі мен оқу қарқынына қарай мұғалім бөлімдерді ыңғайластырады.

Оқуда қолдауды қажет ететін оқушыға мұғалім екі нақты эпизодтың қай тұста орналасқанын көрсетеді, ал «Мәтінде ... болды, сондықтан мен ... деп ойлаймын» деген сөйлем қаңқасын береді. Қалыпты деңгейдегі оқушы өздігінен екі эпизод тауып, ЖИ жауабындағы бір негізсіз сөйлемді түзетеді. Терең талдауға дайын оқушы бір пікірді қолдайтын және шектейтін екі эпизодты салыстырып, «тек», «ешқашан», «толық» сөздерінің дәлдігіне назар аударады. Қолдау айырмасы оқушының жеке дерегіне немесе оның қабілетін тұрақты таңбалауға емес, тапсырма кезіндегі қажеттілігіне қарай өзгертіледі.

Оқушыларға ұсынылатын жазылым: «Құрмаштың ісін бір ғана қасиетпен түсіндіру жеткілікті ме? Бір эпизодпен пікіріңді дәлелде, екінші эпизод арқылы пікіріңнің шегін көрсет». Екі дәлелді талап ету әрекет пен салдардың арасын ойлануға мәжбүр етеді. Оқушының жауабында мәтіндегі оқиға, оның жеке пайымы және ЖИ ұсынған пікір анық ажыратылуы керек. Сабақтан тыс кеңейту ретінде оқушылар сол шығармаға қатысты тағы бір қысқа ЖИ жауабын зерттеуі мүмкін; бірақ ол да мұғалім тексерген мазмұн арқылы беріледі.

Бағалау және әдістің шегі

Қалыптастырушы бағалаудың төрт өлшемі ұсынылады: оқушы кемінде екі эпизодтың ретін дұрыс анықтайды; кейіпкер туралы бір пікірін мәтіндегі әрекетпен дәлелдейді; ЖИ жауабынан кемінде бір негізсіз немесе мәтінге қайшы тұжырымды табады; түзетілген пікірде оқиға мен интерпретацияны ажыратады. Жауаптың әсемдігіне немесе технологияны қолдану жылдамдығына балл берілмейді. Мұғалім «дәлел бар», «дәлел нақтылауды қажет етеді», «дәлел келтірілмеді» деген қысқа белгімен кері байланыс береді. Бұл мақала авторының әдістемелік бағалау ұсынысы, ресми міндетті рубрика емес.

Сабақ басындағы «Көксерек қандай кейіпкер?» деген бір сөйлемдік бастапқы жауап пен соңғы дәлелді пікірді қатар қарастыруға болады. Егер соңғы пікірде мәтіндегі әрекет аталып, қарсы эпизод ескерілсе, оқушы пайымы нақтыланғаны көрінеді. Егер тек ЖИ жауабы көшірілсе, мұғалім таңдаған екі эпизодты ауызша қайта түсіндіруді сұрайды. Бұл тексеру ЖИ мәтінінің ықпалын оқушының дербес ойлауынан бөлуге көмектеседі. Сабақ моделі осы мақала үшін әзірленді, сондықтан оны өткізбестен үлгерім өсті не белгілі бір пайызға жақсарды деп айтуға негіз жоқ.

Қорытынды

«Көксерек» бойынша ұсынылған жұмыста ЖИ жауапты жылдам дайындау құралы ретінде ғана емес, оқушы дәлелмен тексеретін екінші мәтін ретінде қолданылды. Әуелі оқушы повестегі эпизодтарды және олардың байланысын өзі анықтайды, одан соң дайын жауаптағы дерек, жорамал мен бағалауды ажыратады. Академия ұсынымындағы сюжеттік және кейіпкерлік талдау бағыты [1] түпнұсқа шығармамен [2] байланыстырылып, оқу сауаттылығындағы бағалау әрекетімен [3] толықтырылды. Мұндай сабақтың нақты нәтижесі оқушының өз жазбасы мен мәтінге жасаған сілтемесіне қарап қана анықталады. Мұғалім бақылауы мен қауіпсіз қолдану сақталғанда [4; 5], технология әдеби туындымен тікелей жұмысты тереңдететін тексеру материалы бола алады.

Әдебиеттер

[1] Ы. Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясы. «Қазақ әдебиеті» пәнін оқытуда жасанды интеллектіні қолдану бойынша әдістемелік ұсынымдар (5–9-сыныптар). Астана, 2025. 320 б. Ұсынылған электрондық нұсқа.

[2] Әуезов М. Көксерек: көркем шығарма // Қазақстандық Ұлттық электронды кітапхана. https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/453188

[3] OECD. PISA 2018 Reading Framework // PISA 2018 Assessment and Analytical Framework. Paris: OECD Publishing, 2019. https://www.oecd.org/en/publications/pisa-2018-assessment-and-analytical-framework_b25efab8-en/full-report/component-3.html

[4] UNESCO. Guidance for generative AI in education and research. Paris, 2023. https://www.unesco.org/en/articles/guidance-generative-ai-education-and-research

[5] UNESCO. AI competency framework for teachers. Paris, 2024. https://www.unesco.org/en/articles/ai-competency-framework-teach   

Cаттарқұл Клара Төреқұлқызы

«М. Әуезов атындағы жалпы білім беретін мектеп»

коммуналдық мемлекеттік мекемесі. Түркістан. Қазақстан