2026 жылғы 10 қазанда «Ұлы дала ұстазы» халықаралық ғылыми-педагогикалық журналы мен «Педагогикалық даму» республикалық ғылыми-әдістемелік орталығының ұйымдастыруымен өткен «Білім берудегі жаңа трендтер: педагогикалық идеялар мен дағдылар, үздік тәжірибелер» атты республикалық тәжірибе алмасу онлайн-конференциясында баяндама жасап, өзінің педагогикалық тәжірибесімен бөлісті.

Автор:Мырзагельдиева Кулия Алишовна

Білім беру ұйымы: №149ЖББ мектеп

Қызметі: қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі

Қала:Алматы қаласы Алатау ауданы

Аңдатпа

Қазіргі таңда жасанды интеллекттің қарқынды дамуы білім беру жүйесіне елеулі өзгерістер енгізуде. Цифрлық технологиялардың, нейрожелілердің және генеративті жасанды интеллект құралдарының кең таралуы мұғалімнің кәсіби қызметіне қойылатын талаптарды жаңартып, педагогикалық шеберлік ұғымының мазмұнын кеңейтуде. Бұрын мұғалімнің негізгі міндеті білімді түсіндіру және оқушының меңгеру деңгейін бағалау болса, қазіргі кезеңде педагог оқу үдерісін жобалаушы, бағыттаушы, фасилитатор, тәлімгер және цифрлық ресурстарды сауатты пайдаланушы ретінде жаңа рөлдерді игеруде.

Мақалада жасанды интеллект жағдайындағы мұғалімнің кәсіби рөлінің өзгеруі, цифрлық құзыреттіліктің негізгі компоненттері, жасанды интеллектті сабақ үдерісінде педагогикалық мақсатқа сай қолдану мүмкіндіктері, оқушының сыни ойлауын, шығармашылығын және функционалдық сауаттылығын дамыту мәселелері қарастырылады. Сонымен қатар жасанды интеллектіні пайдаланудың артықшылықтары мен шектеулері, академиялық адалдық, дербес деректерді қорғау және ақпараттың дұрыстығын тексеру мәселелеріне назар аударылады.

Түйін сөздер: жасанды интеллект, цифрлық құзыреттілік, педагогикалық шеберлік, цифрлық педагогика, мұғалімнің жаңа рөлі, генеративті жасанды интеллект, функционалдық сауаттылық, сыни ойлау, академиялық адалдық, білім беру технологиялары.

Кіріспе

XXI ғасыр – технологиялық өзгерістердің аса жылдам жүріп жатқан кезеңі. Ақпараттық-коммуникациялық технологиялардың дамуы адам өмірінің барлық саласына ықпал етсе, жасанды интеллекттің пайда болуы бұл өзгерістерді жаңа деңгейге көтерді.

Бүгінде жасанды интеллект мәтін құрастырып, ақпаратты талдап, сурет жасап, аударма жасап, идея ұсынуға, белгілі бір мәселені бірнеше қырынан қарастыруға мүмкіндік береді. Мұндай технологиялардың білім беру саласына енуі табиғи үдеріс болып отыр.

Бірақ жасанды интеллекттің білім беру жүйесіне енуі «мұғалімнің орнын технология баса ма? » деген сұрақты да алға шығарды.

Менің ойымша, мәселені мұғалім мен технологияның бәсекесі ретінде қарастыру дұрыс емес. Негізгі мәселе – мұғалімнің технологиялық өзгерістер жағдайында өзінің кәсіби рөлін қалай жаңарта алатынында.

Себебі технология ақпарат бере алады, бірақ оқушының нақты оқу қажеттілігін түсіну, оның көңіл күйін байқау, мотивациясын арттыру, адамдық құндылықтарды қалыптастыру, қарым-қатынас мәдениетін дамыту сияқты педагогикалық міндеттер мұғалімнің кәсіби және тұлғалық құзыреттілігімен тығыз байланысты.

Сондықтан қазіргі кезеңде педагогикалық шеберлік пен цифрлық құзыреттілікті бір-біріне қарама-қарсы қоюға болмайды. Керісінше, олар өзара толықтырылуы тиіс.

Заманауи мұғалім – технологияны қолданатын ғана емес, технологияны педагогикалық мақсатқа бағыттай алатын маман.

1. Жасанды интеллект дәуіріндегі білім берудің өзгеруі

Бұрын оқушы білім алу үшін мұғалімге, оқулыққа, кітапханаға және басқа да дәстүрлі ақпарат көздеріне сүйенсе, бүгінде ақпаратқа қол жеткізу мүмкіндігі әлдеқайда кеңейді.

Бұл жағдай мұғалімнің ақпарат жеткізуші ретіндегі дәстүрлі рөлін өзгертуде.

Егер бұрын:

мұғалім → ақпарат → оқушы

моделі басым болса, қазіргі білім беру кеңістігінде:

мұғалім → бағыт → оқушы → зерттеу → талдау → нәтиже

моделінің маңызы артып келеді.

Оқушы дайын ақпаратты қабылдаушы ғана емес, ақпаратты іздеуші, салыстырушы, бағалаушы және қолданушы болуы қажет.

Осы жерде мұғалімнің рөлі ерекше.

Жасанды интеллект оқушыға дайын жауап бере алады. Бірақ оқушыға:

• бұл жауаптың дұрыстығын қалай тексеруді;
• бірнеше дереккөзді қалай салыстыруды;
• ақпараттың қайсысына сенуге болатынын;
• дайын жауапты қалай өңдеуді;
• өз ойын қалай дәлелдеуді;
• алынған ақпаратты нақты жағдайда қалай қолдануды

үйрету – педагогтің маңызды міндеттерінің бірі.

Демек, жасанды интеллект дәуірінде ақпараттың өзі емес, ақпаратпен жұмыс істеу дағдысы маңызды бола түседі.

2. Мұғалімнің жаңа рөлі

Қазіргі мұғалімнің рөлін бірнеше бағытта қарастыруға болады.

2.1. Мұғалім – білім берушіден оқу үдерісінің дизайнеріне дейін

Заманауи педагог сабақтың мазмұнын ғана емес, оқушының оқу әрекетін де жобалайды.

Ол:

• оқу мақсатын анықтайды;
• тапсырмаларды құрастырады;
• оқушының белсенділігін ұйымдастырады;
• саралау тәсілдерін таңдайды;
• цифрлық құралдарды іріктейді;
• кері байланыс ұйымдастырады;
• оқу нәтижесін талдайды.

Яғни мұғалім үшін «Қандай тақырыпты өтемін? » деген сұрақпен қатар:

«Осы сабақта оқушы нақты қандай әрекет жасайды? »

деген сұрақ маңызды.

2.2. Мұғалім – ақпарат берушіден фасилитаторға дейін

Фасилитатор – оқушының өздігінен әрекет етуіне жағдай жасайтын тұлға.

Мысалы, мұғалім сабақта:

«Бұл сұрақтың жауабы мынау» – деп дайын жауап бергеннен гөрі,

«Сенің ойың қандай? Оны қандай дәлелдермен негіздей аласың? »

деген сұрақ қойса, оқушының танымдық белсенділігі артады.

Жасанды интеллектті қолдану барысында да осы қағида сақталуы керек.

Оқушы ЖИ-ден жауап алып, оны сол күйінде көшірмеуі тиіс.

Оқушы:

сұрақ қою → жауап алу → тексеру → салыстыру → толықтыру → өз қорытындысын жасау

алгоритмі бойынша жұмыс істегені жөн.

2.3. Мұғалім – бағалаушыдан оқу жетістігінің навигаторына дейін

Бағалау – тек баға қою емес.

Заманауи бағалау оқушыға:

«Мен қайдамын? »

«Қай бағытта дамуым керек? »

«Оған қалай жетемін? »

деген сұрақтарға жауап беруі тиіс.

Жасанды интеллект кері байланысты ұйымдастыруда көмекші бола алады. Мысалы, оқушының жазба жұмысындағы грамматикалық қателерді анықтауға, мәтіннің құрылымын талдауға немесе идеяларды жүйелеуге көмектеседі.

Бірақ соңғы шешімді мұғалім қабылдауы қажет.

Себебі оқушының жұмысына педагогикалық тұрғыдан баға беру тек техникалық қатені анықтаумен шектелмейді.

3. Цифрлық құзыреттілік – қазіргі мұғалімнің маңызды кәсіби дағдысы

Цифрлық құзыреттілік дегеніміз – компьютерді немесе белгілі бір бағдарламаны қолдану ғана емес.

Ол бірнеше маңызды компоненттен тұрады.

Бірінші – цифрлық ақпаратпен жұмыс

Мұғалім ақпаратты іздей, таңдай, салыстыра және оның сенімділігін бағалай білуі керек.

Екінші – цифрлық коммуникация

Онлайн ортада оқушымен, ата-анамен және әріптеспен тиімді қарым-қатынас жасай білу қажет.

Үшінші – цифрлық контент жасау

Педагог дайын ресурстарды ғана пайдаланбай, өз сабағына сәйкес презентация, интерактивті тапсырма, бейнематериал немесе цифрлық оқу ресурсын жасай алғаны тиімді.

Төртінші – цифрлық қауіпсіздік

Мұғалім оқушының жеке деректерін қорғау, күмәнді ақпаратты ажырату, авторлық құқықты сақтау мәселелерін білуі тиіс.

Бесінші – жасанды интеллект сауаттылығы

Педагог ЖИ құралдарының мүмкіндіктері мен шектеулерін түсінуі керек.

Бұл жерде маңызды қағида:

Цифрлық құралды білу – цифрлық құзыреттілік емес. Оны педагогикалық мақсатпен дұрыс таңдап, тиімді қолдана білу – цифрлық құзыреттіліктің көрсеткіші.

4. Жасанды интеллектті сабақта қолданудың мүмкіндіктері

Жасанды интеллектті сабақтың барлық кезеңінде қолдану міндетті емес. Ең маңыздысы – оны нақты оқу мақсатына сәйкес пайдалану.

4.1. Сабаққа дайындық кезеңінде

Мұғалім ЖИ көмегімен:

• сабақ идеяларын;
• проблемалық сұрақтарды;
• деңгейлік тапсырмаларды;
• мәтіндерді;
• жағдаяттық есептерді;
• пікірталас тақырыптарын;
• рефлексия сұрақтарын

әзірлеуге идея ала алады.

Мысалы, бір оқу мақсатына сәйкес үш деңгейлі тапсырма құрастыруға болады:

1-деңгей – білу және түсіну.

2-деңгей – қолдану және талдау.

3-деңгей – бағалау және шығармашылық шешім ұсыну.

Бұл тәсіл оқушылардың түрлі дайындық деңгейін ескеруге мүмкіндік береді.

4.2. Сабақ барысында

ЖИ-ді оқушылардың зерттеушілік әрекетін ұйымдастыру үшін пайдалануға болады.

Мысалы, мұғалім оқушыларға белгілі бір мәселе береді.

Оқушы ЖИ көмегімен бастапқы ақпарат жинайды.

Одан кейін:

1. ақпаратты бірнеше дереккөзбен салыстырады;
2. күмәнді тұстарын анықтайды;
3. дәлелдерді іріктейді;
4. өз пікірін қалыптастырады;
5. қорытынды жасайды.

Бұл жерде негізгі мақсат – ЖИ-ден жауап алу емес, ЖИ ұсынған ақпаратпен сауатты жұмыс істеу.

4.3. Сабақтан кейін

ЖИ мұғалімге рефлексия жүргізуге көмектесетін құрал ретінде қолданылуы мүмкін.

Мысалы, мұғалім сабақ нәтижелерін саралап:

• қай тапсырма тиімді болды;
• қандай сұрақтар оқушыларға қиындық туғызды;
• қандай дағды жеткіліксіз қалыптасты

деген мәселелер бойынша келесі сабаққа ұсыныстар әзірлей алады.

5. «ЖИ-мен жұмыс істеудің 5 қадамы» педагогикалық моделі

Практикада қолдануға болатын авторлық тәсіл ретінде «5Қ» моделін ұсынуға болады.

1-қадам – Қой

Алдымен нақты сұрақ немесе тапсырма қой.

ЖИ-ге берілетін тапсырма неғұрлым нақты болса, алынатын нәтиже де соғұрлым пайдалы болады.

2-қадам – Қара

ЖИ ұсынған жауапты бірден дұрыс деп қабылды