2026 жылғы 10 қазанда «Ұлы дала ұстазы» халықаралық ғылыми-педагогикалық журналы мен «Педагогикалық даму» республикалық ғылыми-әдістемелік орталығының ұйымдастыруымен өткен «Білім берудегі жаңа трендтер: педагогикалық идеялар мен дағдылар, үздік тәжірибелер» атты республикалық тәжірибе алмасу онлайн-конференциясында баяндама жасап, өзінің педагогикалық тәжірибесімен бөлісті.

Куанышкалиева Кенжегул Мугайдиевна

«Батыс Қазақстан облысы әкімдігі білім басқармасының

Сырым ауданы білім беру бөлімінің

«Аралтөбе жалпы орта білім беретін мектебі» коммуналдық мемлекеттік мекемесі

МДТІЖО

Аннотация

Бұл мақалада отбасы тәрбиесіндегі әкенің орны, оның бала тұлғасының қалыптасуына ықпалы, ұлттық құндылықтарды ұрпақ санасына сіңірудегі әке өнегесінің маңызы қарастырылады. Қазіргі қоғамдағы рухани-адамгершілік тәрбиенің өзекті мәселелерінің бірі – отбасы мен мектеп арасындағы ынтымақтастықты нығайту, әкенің бала тәрбиесіне белсенді қатысуына жағдай жасау және өскелең ұрпақтың бойында жауапкершілік, еңбекқорлық, адалдық, отансүйгіштік сияқты қасиеттерді қалыптастыру.

Мақалада қазақ халқының дәстүрлі отбасылық тәрбиесіндегі әке тұлғасының ерекшеліктері, қазіргі отбасындағы әкенің тәрбиелік жауапкершілігі, мектептегі тәрбие жұмысын ұйымдастыруда әкелер қауымдастығының рөлі және білім беру ұйымдарында әкелермен бірлескен іс-шараларды өткізудің тиімді әдістері талданады. Сонымен қатар директордың тәрбие ісі жөніндегі орынбасарының әкелерді мектеп өміріне тарту бағытындағы ұйымдастырушылық қызметі мен практикалық ұсыныстар қамтылады.

Түйін сөздер: әке тәрбиесі, отбасы құндылықтары, ұлттық тәрбие, әке өнегесі, рухани-адамгершілік тәрбие, мектеп пен отбасы ынтымақтастығы, жауапкершілік, адал азамат, әкелер кеңесі, тәрбие жұмысы.

Кіріспе

Ұрпақ тәрбиесі – қай қоғамда болмасын өзінің маңызын жоғалтпайтын, ұлт болашағымен тікелей байланысты аса жауапты міндет. Себебі бүгінгі жас ұрпақтың бойына сіңірілген рухани құндылықтар, адамгершілік қасиеттер мен өмірлік ұстанымдар ертеңгі қоғамның мәдени және әлеуметтік келбетін айқындайды.

Қазақ халқы ежелден отбасы тәрбиесіне ерекше мән беріп, оны адам қалыптастырудың алғашқы әрі маңызды ортасы деп таныған. Халқымыздың «Әке көрген оқ жонар, шеше көрген тон пішер» деген нақыл сөзі ата-ананың жеке үлгісі арқылы берілетін тәрбиенің терең мәнін көрсетеді.

Отбасындағы әкенің орны тек материалдық қамтамасыз етумен немесе тәртіп орнатумен шектелмейді. Әке – баланың өмірлік бағдарын қалыптастыруға ықпал ететін, жауапкершілік пен еңбексүйгіштіктің, адалдық пен әділдіктің үлгісін көрсете алатын тұлға.

Бала әкесінің күнделікті іс-әрекетін, адамдармен қарым-қатынасын, еңбекке көзқарасын, берген уәдесіне беріктігін бақылау арқылы көптеген әлеуметтік және адамгершілік дағдыларды меңгереді.

Қазіргі жаһандану, ақпараттық технологиялардың қарқынды дамуы және қоғамдық қатынастардың өзгеруі жағдайында отбасы тәрбиесіне қойылатын талаптар да күрделене түсуде. Балалардың ақпараттық кеңістікте көп уақыт өткізуі, әлеуметтік желілердің ықпалы, ата-аналардың жұмысбастылығы және отбасылық қарым-қатынасқа бөлінетін уақыттың азаюы тәрбие жұмысында жаңа тәсілдерді қажет етеді.

Осындай жағдайда әкенің бала өміріне белсенді араласуы, оның қызығушылықтарын түсінуі, жетістіктерін қолдауы және қиындықтарды бірлесе шешуге қатысуы ерекше маңызға ие.

Мектеп – отбасы тәрбиесін толықтыратын, оқушының тұлғалық және әлеуметтік дамуына ықпал ететін маңызды білім беру ортасы. Сондықтан мектеп пен ата-ана арасындағы ынтымақтастықты нығайту, соның ішінде әкелерді тәрбие жұмысына жүйелі тарту – білім беру ұйымының маңызды міндеттерінің бірі.

Бұл бағытта мектеп директорының тәрбие ісі жөніндегі орынбасарының ұйымдастырушылық және үйлестірушілік қызметі ерекше орын алады.

Мақаланың мақсаты – әке өнегесінің жас ұрпақ тәрбиесіндегі маңызын ашу, ұлттық және жалпыадамзаттық құндылықтарды қалыптастырудағы әкенің рөлін талдау, мектеп пен отбасы арасындағы ынтымақтастықты нығайтудың тиімді жолдарын ұсыну.

1. Қазақ халқының ұлттық тәрбиесіндегі әке тұлғасының орны

Қазақ халқының дәстүрлі дүниетанымында отбасы – ұрпақ тәрбиесінің негізгі тірегі, ал ата-ана – баланың алғашқы тәрбиешісі.

Халқымыз бала тәрбиесін тек бір отбасының жеке мәселесі ретінде қарастырмай, оны бүкіл елдің, ұлттың болашағымен байланыстырып отырған.

«Отан – отбасынан басталады», «Ұяда не көрсең, ұшқанда соны ілерсің» деген халық даналықтары отбасындағы тәрбиенің тұлға қалыптастырудағы маңызын айқын көрсетеді.

Қазақтың дәстүрлі тәрбиесінде әке отбасындағы жауапкершілік, еңбек, сөзге беріктік, үлкенге құрмет және кішіге қамқорлық сияқты құндылықтарды ісімен көрсететін тұлға ретінде бағаланған.

Әке өнегесі арқылы бала адамгершілік нормаларды, қоғамдық қарым-қатынас мәдениетін және өмірлік жауапкершілікті меңгереді.

Әкенің тәрбиелік ықпалы ең алдымен оның жеке мінез-құлқынан байқалады. Егер әке отбасында сыйластық пен түсіністік танытса, өз міндеттеріне жауапкершілікпен қараса, еңбекті қадірлесе, бала да осы әрекеттерді маңызды өмірлік құндылық ретінде қабылдауы мүмкін.

Қазақ халқының ұлы ойшылы Абай Құнанбайұлы адам тәрбиесінде ақыл, қайрат және жүрек үйлесімділігіне ерекше мән берген. Бұл идеяны қазіргі отбасы тәрбиесімен байланыстыра қарастырғанда, баланың білімді, еңбекқор әрі мейірімді тұлға болып қалыптасуы үшін тек талап қою емес, түсіндіру, қолдау және өнеге көрсету маңызды екенін байқаймыз.

Әке тәрбиесіндегі тағы бір маңызды мәселе – баланың ұлттық болмысын қалыптастыру.

Ұлттық салт-дәстүрлерді құрметтеу, ана тілін қадірлеу, үлкенге ізет көрсету, туған жерге сүйіспеншілік таныту және отбасылық тарихты білу – ұрпақ сабақтастығын қамтамасыз ететін рухани құндылықтар.

Мысалы, әкенің баласымен бірге ата-бабалар тарихын талқылауы, отбасылық шежірені таныстыруы, ұлттық мерекелерге қатысуы және халықтық дәстүрлердің мәнін түсіндіруі баланың мәдени тамырын тануына көмектеседі.

Дегенмен ұлттық тәрбиенің мәні өткен дәстүрлерді өзгеріссіз қайталауда ғана емес, олардың адамгершілік мазмұнын қазіргі қоғам талаптарымен үйлестіре білуде.

Осы тұрғыдан алғанда, әке өнегесі баланың еркін ойлауын, жеке пікірін білдіруін және өз әрекетіне жауап беруін қолдауға бағытталуы тиіс.

2. Әке өнегесінің баланың тұлғалық дамуына ықпалы

Бала тұлғасының қалыптасуы – отбасылық қарым-қатынас, әлеуметтік орта, білім беру және жеке тәжірибе ықпалымен жүзеге асатын күрделі үдеріс.

Бұл үдерісте әкенің балаға көрсететін эмоционалдық қолдауы, қарым-қатынас мәдениеті және күнделікті әрекеті маңызды орын алады.

Әкенің тәрбиелік ықпалын бірнеше бағыт бойынша қарастыруға болады.

2.1. Рухани-адамгершілік тәрбие

Рухани-адамгершілік тәрбие баланың бойында адалдық, әділдік, мейірімділік, жауапкершілік, сыйластық және жанашырлық сияқты қасиеттерді қалыптастыруға бағытталады.

Бұл қасиеттер тек ақыл-кеңес арқылы емес, күнделікті қарым-қатынас пен нақты әрекеттер арқылы меңгеріледі.

Мысалы, әке берген уәдесін орындаса, бала сөзге беріктіктің маңызын түсінеді.

Әке отбасындағы адамдардың пікірін құрметтеп, келіспеушіліктерді сабырмен шешсе, бала өзара сыйластық пен мәдениетті қарым-қатынастың үлгісін көреді.

Әке өз қателігін мойындай білсе, бала жауапкершілік пен адалдықтың шынайы көрінісін түсінеді.

Сондықтан әке тәрбиесінің негізі тек талап қоюда емес, баланың бойына сіңіргісі келетін қасиеттерді өзінің күнделікті әрекетімен көрсетуінде жатыр.

2.2. Еңбек тәрбиесі

Еңбек тәрбиесі – баланың жауапкершілігін, дербестігін және табандылығын дамытудың маңызды құралы.

Қазақ халқы еңбекқорлықты адам бойындағы ең құнды қасиеттердің бірі деп бағалаған.

«Еңбек түбі – береке» деген халық даналығы еңбекке деген құрметтің тәрбиелік маңызын көрсетеді.

Әке баласына еңбектің қадірін түсіндіру үшін оны жас ерекшелігіне сәйкес отбасылық жұмыстарға қатыстыруына болады.

Мысалы, үй шаруасына көмектесу, аула тазалау, өсімдік күту, тұрмыстық заттарды реттеу немесе отбасылық шағын жобаларды бірлесе орындау баланың жауапкершілігін арттыруға ықпал етеді.

Бұл жұмыстарда баланың жынысына қарай міндеттерді қатаң бөлу емес, барлық баланың өзіне-өзі қызмет ету және еңбек ету дағдыларын дамыту маңызды.

Еңбек тәрбиесінің негізгі мақсаты – баланы тек тапсырма орындауға үйрету емес, оның бастаған ісін аяқтау, уақытты тиімді пайдалану және өз еңбегінің нәтижесін бағалау қабілетін қалыптастыру.

2.3. Эмоционалдық қолдау және сенімді қарым-қатынас

Баланың психологиялық саулығы мен тұлғалық дамуына отбасындағы эмоционалдық ахуал елеулі ықпал етеді.

Әкенің баласына көңіл бөлуі, оны тыңдауы, пікірін құрметтеуі және қиын сәттерде қолдау көрсетуі сенімді қарым-қатынастың қалыптасуына жағдай жасайды.

Кейде ата-аналар тәрбие беруді талап қою және бақылау жасаумен байланыстырады.

Алайда балаға тек тәртіп пен талап қана емес, түсіністік, қолдау және өз ойын еркін білдіруге мүмкіндік те қажет.

Мысалы, бала мектепте қиындыққа тап болған жағдайда оны бірден кінәлаудың орнына мәселенің себебін бірге анықтау маңызды.

«Саған не қиын болды?», «Бұл жағдайды қалай шешуге болады?», «Мен саған қалай көмектесе аламын?» деген сұрақтар баламен ашық қарым-қатынас орнатуға көмектеседі.

Әке мен бала арасындағы осындай сенімді байланыс баланың өзін қауіпсіз сезінуіне, өз қабілетіне сенуіне және жауапты шешім қабылдауына ықпал етуі мүмкін.

3. Қазіргі қоғамдағы әке тәрбиесінің өзекті мәселелері

Қазіргі қоғамдағы әлеуметтік-экономикалық өзгерістер отбасылық қарым-қатынасқа және бала тәрбиесіне әсер етуде.

Ата-аналардың жұмысбастылығы, цифрлық технологиялардың күнделікті өмірге кеңінен енуі және ақпараттық ортаның өзгеруі бала тәрбиесін ұйымдастыруда жаңа міндеттер туындатады.

Әкелердің бала тәрбиесіне қатысуына кедергі келтіретін факторлардың бірі – уақыт тапшылығы.

Кейбір отбасыларда әке күнделікті еңбек қызметіне байланысты баласымен жеткілікті уақыт өткізе алмауы мүмкін.

Алайда бала тәрбиесіндегі қарым-қатынастың сапасы тек бірге өткізілген уақыттың ұзақтығымен өлшенбейді.

Күн сайын баламен әңгімелесу, оның жетістіктеріне қызығушылық таныту, бірге кітап оқу немесе ортақ іс атқару да маңызды тәрбиелік мәнге ие.

Екінші мәселе – цифрлық ортадағы тәрбие.

Қазіргі балалар интернет, әлеуметтік желілер және түрлі ақпараттық платформалар арқылы үлкен көлемде ақпарат алады.

Бұл жағдай білім алуға жаңа мүмкіндіктер ашқанымен, жалған ақпарат, кибербуллинг, зиянды контент және экран алдында шамадан тыс уақыт өткізу сияқты тәуекелдерді де туындатады.

Сондықтан әке баланың цифрлық өміріне тек тыйым салу арқылы емес, түсіндіру, ортақ ережелер белгілеу және қауіпсіз интернет мәдениетін қалыптастыру арқылы қатысқаны жөн.

Үшінші мәселе – отбасындағы қарым-қатынас мәдениеті.

Баланың жеке пікірін елемеу, шамадан тыс қаталдық немесе үнемі салыстыру оның өзіне деген сенімділігіне кері әсер етуі мүмкін.

Сондықтан қазіргі әке тәрбиесінде талапшылдық пен мейірімділікті, жауапкершілік пен сенімді, тәртіп пен өзара құрметті үйлестіру маңызды.

Сонымен қатар барлық баланың отбасылық жағдайы бірдей емес екенін ескеру қажет.

Кейбір балалар әкесімен бірге тұрмауы, әкесінен айырылуы немесе басқа отбасы мүшелерінің тәрбиесінде болуы мүмкін. Мұндай жағдайда мектеп баланы кемсітпей, оның отбасылық ерекшелігін құрметтеуі және қолдаушы ересектердің тәрбиелік үлесін бағалауы тиіс.

4. Мектеп пен отбасы ынтымақтастығы – тиімді тәрбие негізі

Бала тәрбиесінде мектеп пен отбасының мақсаттары өзара үйлескен жағдайда тәрбие жұмысының нәтижелілігі артады.

Мектеп оқушының білім алуына, әлеуметтік дағдыларының қалыптасуына және қоғамдық өмірге қатысуына жағдай жасайды.

Ал отбасы баланың алғашқы әлеуметтік тәжірибесін қалыптастырып, оның мінез-құлқы мен өмірлік құндылықтарының дамуына ықпал етеді.

Осы екі тәрбиелік ортаның ынтымақтастығы баланың жан-жақты дамуын қолдаудың маңызды шарты болып табылады.

Мектеп пен отбасы арасындағы байланысты нығайтуда директордың тәрбие ісі жөніндегі орынбасары үйлестіруші рөл атқарады.

Ол ата-аналармен жүргізілетін тәрбие жұмысының жоспарын әзірлеуге, сынып жетекшілерінің қызметін үйлестіруге, әкелермен бірлескен іс-шараларды ұйымдастыруға және олардың нәтижелілігін бағалауға қатысады.

Әкелерді мектеп өміріне тартудың тиімді бағыттарына мыналар жатады:

1. Әкелер кеңесінің жұмысын ұйымдастыру.
2. Әкелердің қатысуымен тәрбиелік кездесулер өткізу.
3. Отбасылық спорттық және шығармашылық іс-шаралар ұйымдастыру.
4. Кәсіптік бағдар беру кездесулеріне әкелерді қатыстыру.
5. Ұлттық құндылықтарға арналған бірлескен жобалар өткізу.
6. Балалардың қауіпсіздігі мен цифрлық мәдениеті бойынша пікір алмасу.
7. Әке мен бала арасындағы қарым-қатынасты нығайтатын тәрбиелік бастамаларды қолдау.

Мұндай жұмыстар бір реттік іс-шара ретінде емес, мектептің жылдық тәрбие жоспарына енгізілген жүйелі қызмет ретінде ұйымдастырылғаны дұрыс.

5. «Адал азамат» құндылықтары және әке өнегесінің тәрбиелік сабақтастығы

Қазіргі білім беру жүйесінде өскелең ұрпақты адал, жауапты, еңбекқор, отансүйгіш және қоғамдық өмірге белсенді қатысатын тұлға ретінде тәрбиелеу маңызды міндет болып табылады.

Бұл бағытта «Адал азамат» тәрбиелік идеясының мазмұнын отбасы тәрбиесімен байланыстырудың педагогикалық мүмкіндіктері кең.

Адал азамат тәрбиелеу ең алдымен күнделікті өмірдегі адамгершілік әрекеттерден басталады.

Бала адалдықты тек анықтама ретінде емес, ата-анасының нақты әрекеттері арқылы түсінеді.

Мысалы, әкенің өз міндетін жауапкершілікпен орындауы, қоғамдық тәртіпті сақтауы, өзгелердің еңбегін құрметтеуі және әділ шешім қабылдауы бала үшін маңызды өнеге бола алады.

Әке тәрбиесі арқылы келесі құндылықтарды дамытуға болады.

Адалдық. Шындықты айту, өз әрекетіне жауап беру, өзгенің еңбегін құрметтеу.

Еңбекқорлық. Іске жауапкершілікпен қарау, табандылық таныту және нәтижеге ұмтылу.

Отансүйгіштік. Туған жерді құрметтеу, ел тарихын білу және қоғамға пайдалы әрекеттерге қатысу.

Бірлік пен ынтымақ. Отбасы мүшелеріне қамқорлық көрсету, өзара көмектесу және ортақ мәселелерді бірлесе шешу.

Әділдік пен жауапкершілік. Өз құқығын білу, өзгенің құқығын құрметтеу және қабылдаған шешімінің салдарын түсіну.

Бұл құндылықтарды мектептегі тәрбие іс-шараларымен байланыстыру оқушылардың адамгершілік ұстанымдарын нығайтуға мүмкіндік береді.

Мысалы, «Адал еңбек – арлы іс», «Әкемнің мамандығы – мақтанышым», «Отбасым – тәрбие мектебі» тақырыптарында ұйымдастырылған кездесулер арқылы оқушылар еңбектің, жауапкершіліктің және отбасылық сыйластықтың мәнін түсіне алады.

6. Мектептегі әкелер кеңесінің тәрбиелік мүмкіндіктері

Әкелер кеңесі – білім беру ұйымында әкелердің тәрбие жұмысына ерікті және белсенді қатысуын ұйымдастыруға мүмкіндік беретін қоғамдық ынтымақтастық нысандарының бірі.

Әкелер кеңесінің негізгі мақсаты – отбасы мен мектеп арасындағы байланысты нығайту, әкелердің бала тәрбиесіне қатысуын қолдау және оқушылардың рухани-адамгершілік дамуына ықпал ету.

Әкелер кеңесінің жұмысын бірнеше бағытта ұйымдастыруға болады.

6.1. Рухани-адамгершілік бағыт

Бұл бағытта «Әке – асқар тау», «Әке ақылы – өмір шырағы», «Әке өнегесі – ұрпаққа аманат» тақырыптарында тәрбиелік кездесулер ұйымдастырылады.

Кездесулер барысында әкелер өздерінің өмірлік тәжірибелерімен бөлісіп, адалдық, еңбек, жауапкершілік және отбасылық сыйластық туралы ойларын ортаға салады.

6.2. Еңбек және кәсіптік бағдар беру

«Әкемнің бір күні», «Мамандықтар әлемі», «Еңбек адамы – ел мақтанышы» жобалары арқылы оқушылар әртүрлі кәсіп иелерінің еңбек жолымен танысады.

Әкелер өз мамандықтарының ерекшеліктерін түсіндіріп, кәсіби тәжірибелерімен бөлісе алады.

Бұл оқушылардың еңбекке деген құрметін арттырып, болашақ мамандық таңдауына көмектеседі.

6.3. Спорттық және салауатты өмір салты бағыты

«Әкеммен бірге спортқа», «Әке мен бала – бір команда», «Денсаулық – ортақ байлық» сияқты іс-шаралар әке мен бала арасындағы қарым-қатынасты нығайтуға бағытталады.

Мұндай іс-шараларда жеңіске жетуден гөрі бірлескен әрекет, өзара қолдау және жағымды эмоциялық қарым-қатынас маңызды орын алуы тиіс.

6.4. Құқықтық және цифрлық қауіпсіздік бағыты

Әкелердің қатысуымен балалардың құқықтары, буллингтің алдын алу, интернет қауіпсіздігі және жауапты цифрлық мінез-құлық мәселелері бойынша кездесулер өткізуге болады.

Бұл бағыттағы жұмыстар ата-аналардың педагогикалық сауаттылығын арттыруға және балалардың қауіпсіздігін қамтамасыз етуге ықпал етеді.

7. Әкелермен бірлескен тәрбие жұмыстарын ұйымдастырудың практикалық үлгілері

Мектептегі тәрбие жұмысын тиімді ұйымдастыру үшін әкелердің қатысуымен өткізілетін іс-шаралардың мазмұны нақты тәрбиелік мақсаттарға негізделуі қажет.

7.1. «Әке өнегесі – ұрпақ тәрбиесінің негізі» атты тәрбиелік кездесу

Мақсаты: Әкенің бала тәрбиесіндегі рөлін насихаттау, отбасылық құндылықтарды нығайту және әке мен бала арасындағы сенімді қарым-қатынасты дамыту.

Қатысушылар: Әкелер, оқушылар, сынып жетекшілері, мектеп әкімшілігі.

Өткізу кезеңдері:

Бірінші кезеңде мектеп әкімшілігінің өкілі кездесудің мақсаты мен маңызын түсіндіреді.

Екінші кезеңде «Әке тәрбиесі – өмірлік өнеге» тақырыбында әкелер өз ойларымен және тәжірибелерімен бөліседі.

Үшінші кезеңде «Әкемнен үйренгенім» атты шығармашылық тапсырма ұйымдастырылады.

Оқушылар әкелерінен немесе өздеріне өнеге болған жақын ересек адамдардан үйренген маңызды қасиеттер туралы әңгімелейді.

Төртінші кезеңде «Отбасылық құндылықтар» тақырыбында бірлескен пікірталас өткізіледі.

Кездесу соңында қатысушылар отбасындағы өзара сыйластық пен сенімді нығайтуға қатысты ұсыныстарын білдіреді.

7.2. «Әкеммен бірге игі іс» әлеуметтік жобасы

Мақсаты: Балалардың еңбекқорлығын, қоғамдық жауапкершілігін және қайырымдылық мәдениетін дамыту.

Жоба аясында әкелер мен балалар бірлесіп мектеп ауласын көгалдандыру, кітапхана қорын реттеуге көмектесу, экологиялық акцияларға қатысу немесе қоғамдық пайдалы бастамаларды жүзеге асыру сияқты жұмыстар атқара алады.

Жобаның басты ерекшелігі – баланың әлеуметтік жауапкершілікті тек теориялық тұрғыдан емес, нақты әрекет арқылы меңгеруі.

Мұндай іс-шаралар барысында қауіпсіздік талаптары сақталып, әр қатысушының мүмкіндігі ескерілуі қажет.

7.3. «Әке мен бала: ашық әңгіме» диалог алаңы

Мақсаты: Әке мен бала арасындағы өзара түсіністікті нығайту, сенімді қарым-қатынас мәдениетін дамыту.

Диалог алаңында қатысушыларға келесі сұрақтар ұсынылады:

• Бала үшін әкенің қолдауы неліктен маңызды?
• Әке мен бала арасындағы сенімді қалай нығайтуға болады?
• Отбасында бір-бірімізді қаншалықты тыңдаймыз?
• Бала қателескен жағдайда қандай қолдау көрсету қажет?
• Бірге өткізетін уақытты қалай тиімді ұйымдастыруға болады?

Бұл сұрақтар арқылы қатысушылар өзара пікір алмасып, отбасылық қарым-қатынастың маңызын талқылайды.

Диалог барысында әр адамның пікірін құрметтеу және жеке отбасылық мәселелерді жария етуге мәжбүрлемеу қағидаттары сақталуы тиіс.

8. Директордың тәрбие ісі жөніндегі орынбасарының ұйымдастырушылық қызметі

Мектеп директорының тәрбие ісі жөніндегі орынбасары білім беру ұйымындағы тәрбие жұмысының негізгі бағыттарын жоспарлауға, ұйымдастыруға және үйлестіруге жауапты педагогикалық басқару қызметін атқарады.

Отбасы мен мектеп арасындағы ынтымақтастықты дамыту осы қызметтің маңызды құрамдас бөліктерінің бірі болып табылады.

Әкелерді мектеп өміріне тарту бағытындағы жұмысты жүйелі ұйымдастыру үшін тәрбие ісі жөніндегі орынбасары бірнеше міндетті жүзеге асыруы қажет.

Біріншіден, ата-аналардың тәрбие жұмысына қатысу қажеттіліктерін анықтау маңызды.

Бұл мақсатта сауалнама, жеке әңгімелесу және ата-аналар жиналыстарының мүмкіндіктерін пайдалануға болады.

Екіншіден, әкелермен жүргізілетін іс-шаралардың жылдық жоспары әзірленуі тиіс.

Жоспарда тәрбиелік кездесулер, спорттық жарыстар, кәсіптік бағдар беру іс-шаралары, әлеуметтік жобалар және педагогикалық кеңестер қамтылуы мүмкін.

Үшіншіден, сынып жетекшілерімен жүйелі әдістемелік жұмыс жүргізу қажет.

Сынып жетекшілеріне әкелермен тиімді байланыс орнату, отбасылық жағдайларды ескеру және ата-аналарды тәрбие үдерісіне тарту бойынша ұсыныстар беріледі.

Төртіншіден, тәрбие іс-шараларының нәтижелілігін бағалау маңызды.

Бұл бағытта тек өткізілген іс-шаралардың санын есептеу жеткіліксіз. Қатысушылардың пікірлері, ата-аналардың белсенділігі, оқушылардың кері байланысы және мектеп пен отбасы арасындағы ынтымақтастықтың сапасы да ескерілуі тиіс.

Бесіншіден, тәрбие жұмысының инклюзивті сипатын қамтамасыз ету қажет.

Әкелерге арналған іс-шаралар ұйымдастырылған кезде барлық оқушылардың отбасылық жағдайлары құрметтеліп, ешбір бала өзін шеттетілген сезінбеуі тиіс.

Осылайша тәрбие ісі жөніндегі орынбасарының ұйымдастырушылық қызметі мектеп пен отбасы арасындағы тұрақты әрі сенімді серіктестікті қалыптастыруға бағытталуы қажет.

9. Әкелермен жүргізілетін тәрбие жұмысының жылдық жоспарының үлгісі

Мектептегі әкелермен бірлескен жұмысты жүйелеу үшін төмендегідей жоспар үлгісін пайдалануға болады.

Айы	Іс-шара атауы	Мақсаты
Қыркүйек	«Әке – отбасының тірегі»	Әкелер кеңесінің жұмысын жоспарлау
Қазан	«Әке өнегесі – ұрпақ тәрбиесінің негізі»	Отбасылық құндылықтарды насихаттау
Қараша	«Әкемнің мамандығы – мақтанышым»	Еңбек және кәсіптік бағдар беру
Желтоқсан	«Адал азамат – отбасынан басталады»	Адалдық пен жауапкершілікті қалыптастыру
Қаңтар	«Әке мен бала: сенімді қарым-қатынас»	Өзара түсіністікті нығайту
Ақпан	«Қауіпсіз интернет – саналы ұрпақ»	Цифрлық қауіпсіздік мәдениетін дамыту
Наурыз	«Ұлттық тәрбие – ұрпаққа аманат»	Ұлттық құндылықтарды дәріптеу
Сәуір	«Әкеммен бірге игі іс»	Қоғамдық пайдалы еңбекке баулу
Мамыр	«Әкелер кеңесі: тәжірибе және нәтиже»	Жылдық жұмысты қорытындылау

Ұсынылған жоспар білім беру ұйымының ерекшеліктеріне, оқушылардың жас деңгейіне және ата-аналардың мүмкіндіктеріне сәйкес толықтырылуы мүмкін.

Жоспарды жүзеге асыру барысында әр іс-шараның тәрбиелік нәтижесіне назар аудару қажет.

10. Әке тәрбиесінің нәтижелілігін арттыру жолдары

Әке тәрбиесінің нәтижелілігі тек өткізілген іс-шаралармен емес, отбасындағы күнделікті қарым-қатынастың сапасымен және баланың тұлғалық дамуымен байланысты.

Сондықтан мектептің әкелермен жүргізетін жұмысы олардың педагогикалық мәдениетін дамытуға, бала тәрбиесіне саналы қатысуын қолдауға және отбасылық ынтымақтастықты нығайтуға бағытталуы тиіс.

Бірінші кезекте әкелердің бала тәрбиесіндегі жеке жауапкершілігін арттыру маңызды.

Әрбір әке баласының оқу үлгеріміне ғана емес, оның эмоционалдық жағдайына, қызығушылықтарына, достық қарым-қатынасына және өмірлік мақсаттарына да назар аударуы қажет.

Екінші бағыт – әке мен бала арасындағы сапалы қарым-қатынасты дамыту.

Күнделікті әңгімелесу, ортақ қызығушылықтар, бірлескен еңбек және шығармашылық жұмыстар сенімді байланыс орнатуға көмектеседі.

Үшінші бағыт – ата-аналардың педагогикалық сауаттылығын арттыру.

Мектепте бала психологиясы, жас ерекшеліктері, отбасылық қарым-қатынас, тәртіп пен қолдау арасындағы тепе-теңдік мәселелері бойынша кездесулер ұйымдастыру пайдалы.

Төртінші бағыт – әкелердің мектептегі тәрбие жұмысына қатысу мүмкіндіктерін кеңейту.

Барлық әкенің жұмыс кестесі бірдей болмағандықтан, кездесулерді әртүрлі уақытта өткізу, онлайн қатысу мүмкіндігін ұсыну және шағын жобаларға ерікті түрде тарту тиімді болуы мүмкін.

Бесінші бағыт – тәрбиелік жұмыстың нәтижелерін жүйелі бағалау.

Мектеп әкімшілігі ата-аналардың кері байланысын жинап, ұйымдастырылған іс-шаралардың мазмұнын жетілдіріп отыруы қажет.

Бұл бағыттар өзара үйлескен жағдайда әкелердің бала тәрбиесіне қатысуын қолдайтын тұрақты педагогикалық орта қалыптасады.

Қорытынды

Қорыта айтқанда, әке өнегесі – ұрпақ тәрбиесінің маңызды негіздерінің бірі. Әкенің жеке үлгісі, өмірлік ұстанымы, еңбекке көзқарасы, отбасындағы қарым-қатынас мәдениеті және балаға көрсететін қолдауы жас ұрпақтың рухани-адамгершілік дамуына ықпал етеді.

Қазақ халқының ұлттық тәрбиесінде әке тұлғасына ерекше мән берілуі оның отбасындағы жауапкершілік пен өнегенің маңызды үлгісі ретінде бағаланғанын көрсетеді.

Бүгінгі қоғамда бұл құндылықтардың мазмұны өзара құрмет, эмоционалдық қолдау, тең жауапкершілік және баланың жеке тұлғасын құрметтеу қағидаттарымен толықтырылуы тиіс.

Әкенің бала тәрбиесіне белсенді қатысуы оның өзіндік сенімін, әлеуметтік дағдыларын, жауапкершілігін және адамгершілік ұстанымдарын дамытуға қолайлы жағдай жасай алады.

Сонымен қатар бала тәрбиесінің нәтижелілігі тек әкеге ғана емес, отбасы мүшелерінің өзара ынтымақтастығына, мектептің қолдауына және баланы қоршаған әлеуметтік ортаның сапасына байланысты.

Осы тұрғыдан алғанда, мектеп пен отбасы арасындағы ынтымақтастықты нығайту – қазіргі тәрбие жұмысының маңызды міндеттерінің бірі.

Директордың тәрбие ісі жөніндегі орынбасары әкелер кеңесінің қызметін ұйымдастыру, тәрбиелік кездесулер өткізу, отбасылық жобаларды жүзеге асыру және ата-аналардың педагогикалық мәдениетін арттыру арқылы осы бағыттағы жұмыстарды жүйелі үйлестіре алады.

«Адал азамат» құндылықтарын қалыптастыруда да отбасы мен мектептің бірлескен тәрбиелік ықпалы маңызды орын алады.

Адалдық, еңбекқорлық, әділдік, жауапкершілік, отансүйгіштік және адамға құрмет сияқты қасиеттер бала бойында күнделікті өмірдегі өнегелі әрекеттер арқылы қалыптасады.

Сондықтан әке тәрбиесінің басты құндылығы – баласына тек ақыл айту емес, өзінің іс-әрекеті арқылы өмірлік үлгі көрсету.

Әке өнегесі – ұрпаққа қалатын рухани мұра. Ал сол өнегені біліммен, адамгершілікпен және ұлттық құндылықтармен ұштастыру – саналы, жауапты, адал азамат тәрбиелеудің маңызды негізі.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Абай Құнанбайұлы. Қара сөздер. – Әртүрлі басылымдар.
2. Алтынсарин Ы. Таңдамалы шығармалар. – Әртүрлі басылымдар.
3. Байтұрсынұлы А. Тіл тағылымы. – Алматы: Ана тілі, 1992.
4. Bandura A. Social Learning Theory. – Englewood Cliffs, NJ: Prentice-Hall, 1977.
5. Bronfenbrenner U. The Ecology of Human Development: Experiments by Nature and Design. – Cambridge, MA: Harvard University Press, 1979.
6. Lamb M. E. (Ed.). The Role of the Father in Child Development. 5th ed. – Hoboken, NJ: Wiley, 2010.
7. UNICEF. The State of the World's Children 2021: On My Mind – Promoting, Protecting and Caring for Children's Mental Health. – New York: UNICEF, 2021.
8. ҚазақстанРеспубликасының 2007 жылғы 27 шілдедегі №319-III «Білімтуралы» Заңы.
9. ҚазақстанРеспубликасының 2011 жылғы 26 желтоқсандағы №518-IV «Неке (ерлі-зайыптылық) жәнеотбасытуралы» Кодексі.
10. ҚазақстанРеспубликасыОқу-ағартуминистрлігінің «Біртұтастәрбие» бағдарламасыжәне «Адалазамат» біртұтастәрбиебағдарламасынақатыстыәдістемелікматериалдар (қолданыстағыредакциялары).