2026 жылғы 10 қазанда «Ұлы дала ұстазы» халықаралық ғылыми-педагогикалық журналы мен «Педагогикалық даму» республикалық ғылыми-әдістемелік орталығының ұйымдастыруымен өткен «Білім берудегі жаңа трендтер: педагогикалық идеялар мен дағдылар, үздік тәжірибелер» атты республикалық тәжірибе алмасу онлайн-конференциясында баяндама жасап, өзінің педагогикалық тәжірибесімен бөлісті.

Рашидова Дилфуза Ахмеджановна

География пәні мұғалімі, сарапшы

Түркістан облысы, Созақ ауданы, Қайнар ауылы, А.С.Макаренко атындағы жалпы білім беру мектебі

Аңдатпа

Мақалада мектеп географиясын оқытуда дәстүрлі картографиялық тәсілдер мен цифрлық геокеңістіктік ресурстарды кіріктірудің ғылыми-әдістемелік негіздері талданады. Зерттеудің мақсаты – цифрлық карталарды көрнекілік ретінде ғана емес, оқушының кеңістіктік пайымдауын, географиялық деректерді салыстыруын және дәлелді қорытынды жасауын ұйымдастыратын танымдық құрал ретінде қолданудың әдістемелік моделін ұсыну. Жұмыс ғылыми әдебиеттерді салыстырмалы талдауға, құзыреттілікке бағдарланған оқыту қағидаттарына және география оқу мазмұнына сай тапсырмаларды педагогикалық жобалауға негізделеді. Мақалада координатпен жұмыс, өзен алаптарын талдау, жер бедерін салыстыру, әр кезеңдегі ғарыштық суреттерді интерпретациялау және жергілікті экологиялық мәселені зерделеу бойынша тапсырмалар жүйесі сипатталады. Оларды бағалау үшін картографиялық дәлдік, кеңістіктік байланыстарды түсіндіру, дереккөздерді сыни салыстыру және қорытындының дәлелділігі өлшемдері ұсынылады. Талдау цифрлық құралдың тиімділігі оның жаңалығына емес, оқу мақсатымен байланысына, дерек сапасына, мұғалімнің кері байланысына және оқушының белсенді әрекетіне тәуелді екенін көрсетеді. Жұмыс эмпирикалық эксперимент нәтижесін жарияламайды; оның нәтижесі – сабақта қолдануға және кейін деректер арқылы тексеруге болатын әдістемелік модель. Ұсыныстар география мұғалімдерінің оқу тапсырмаларын жобалауына, қалыптастырушы бағалауды жетілдіруіне және цифрлық ресурстарды жауапты пайдалануына бағытталған.

Түйін сөздер: географияны оқыту, цифрлық картография, кеңістіктік ойлау, геоақпараттық сауаттылық, зерттеуге негізделген оқыту, қалыптастырушы бағалау, географиялық дерек.

Кіріспе

Географиялық білім берудің мәні нысандардың атауын есте сақтаумен шектелмейді. Оқушы аумақтың ерекшелігін, табиғи және қоғамдық құбылыстардың өзара байланысын, кеңістікте таралу заңдылықтарын түсіндіре алуы қажет. Дәстүрлі қабырға картасы мен атлас бұл міндеттің маңызды негізі болып қала береді. Алайда сандық қабаттарды қосу, масштабты өзгерту, бедерді үшөлшемді көру және уақыт бойынша суреттерді салыстыру мүмкіндігі картографиялық жұмыстың мазмұнын кеңейтеді.

National Research Council кеңістіктік ойлауды кеңістік туралы ұғымдар, бейнелеу құралдары және пайымдау әрекеттерінің бірлігі ретінде сипаттайды [1]. Осы тұрғыдан алғанда, цифрлық карта дайын жауапты беретін экран емес: ол оқушының «қайда?», «неліктен осында?», «қалай өзгерді?» және «қандай дерекпен дәлелдеймін?» деген сұрақтарға жауап іздеу ортасы. Kerski геоақпараттық жүйелерді орта мектепте енгізудің әлеуетімен бірге мұғалім дайындығы мен техникалық қолжетімділіктің маңызын көрсеткен [2].

Цифрлық технологияның педагогикалық құндылығын автоматты түрде жоғары деп қабылдауға болмайды. UNESCO-ның 2023 жылғы есебінде технологияны білім беру мақсатына бағындыру, оның тиімділігі мен тең қолжетімділігін дәлелдер негізінде бағалау қажеттігі атап өтіледі [4]. Сондықтан география сабағындағы цифрландыру мәселесі құралдардың санын арттыру емес, географиялық сұрақ қою мен дерекке негізделген жауапты жетілдіру ретінде қарастырылуы тиіс.

Мақаланың мақсаты – мектеп географиясында цифрлық карталарды қолданудың ғылыми негізделген тапсырмалар жүйесін және оның оқу нәтижесін бағалау моделін әзірлеу. Міндеттері: кеңістіктік ойлауға қатысты еңбектерді талдау; дәстүрлі және цифрлық картографиялық әрекеттердің сабақтастығын көрсету; 7–9-сынып мазмұнына бейімделетін тапсырмаларды сипаттау; бағалау өлшемдері мен қолдану шектеулерін негіздеу. Негізгі зерттеу сұрағы: цифрлық картамен жұмысты қандай дидактикалық шарттарда географиялық пайымдауды дамытатын тапсырмаға айналдыруға болады?

Материалдар мен әдістер

Жұмыс теориялық-әдістемелік сипатта орындалды. Әдістер ретінде ғылыми және нормативтік әдебиеттерді мазмұндық талдау, педагогикалық салыстыру, оқу тапсырмаларын жобалау және бағалау критерийлерін модельдеу қолданылды. Бұл тәсіл тәжірибелік зерттеудің нәтижесін алмастырмайды: ұсынылған модельдің нақты сыныптағы әсерін анықтау үшін бөлек эмпирикалық тексеру қажет.

Талдаудың теориялық негізін кеңістіктік ойлау жөніндегі іргелі еңбек [1], мектептегі GIS қолданылуы туралы зерттеулер [2; 3], білім берудегі технологияға қатысты халықаралық шолу [4] және білім алушының дерекпен жұмыс істеу қабілетіне басымдық беретін бағалау тәсілдері [5] құрайды. Қазақстандағы оқу мазмұнымен сәйкестікті қарастырғанда мемлекеттік жалпыға міндетті стандарт пен үлгілік оқу бағдарламаларының ресми мәтіндері басшылыққа алынады [6; 7].

Әдістемелік модель төрт өзара байланысты кезеңнен тұрады: географиялық сұрақты анықтау; картадан дерек алу; деректерді салыстырып, кеңістіктік заңдылықты түсіндіру; дәлелді қорытындыны ұсыну. Әр кезеңде оқушының әрекеті бақылауға болатын өніммен аяқталады: белгіленген карта, салыстыру кестесі, қысқа талдау немесе түсіндірме мәтін. Мұғалім жауаптың мазмұнымен бірге пайдаланылған деректің сенімділігіне назар аударады.

Әдістемелік жобалау нәтижелері

Бірінші нәтиже – «картадан дәлелге» қағидатына негізделген тапсырмалар жүйесі. Онда цифрлық құралдың әрбір функциясы нақты танымдық әрекетке сәйкестендірілген. Мәселен, масштабты өзгерту нысанның орналасуын салыстыруға, қабаттарды қосу факторлар арасындағы ықтимал байланысты іздеуге, ал уақыттық суреттер өзгерісті байқауға қызмет етеді. Оқушының қорытындысы міндетті түрде картографиялық белгіге, өлшемге немесе салыстырылған дерекке сүйенуі керек.

Практикалық тапсырма 1. «Өзен алаптарын салыстыр»

Оқу мақсаты – өзендердің географиялық орнын, ағыс бағытын және алаптық ерекшеліктерін түсіндіру. Оқушы цифрлық картадан Ертіс, Іле, Сырдария және Жайық өзендерін тауып, бастауына, ағыс бағытына және құяр жеріне қатысты деректерді жинақтайды. Кейін екі өзеннің су жинау алабы мен табиғи жағдайын салыстырып, айырмашылықтардың ықтимал себептерін тұжырымдайды. Қорытынды өнім – екі өзен бойынша салыстыру кестесі және картаға сүйенген үш сөйлемдік түсіндірме. Бағалауда нысанды дәл анықтау мен себеп-салдарлық пайымдау бөлек қаралады.

Практикалық тапсырма 2. «Жер бедері және қоныстану»

Оқушылар Қазақстанның таулы және жазық аумақтарын цифрлық бедер картасында салыстырады. Бірнеше елді мекен мен көлік бағытын белгілеп, жер бедерінің қоныстану мен қатынас жолдарына ықтимал ықпалын түсіндіреді. Мұғалім бір ғана фактор арқылы қорытынды жасауға жол бермейді: экономикалық және тарихи факторлардың да әсер етуі мүмкін екенін талқылауға бағыттайды. Бұл тапсырма кеңістіктік корреляцияны себеп-салдарлық байланыспен шатастырмауға үйретеді.

Практикалық тапсырма 3. «Аумақтың өзгерісін дәлелде»

NASA Earth Observatory немесе уақыттық ғарыштық суреттері бар өзге ашық ресурс арқылы бір аумақтың әр жылдағы бейнелері салыстырылады [10]. Оқушы су айдынының, жасыл желектің немесе құрылыстың көрінетін өзгерістерін белгілейді. Салыстыру алдында суреттердің маусымын, түсіру уақытын, ажыратымдылығын және бұлттылық жағдайын тексереді. «Суретте айырмашылық байқалады» деген тұжырым мен «айырмашылықтың себебі анықталды» деген тұжырымның дәлелдік деңгейі әртүрлі екені түсіндіріледі.

Практикалық тапсырма 4. «Координат арқылы географиялық бағдарлау»

Мұғалім нүктелердің географиялық координаттарын береді; оқушылар оларды картадан тауып, ендік пен бойлықтың дұрыс оқылғанын тексереді. Келесі кезеңде нүктелер арасындағы салыстырмалы орналасу, қашықтық және бағыт талданады. Қателерді талдау кезінде ендік пен бойлықты алмастыру, масштабты елемеу және карта проекциясының ерекшеліктерін түсінбеу жағдайлары қарастырылады. Тапсырма сандық дағдыны кеңістіктік пайымдаумен байланыстырады.

Практикалық тапсырма 5. «Жергілікті мәселенің цифрлық картасы»

Оқушылар ашық деректерге сүйеніп, мектеп аумағының жалпы қолжетімді бөлігіндегі жасыл кеңістік, қоғамдық көлік аялдамалары немесе су нысандарының орналасуы туралы шағын зерттеу сұрағын қояды. Олар деректерді картаға түсіріп, нысандардың таралуын сипаттайды және жақсарту жөнінде дәлелді ұсыныс береді. Қауіпсіздік мақсатында оқушылардың үй мекенжайлары, жеке қозғалыс маршруттары және басқа да дербес мәліметтері жарияланбайды.

Бағалау моделі

Практикалық тапсырмалар үшін төрт критерийден тұратын ортақ рубрика ұсынылады: географиялық нысанды дәл анықтау; кеңістіктік байланысты түсіндіру; дереккөздерді салыстыру және тексеру; дәлелді қорытынды жасау. Әр критерий 0–2 баллмен бағаланады: 0 – әрекет орындалмаған немесе қате; 1 – ішінара дұрыс, дәлелі жеткіліксіз; 2 – дұрыс, нақты дерекпен негізделген. Ең жоғары ұпай – 8. Бұл рубрика ұсыныстық сипатта, нақты сыныптың оқу мақсатына қарай нақтыланады.

Сабақтың басында және соңында ұқсас күрделіліктегі, бірақ мазмұны қайталанбайтын тапсырмалар берілсе, оқушының ілгерілеуін салыстыруға мүмкіндік туады. Талдауда тек жалпы ұпай емес, әр критерий бойынша өзгеріс, типтік қателер және оқушы түсіндірмесінің сапасы қарастырылады. Бақылау тобы болмаған жағдайда анықталған өзгерісті тек цифрлық құралдың әсерімен түсіндіруге болмайды. Осы себепті мақалада эксперимент жүргізілді немесе оқу жетістігі белгілі пайызға артты деген тұжырым жасалмайды.

Талқылау

Ұсынылған модельдің әдістемелік ерекшелігі цифрлық картаны мазмұнды көрсету құралынан географиялық дәлел құрастыру ортасына ауыстыруында. Кеңістіктік ойлауды дамыту жөніндегі ғылыми тұжырымдармен [1] бұл модельдің байланысы оқушының картадағы бейнені талдап, нысандар арасындағы қатынасты түсіндіруінен көрінеді. Favier мен van der Schee геокеңістіктік технологиялар қолданылған география сабақтары мен қатынастық ойлау мәселесін зерттеген [3]. Дегенмен өзге зерттеу нәтижелерін Қазақстанның кез келген сыныбына тікелей көшіруге болмайды.

Дәстүрлі карта мен цифрлық карта бірін-бірі жоққа шығармайды. Қағаз картамен жұмыс номенклатураны, шартты белгілерді және жалпы кеңістіктік құрылымды меңгеруге көмектессе, цифрлық орта дерек қабаттарын өзгертіп, бірнеше масштабтағы көріністі салыстыруға мүмкіндік береді. Сабақтың мақсаты анықталмаса, экрандағы әрекеттер сырттай белсенді көрінгенімен, географиялық пайымдауды тереңдетпеуі мүмкін. Сондықтан технологияны таңдаудың бастапқы өлшемі – оқу мақсаты.

Әдістемені енгізудің бірнеше шектеуі бар. Интернет жылдамдығы мен құрылғының қолжетімділігі әркелкі болуы мүмкін; кей карталардағы мәліметтер ескірген немесе толық емес; ашық платформалардың интерфейсі оқушының жас ерекшелігіне сай келмеуі ықтимал. Мұндай жағдайда алдын ала сақталған скриншот, басып шығарылған карта және жұптық жұмыс балама ретінде қолданылады. Ақпараттық қауіпсіздік пен дереккөзді көрсету мәдениеті әр тапсырманың тұрақты бөлігі болуы тиіс.

Педагог-зерттеуші үшін мұндай модельдің құндылығы тек тапсырмалар жинағын жасауда емес, оны жүйелі түрде тексеруге болатындығында. Мұғалім оқу мақсаттарын, бағалау рубрикасын, оқушы жұмыстарының анонимдендірілген үлгілерін және рефлексия жазбаларын бірізді жинақтай алады. Кейінгі зерттеу кезеңінде бірнеше сыныпта тапсырмаларды салыстырып, нәтижелерді сандық және сапалық тәсілдермен талдау мүмкіндігі бар. Бұл ұсыныс жүзеге асқан зерттеу ретінде емес, әдістемені дәлелдеудің келесі бағыты ретінде беріледі.

Қорытынды

Географияны оқытудың цифрлық мүмкіндіктері картадағы ақпараттың көлемімен емес, сол ақпарат негізінде ұйымдастырылатын оқушы әрекетінің сапасымен анықталады. Ғылыми әдебиеттерге жасалған талдау және ұсынылған тапсырмалар моделі цифрлық картографияны кеңістіктік пайымдау, дереккөздерді салыстыру, өзгерістерді интерпретациялау және дәлелді қорытынды жасау мақсаттарына бағындыру қажеттігін негіздейді. Дәстүрлі картографиялық сауаттылық цифрлық құралдарды саналы қолданудың іргетасы болып қала береді.

Практикалық тұрғыдан география мұғалімдеріне әр цифрлық әрекетті нақты оқу мақсатымен байланыстыру, картографиялық дәлелге негізделген сұрақтар қою, бағалау критерийлерін алдын ала ұсыну және техникалық шектеулерге балама дайындау ұсынылады. Ұсынылған модель – ғылыми-әдістемелік жобалау нәтижесі; оның оқу жетістіктеріне ықпалын дәлелдеу үшін нақты сыныптарда этикалық талаптарды сақтай отырып, эмпирикалық зерттеу жүргізу қажет.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. National Research Council. Learning to Think Spatially: GIS as a Support System in the K–12 Curriculum. Washington, DC: National Academies Press, 2006. https://doi.org/10.17226/11019

2. Kerski J. J. The Implementation and Effectiveness of Geographic Information Systems Technology and Methods in Secondary Education. Journal of Geography. 2003. Vol. 102, No. 3. P. 128–137. https://doi.org/10.1080/00221340308978534

3. Favier T. T., van der Schee J. A. The Effects of Geography Lessons with Geospatial Technologies on the Development of High School Students’ Relational Thinking. Computers & Education. 2014. Vol. 76. P. 225–236. https://doi.org/10.1016/j.compedu.2014.04.004

4. UNESCO. Global Education Monitoring Report 2023: Technology in Education — A Tool on Whose Terms? Paris: UNESCO, 2023. https://www.unesco.org/gem-report/en/2023-technology

5. OECD. PISA 2022 Assessment and Analytical Framework. Paris: OECD Publishing, 2023. https://doi.org/10.1787/dfe0bf9c-en