Кіріспе

Қазіргі білім беру жүйесінде тіл үйретудің тиімді жаңа тәсілдері кеңінен іздестірілуде. Солардың бірі – CLIL әдісі (Content and Language Integrated Learning), яғни мазмұн мен тілді кіріктіріп оқыту технологиясы. CLIL әдісінің басты ерекшелігі – оқу пәнінің мазмұнын шет тілі арқылы меңгерту: оқушы бір уақытта әрі пәндік білімді үйренеді, әрі сол тілде тілдік дағдыларын дамытады. Басқаша айтқанда, CLIL – пәндік білім мен шет тілін қатар игертетін екіұштылы мақсатты әдіс. Бұл тұжырымдаманы алғаш енгізген зерттеуші Дэвид Марш CLIL-ді білім алушыларға пән мазмұнын және шет тілін бір уақытта меңгеруге мүмкіндік беретін оқыту әдісі деп сипаттайды. CLIL технологиясы бүгінгі көптілді білім беру парадигмасында маңызды орын алып, оқушылардың пәнге де, тілге де қызығушылығын арттыратын инновациялық бағыт ретінде танылуда.

CLIL әдісінің қалыптасуы және шетелдік тәжірибе

CLIL әдісі ең алғаш Еуропалық Одақ елдерінде білім сапасын жоғарылату әрі көптілділікті дамыту мақсатында қолға алынған. 1990 жылдардан бастап Еуропада бұл тәсіл білім беру бағдарламаларына ендіріліп, тіл мен пәнді кіріктіріп оқыту арқылы оқушылардың академиялық жетістіктерін көтеру көзделді. Бүгінде CLIL Финляндия, Голландия, Испания, Эстония, Германия сынды елдердің мектептері мен колледждерінде кеңінен қолданылады. Мысалы, Финляндияда бастауыш сыныптан бастап кейбір жаратылыстану пәндері ағылшын тілінде оқытылады. Оқытушылар арнайы дайындықтан өтіп, оқушылар ерте жастан-ақ шетел тілінде пәндік терминологияны меңгере бастайды. Нәтижесінде, оқушылар тілді күнделікті өмірде ғана емес, ғылым-білім саласында да қолдануға төселеді. Еуропалық CLIL тәжірибесінде бірнеше негізгі қағидаттар қалыптасқан: біріншіден, «тілді үйрену үшін қолдану» принципі (тіл мақсат емес, пәндік білімді игерудің құралы ретінде көрінеді); екіншіден, мотивацияны арттыру (пәнді өзгеше тілде оқу оқушылар үшін жаңалық пен қызық туғызады); үшіншіден, коммуникативтік әрекетке басымдық беру (сабақ барысында диалог, топтық жұмыс, жобалар арқылы тілдік орта жасалады). Бұл қағидаттар CLIL сабақтарын интерактивті, шынайы коммуникацияға жақындата түседі.

Қазақстандағы CLIL әдісін қолдану

Қазақстанда да соңғы жылдары CLIL технологиясын білім беру жүйесіне бейімдеу бағытында нақты қадамдар жасалуда. Мемлекеттік «Үш тұғырлы тіл» саясаты аясында жаратылыстану пәндерін ағылшын тілінде оқыту пилоттық жобалары іске қосылды. Алдымен Назарбаев Зияткерлік мектептерінде басталған бұл бастама біртіндеп жалпы орта білім беретін мектептерге таратылуда. Қазіргі кезде көптеген мектептерде жоғары сыныптарда физика, химия, биология, информатика пәндерін ағылшын тілінде жүргізу тәжірибесі бар. Мұндай сабақтар – еліміздің CLIL әдісін қолданысқа енгізудегі алғашқы қадамдары. Әрине, бұл үшін мұғалімдер құрамының дайындығы өте маңызды. Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі 2021 жылы шет тілінде пәндерді оқыту бойынша әдістемелік нұсқаулықтар шығарды, курстар мен семинарлар ұйымдастырылуда. Яғни елімізде CLIL технологиясын тиімді жүзеге асыру үшін институционалдық қолдау мен әдістемелік база қалыптасып келеді.

CLIL технологиясын тиімді іске асыру шарттары

CLIL әдісін табысты қолдану белгілі бір дайындық пен жоспарлауды талап етеді. Ең алдымен, мұғалімнің тілдік және пәндік құзыреттілігі жоғары болуы шарт: пән мұғалімі ағылшын тілін еркін меңгеріп, профильдік пәнді де терең білетін болуы керек. Сондықтан ұстаздар үшін арнайы тілдік біліктілікті арттыру курстарын өткізу қажет. Екіншіден, CLIL-ді кезең-кезеңімен енгізу маңызды: бастапқыда жоғары сыныптан немесе дайындығы жақсы мектептерден бастап, кейін орта және кіші буынға біртіндеп көшірген дұрыс. Үшіншіден, оқу-әдістемелік материалдармен қамтамасыз ету – шешуші факторлардың бірі. Пәннің оқу бағдарламасына сәйкес, оқушылардың тілдік деңгейіне бейімделген екітілді оқулықтар, қосымша көрнекіліктер, мультимедиалық ресурстар дайындалуы керек. Төртіншіден, бағалау жүйесін бейімдеу қажет: CLIL сабақтарында оқушының пәндік білімін де, тілдік жетістігін де әділ бағалау қиын болуы мүмкін. Мысалы, оқушы пән мазмұнын түсінгенімен, ағылшын тілінде ойын толық жеткізе алмаса, оны төмен бағалау дұрыс емес. Сол себепті бағалау критерийлерінде пәндік білім мен тілдік компетенцияны бөле-жара қарастырып, екеуін де есепке алған жөн. Осы шарттар орындалғанда ғана CLIL технологиясы өз нәтижесін толық бере алады.

CLIL сабағынан практикалық мысалдар

CLIL әдісін қолданудың нақты көрінісін мысал арқылы қарастырайық. Мысалы, 10-сыныптағы биология пәнінде “Human Digestive System” (Ас қорыту жүйесі) тақырыбын мұғалім ағылшын тілінде өткізеді. Сабақ басында мұғалім ас қорыту мүшелерінің атауларын, қызметін ағылшын тілінде таныстырып, иллюстрациялар мен бейнематериал көрсетеді. Оқушылар жұптарға бөлініп, әрбір ағзаның қызметін ағылшын тілінде талқылайды және шағын презентация дайындайды. Презентация кезінде олар «асқазан азықты қорытады», «бауыр улы заттарды залалсыздандырады» сияқты терминдер мен сөз тіркестерін ағылшынша қолдана отырып, сыныпқа түсіндіреді. Осындай тәсіл арқылы оқушылар биологияны тереңірек түсініп қана қоймай, ғылыми ұғымдарды ағылшын тілінде айтуға да жаттығады. Тағы бір мысал, география сабағында “Natural Disasters” (Табиғи апаттар) тақырыбын өткенде мұғалім жер сілкінісі, дауыл, жанартау атқылауы туралы мәтіндер береді, қысқа ағылшын тіліндегі деректі фильм көрсетеді. Оқушылар мәтіннен негізгі ақпаратты ағылшынша конспектілеп, кейін оны қазақ тіліндегі білімдерімен байланыстырып талдайды, соңында өз еліндегі табиғи апаттар жағдайымен салыстырып эссе жазады. Бұл тапсырма арқылы оқушылар география білімін толықтырып қана қоймай, ағылшын тілінде сыни салыстыру жасап, ойын жазбаша жеткізу тәжірибесін алады. Ал бастауыш сыныптарда CLIL элементтерін ойын түрінде енгізуге болады. Мысалы, 2-сыныпта “Animals and Habitats” тақырыбы өткенде мұғалім жануарлар әлемін ағылшын тілінде таныстырып, әр жануардың атауын, тіршілік ортасын ағылшынша айтқызып, балалармен бірге шағын эксперимент жүргізеді (құмырсқаның илеуі, т.б. көрнекі көрсету). Оқушылар сурет салып, қарапайым сөйлемдермен ағылшын тілінде таныстырады (“This is a polar bear. It lives in the Arctic. It likes fish.” т.с.с.). Осылайша кіші жастағы балалар да шет тілін өмірлік мазмұнмен байланыста үйрене бастайды.

Артықшылықтары және мүмкін қиындықтары

CLIL технологиясының артықшылықтары ретінде ең алдымен оқушылардың тілдік дағдыларының шынайы жағдайдағы қолданыс арқылы дамуын атауға болады. Яғни тіл үйрену жасанды жаттығу форматында емес, тікелей пән мазмұнына байланысты жүзеге асады, бұл оқушылардың шет тілінде сөйлеу құзыретін едәуір арттырады. Екіншіден, пәндік материалды ағылшын тілінде ұсыну оқушылардың танымдық белсенділігін көтереді – олар жаңа ұғымды түсіну үшін бар зейінін шоғырландырып, миында екі үрдіс (мазмұнды ұғу және тілді ұғу) бірдей жүреді. Зерттеулер көрсеткендей, мұндай когнитивтік жүктеме дұрыс бағытталса, оқушының ақпаратты өңдеу, талдау қабілеттерін шыңдайды. Үшіншіден, CLIL оқушылардың оқу мотивациясын күшейтеді: пәнді басқа тілде оқу оларға ерекше сынақ сияқты әсер етіп, қызығушылығын оятады. Оқушылар тек грамматиканы жаттап немесе сөздік жаттаумен шектелмей, нақты пән арқылы тіл үйренетіндіктен, сабақ мазмұны мағыналы әрі тартымды болады. Сонымен қатар, CLIL сабақтары дәстүрлі сабақтарға қарағанда оқушылардың белсенділігі мен шығармашылығын көбірек талап етеді, бұл оларды жасандылықтан гөрі өмірмен байланысты тапсырмаларға тарту арқылы XXI ғасыр дағдыларын (сыни ойлау, коммуникация, коллаборация, креативтілік) дамытуға ықпал етеді.

Дегенмен, CLIL әдісін енгізуде кейбір қиындықтар мен шектеулер де жоқ емес. Ең бастысы – білікті мамандардың жетіспеушілігі. Бірдей дәрежеде әрі пәнді, әрі тілді меңгерген мұғалімдер саны аз болуы мүмкін, әсіресе ауылдық жерлерде бұл мәселе өзекті. Мұғалімге қос пәннің жүгін қатар көтеру, сабаққа дайындалуда екі есе күш салу қажет болады. Екінші мәселе – оқу материалдарының тапшылығы: көптеген мектептерде ағылшын тілінде жүргізілетін физика, химия, биология сабақтарына арналған әдістемелік құралдар, екі тілде жазылған сапалы оқулықтар жеткіліксіз. Мұғалімдер көп жағдайда қолда бар ағылшын тіліндегі ресурстарды өздері бейімдеп қолдануға мәжбүр. Үшіншіден, оқушылардың бастапқы тілдік деңгейі үлкен рөл атқарады – егер сыныптағы көп оқушының ағылшын тілі дайындығы әлсіз болса, күрделі пәнді сол тілде игеру қиынға соғады. Бұл әсіресе ағылшын тілі ерте басталмаған немесе оқу жүктемесі аз ауылдық мектептер үшін қиын. Сол себепті CLIL-ді барлық жерде бірдей жылдам енгізу орнына, алдымен дайын мектептерде сынақтан өткізіп, біртіндеп бейімдеген жөн.

Қорытынды

Қорыта айтқанда, CLIL технологиясы – еліміздің көптілді білім беру саясатына, жаһандық коммуникация талаптарына және заманауи оқушының танымдық қажеттіліктеріне толық сәйкес келетін инновациялық әдіс. Шет тілін пәндік мазмұнмен кіріктіре оқыту – тек тіл үйретудің баламалы жолы ғана емес, білім алушының академиялық әлеуетін жан-жақты дамытатын күрделі педагогикалық жүйе. Бұл технологияны тиімді қолдану барысында оқушылар пән мазмұнын шынайы тілдік ортада игеріп, алған білімдерін коммуникативтік әрекетте қолдануға машықтанады. Яғни CLIL оқушы үшін тілдің өзін емес, оның қолданбалы құндылығыналдыңғы орынға шығарады. Мұндай жағдайда шет тілі оқушы санасында оқулықтағы ережелер жиынтығы ретінде емес, нақты ақпарат алудың, ғылым-білімге жақындаудың, әлеммен байланыс орнатудың құралы ретінде қабылданады.

CLIL технологиясының артықшылығы – оның ынталандырушы қуатында. Оқушылар пәнді ағылшын тілінде оқу арқылы өздерін халықаралық білім кеңістігінің белсенді қатысушысы ретінде сезінеді, бұл олардың қызығушылығы мен ішкі мотивациясын күшейтеді. Сонымен қатар, пәндік терминологияны, ғылыми ұғымдарды, фактілерді ағылшын тілінде меңгеру олардың когнитивтік қабілеттеріне тікелей әсер етіп, есте сақтау, салыстыру, талдау және синтездеу дағдыларын дамытады. Көптеген зерттеулер көрсеткендей, CLIL ортасында оқу алған оқушылардың танымдық икемділігі, яғни ақпаратты бірнеше кодта (ана тілінде және ағылшын тілінде) өңдей алуы жоғары деңгейде қалыптасады. Бұл олардың болашақта академиялық зерттеу жұмыстарын жүргізуге, халықаралық білім беру бағдарламаларына қатысуға, кәсіби коммуникацияға бейімделуіне зор мүмкіндік береді.

Әрине, CLIL технологиясын толыққанды енгізу – жүйелі дайындықты қажет ететін күрделі процесс. Мұғалімдердің тілдік және әдістемелік біліктілігін арттыру, сапалы оқу-әдістемелік материалдар базасын қалыптастыру, оқу ортасын жаңа форматқа бейімдеу – бұл тәсілдің табысты жүзеге асуының негізгі шарттары. Дегенмен, осы талаптар біртіндеп орындала бастағанда, CLIL еліміздің білім беру жүйесі үшін маңызды стратегиялық ресурстың біріне айналары сөзсіз.

Болашақта CLIL технологиясын Қазақстан мектептерінде кеңінен қолдану – оқушылардың көптілді құзыреттілігін, ғылыми сауаттылығын, әлеуметтік-коммуникативтік дағдыларын, сондай-ақ мәдениетаралық түсінігін қалыптастыруға үлкен септігін тигізеді. Бұл әдіс оқу процесін барынша табиғи, өмірмен байланысты, функционалды етеді. Пән мұғалімі мен тіл мұғалімінің ынтымақтастығы, цифрлық ресурстармен жұмыс істеу, заманауи оқыту платформаларын қолдану CLIL сабақтарының тиімділігін арттыра түседі.

Осылайша, CLIL – бүгінгі жаһандану дәуірінің сұранысына жауап беретін, оқушының әлемдік білім мен ғылымға еркін кірігуіне жол ашатын, шет тілін және пәнді кіріктіре оқытудың пәрменді құралы. Бұл технологияны дұрыс қолданған жағдайда, Қазақстан мектебі бәсекеге қабілетті, білімді, көптілді тұлғаны тәрбиелеуде жаңа сапалық деңгейге көтеріледі.

Пайдаланылған әдебиеттер:

1. Marsh, D. (2002). CLIL/EMILE – The European Dimension: Actions, Trends and Foresight Potential. University of Jyväskylä.
2. Coyle, D., Hood, P., & Marsh, D. (2010). CLIL: Content and Language Integrated Learning. Cambridge University Press.
3. Mehisto, P., Marsh, D., & Frigols, M. J. (2008). Uncovering CLIL: Content and Language Integrated Learning in Bilingual and Multilingual Education. Macmillan.
4. Назарбаев Зияткерлік мектептері (NIS) тәжірибесі – пән мен тілді кіріктіріп оқыту бағдарламалары, nismed.kz ресми сайты.
5. Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі. (2021). Шет тілінде пәндерді оқытудың әдістемелік нұсқаулығы. Астана.

"Парасат"жалпы орта мектебі

ағылшын тілі пәнінің мұғалімі

Колдибекова Мадина Камолқызы