Аннотация. Мақалада 2–4-сынып оқушыларына арналған «Ортақ кітап бұрышы» әлеуметтік жобасының әдістемелік үлгісі ұсынылады. Ы. Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясының «Адал азамат» бағдарламасы аясындағы әлеуметтік жобаларды іске асыру жөніндегі ұсынымдарына сүйене отырып, мәселені анықтау, ортақ ережені келісу, рөлдерді ауыстыру, кітапты күтіп ұстау және нәтижені рефлексия арқылы бағалау кезеңдері нақтыланды. Жобада баланың пікірін ескеру, жеке деректерін қорғау, отбасыға материалдық міндет артпау және тәртіп бұзған жағдайда қалпына келтіру жолын іздеу қарастырылады. Нәтиже алдын ала болған оқиға ретінде емес, тексерілетін педагогикалық көрсеткіш ретінде беріледі.

Түйін сөздер: бастауыш сынып, Адал азамат, әлеуметтік жоба, кітап бұрышы, адалдық, жауапкершілік, рефлексия.

Кіріспе

Адалдық пен жауапкершілік бастауыш сыныпта жаттауға арналған анықтама болып қалмауы керек. Оқушы ортақ кітапты алған кезде оны таза ұстауды, келісілген күні қайтаруды, кездейсоқ бүлінсе жағдайды жасырмай айтуды тәжірибеде көреді. Шағын кітап бұрышы осы әрекеттерді күн сайын байқататын орта бола алады: әр баланың таңдауына орын бар, ал әр таңдаудың басқа оқырманға әсері көрінеді. Мұғалімнің міндеті кітап санын көбейту ғана емес, балалардың өзара келісіп жұмыс істеуіне мүмкіндік беру.

Ы. Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясының 2026 жылғы әдістемелік ұсынымдарында әлеуметтік жобаларды жоспарлау, қатысушылардың рөлі, іске асыру, мониторинг және нәтижені бағалау тетіктері қарастырылады [1]. Материалда оқырмандық мәдениетке қатысты жобалар мен олардың кезеңдік құрылымы да берілген. Осы мақалада ол мазмұн бастауыш сыныпқа ықшамдалып, екі–төрт аптада іске асатын «Ортақ кітап бұрышы» жобасына бейімделеді. Ұсынылған жоспар — авторлық әдістемелік модель; оның нақты бір мектепте орындалғаны немесе белгілі пайыздық нәтиже бергені жөнінде дерек жоқ.

Қызмет арқылы үйренудің K–12 стандарттары жастардың жобаға қатысты шешім қабылдауға қатысуы, тұрақты рефлексия және нақты қауым қажеттілігімен байланыс сияқты белгілерді атайды [2]. Бұл қағидаларды бастауыш сыныпта жас ерекшелігіне қарай қолдануға болады: балалар мәселені өздері байқайды, үш ережені бірге тұжырымдайды, жеңіл міндет таңдайды және соңында өз ісін талдайды. Бала пікірін тыңдау Бала құқықтары туралы конвенцияның 12-бабындағы жасына және жетілуіне сай өз көзқарасын білдіру қағидасымен үйлеседі [3]. Мұны балаларға барлық шешімді жалғыз қабылдату деп түсіндірмейміз: мұғалім қауіпсіздік пен тең қолжетімділікке жауапты.

Жобаның мақсаты және іске асыру шарттары

Мақсат — оқушының ортақ кітап кеңістігін ұстауға нақты үлес қосуы арқылы адалдықты ашық әрекет, жауапкершілікті келісімді орындау, ынтымақтастықты өзгенің құқығын ескеру ретінде түсінуіне жағдай жасау. Күтілетін оқу-тәрбие әрекеттері: сыныптағы мәселені байқау; екі-үш түсінікті ереже ұсыну; бір міндетті өз еркімен алып орындау; қиындық туғанда жөндеу жолын айту; апта соңында дәлелмен өзін бағалау. «Барлық бала адал болып кетті» деген жалпылама қорытынды бұл мақсаттың өлшемі бола алмайды.

Жоба мектеп кітапханасының қорын алмастырмайды және баланың үйінен кітап әкелуді міндеттемейді. Бастапқы қор мектептегі рұқсат етілген кітаптардан немесе сыныпта бар материалдардан құралады. Кітап атауы, жасқа лайықтылығы және пайдалану шарты педагогпен келісіліп анықталады. Қатысу түрі де әрқилы болуы мүмкін: бір бала кітапты реттейді, екіншісі мұқабаның жай-күйін қарайды, үшіншісі оқуға ұсыныс жазады. Кітап оқуға үлгермеген баланың жобадан шет қалмауы маңызды.

IFLA мектеп кітапханасына арналған нұсқаулығында оқушының оқу, ақпарат іздеу және кітапханаға қатысу мүмкіндігін қолдау идеялары ұсынылады [4]. Сынып кітап бұрышы кәсіби кітапхананың орнына жүрмейді, бірақ балаға кітапты табу мен ұқыпты пайдаланудың қолжетімді тәжірибесін бере алады. Мұғалім сынып ережесін мектеп кітапханасының тәртібімен қайшылыққа түсірмей, кітапханашымен келісіп құрады. Егер кабинет тар болса, кітаптарды шағын сөреге немесе белгіленген қорапқа жинауға болады; баланың жеке заттары мен кітаптары ашық бақылау орнына айналмайды.

Бірінші кезең мәселені анықтау және келісім жасау

Алғашқы сабақта мұғалім «Қазір кітапты табу, алу және қайтару оңай ма?» деген бейтарап сұрақ қояды. Балалар кітап бұрышын қарап, үш белгі бойынша пікір жазады: кітаптың орналасуы, жай-күйі, алу тәртібінің түсініктілігі. «Кім кітапты бүлдірді?» деген айыптау сұрағы қойылмайды. Бақылауда «бір кітаптың мұқабасы жыртылған», «шығарма атауы сыртынан көрінбейді» сияқты көрінетін дерек пен «біреу әдейі істеді» тәрізді дәлелсіз болжам ажыратылады. Осы айырма адал сөйлеудің де бастапқы шарты.

Содан кейін оқушылар топпен ереже нұсқаларын ұсынады. Үлгі ретінде: «Кітапты таза қолмен аламыз», «Кітапты алғанымызды шартты белгімен тіркейміз», «Келісілген күні қайтарамыз; кешіксек алдын ала айтамыз». Мұғалім әр ереженің не үшін қажет екенін сұрайды: кітаптың сақталуы, келесі баланың оны табуы, ұжымдық сенім. Ережелер 2–4-сынып оқушысына түсінікті тілмен жазылып, көзге көрінетін жерде тұрады. Жеке меншік кітапқа қатысты келісім болса, иесінің рұқсатынсыз оны ортақ қорға қоспайды.

Оқушы дауысын ескеру тек дауыс берумен аяқталмайды. Бір бала «кітапты үш күнде қайтарайық», екіншісі «бір апта керек» десе, оқылатын кітаптың көлеміне және кезектегі оқырман санына қарап икемді тәртіп жасалады. Үш күн мен бір апта арасындағы ортақ шешім сөздік келісім ретінде жазылады; әр кітапқа бірдей қатаң мерзім бекіту қажет емес. Пікір айтуға қиналған балаға екі нұсқаны көрсетіп таңдауға немесе суретті белгілеуге мүмкіндік беріледі. Келісімге қатысқан бала өзіне қатысты ережені түсіндіре алады.

Екінші кезең ортақ еңбекті ұйымдастыру

Балалар кітаптарды жасына лайық тақырыптарға бөліп, анық оқылатын белгілер жапсырады: ертегі, табиғат, танымдық кітап, өлең. Бүлінген кітап болса, оны жөндеуді мұғалімнің көмегімен және мектеп тәртібіне сай атқарады. Кітапты жөндеу үшін баланы өз қалтасынан төлеуге міндеттеу немесе отбасыға ескертусіз шығын жүктеу ұсынылмайды. Кезекшілікте үш шағын міндет болады: реттеу, қайтарылған кітапты орнына қою және оқуға ұсыныс дайындау. Міндет аптасына бір рет ауысады; бала белгілі бір рөлге тұрақты бекітіліп қалмайды.

Оқуға ұсыныс карточкасында «Кітап атауы — кімге қызық болуы мүмкін — себебі» деген үш жол жеткілікті. Мысалы: «Бұл ертегіні жануарлар туралы оқиғаны ұнататын сыныптасыма ұсынамын, себебі кейіпкер орман жануарларына көмектеседі». Бұл сөйлем баланы кітаптың мазмұнын қысқаша түсіндіріп, өз пікірін дәлелдеуге үйретеді. Оқушылар бір-бірінің оқу қарқынын салыстырмайды; карточкада «ең үздік оқырман» деген атақ берілмейді. Әдебиеттік оқуда ұсыныс мәтінін талқылап, қазақ тілі сабағында қысқа хабарлама жазуға пайдалануға болады.

Кітап алу есебінде бүкіл сыныпқа ашық аты-жөн тізімін ілмей, мұғалімнің бақылауындағы шағын журнал немесе жеке шартты белгі қолдануға болады. Баланың қай кітапты оқығанын көрнекі марапат тақтасына шығаруды міндетті тәжірибе етпейді. Есептің мақсаты — кітаптың қайда екенін табу, баланың оқу талғамын көпшілік алдында бақылау емес. Кезекші сыныптасының жеке мәліметін жарияламайды. Егер мектеп кітапханасының өзінің электрондық есеп жүйесі болса, сол тәртіп басшылыққа алынады.

Үшінші кезең қиын жағдаятты бірлесіп шешу

«Алынған кітап белгіленген уақытта келмеді» деген жағдаятта мұғалім балалардан бірден жаза атауды емес, ықтимал әрекеттерді салыстыруды сұрайды. Бірінші қадам — иесінен немесе алған оқушыдан тыныш жағдайда сұрау; екінші қадам — кітаптың қайда қалғанын бірге іздеу; үшінші қадам — кешігудің себебін естіп, жаңа мерзімді келісу. Егер кітап жоғалғаны анықталса, мұғалім отбасы және мектеп ережесіне сәйкес қалпына келтіру жолын жеке талқылайды. Баланың атын көпшілік алдында жариялау сенім мен ашық айтуға кедергі келтіреді.

Екінші жағдаят: кітаптың парағы кездейсоқ жыртылды. Оқушы мұны жасырмай айтса, мұғалім оның шындықты айтуын атап, жөндеу мүмкіндігін бірге қарайды. «Адалдық» бұл жерде қателеспеу деген сөз емес; болған жағдайды бұрмаламай айтып, салдарын түзетуге қатысу. Мұны балаларға түсіндіру үшін «Шындықты айтып, қалай көмектесе аласың?» деген сұрақ тиімді. «Кім кінәлі?» деген сұрақты қайталай беру балаға өз әрекетін бағалаудың орнына қорғануды үйретуі мүмкін.

Үшінші жағдаят: кезекші міндетін орындай алмай қалды. Мұғалім себебін тыңдап, келесі кезекшінің жұмысы көбейгенін талқылайды және шағын түзету жоспарын құрады. Бала «ертең түске дейін кітаптарды орнына қоямын» деп орындалатын мерзімді өзі ұсынуы мүмкін. Қажет болса, жұбы көмектеседі. Жобаға қатысу мәжбүрлі еңбекке айналмауы керек: балаға шамасы келетін рөл таңдалып, міндеттер сабақтың және сынып өмірінің қалыпты уақытына сыйғызылады.

Рефлексия және бағалау өлшемдері

Апта соңында балалар үш сұраққа жазбаша немесе ауызша жауап береді: «Қандай міндет алдым? Оның орындалғанын не көрсетеді? Келесі аптада нені өзгертемін?» Мұғалім «жақсы бала», «жауапсыз бала» деген тұрақты мінездеме бермейді. Ол орындалған әрекетке сүйеніп пікір айтады: «Сен бүгін қайтарылған төрт кітапты орнына қойдың; келесі жолы белгісін де тексер». Осылайша кері байланыс мінезді бағаламай, жақсартуға болатын қадамды көрсетеді.

Бағалауда төрт белгі қолданылады: оқушы ортақ ережені түсіндірді ме; өзі таңдаған міндетті орындады ма; қиын жағдайда шындықты айту және түзету жолын ұсынды ма; өз ісін нақты мысалмен талдады ма? Әр белгіге «байқалды», «қолдаумен байқалды», «әлі бақыланбады» деп қысқа жазба жасауға болады. Бір реттік тәртіп бұзуды баланың тұлғалық қасиетіне айналдырып қорытындылауға болмайды. Тәрбие нәтижесін анықтау үшін бірнеше аптадағы әрекет пен баланың өз түсіндіруін салыстыру қажет.

Бастапқы жағдайды тіркеуге кітапты табу уақыты, орны көрсетілмеген кітап саны немесе балалардың «алу тәртібін түсінемін» деген жауабы жарайды. Бірақ кітап санының көбеюі өздігінен адалдықтың өскенін білдірмейді. «Кітапты алдым да, алғанымды айттым», «үлгермегенімді хабарладым», «жыртылған бетті жасырмадым» сияқты нақты әрекеттер құндылыққа жақынырақ дәлел болады. Мұндай жазбалар ұжымдық тәрбие жұмысына қызмет етеді; оларды баланы жария рейтингке қою үшін қолдануға болмайды.

Жобаға қатысуды қолдау және дамыту

Оқу дағдысы баяу оқушыға қысқа мәтіні бар кітап, сурет арқылы әңгімелеу немесе кітап орнына кітап белгісін әзірлеу міндеті ұсынылады. Кітапханалық кеңістікті реттеуге қатысу үшін мәтінді жылдам оқи білу міндет емес. Үйінде кітап жоқ баладан сатып алуды сұрамау тең қатысуға көмектеседі. Ықыласы жоғары оқушы басқаларды басқарушы болып бекітілмей, жаңа келген оқушыға кітап табуды көрсету немесе ұсыныс карточкасын түсіндіру сияқты жауапты, бірақ шектеулі міндет алады. Бұл рөлдер ауысып тұрады.

Ата-аналарға жобаның мақсаты қысқа хабарлама арқылы жеткізіледі: баланың таңдауына, ұқыптылығына және ашық айтуына қолдау көрсету. Отбасына кітап сатып алу, міндетті түрде сыйлау немесе ақы төлеу талабы қойылмайды. Мектеп кітапханашысы мүмкіндігінше қорды іріктеу, кітап күтімі және оқырманға ұсыныс жасау жөнінде кеңес береді. Осындай ынтымақтастық кітап бұрышын бір мұғалімнің жеке бастамасынан тұрақты сынып әдетіне айналдыруға көмектесе алады, бірақ оны жұмыс басталмай тұрып қол жеткен нәтиже деп көрсетпейміз.

Ұлттық академия ұсынымдары әлеуметтік жобаны жергілікті жағдайға бейімдеп, нақты қажеттіліктен бастау және нәтижені рефлексиямен аяқтау қажеттігін көрсетеді [1]. «Ортақ кітап бұрышы» идеясы мектептің кітап қоры, сынып құрамы және оқушы пікірі өзгерсе соған сай қайта қаралады. ЮНЕСКО-ның тұрақты даму үшін білім беру жол картасы оқу ортасын және жергілікті әрекетті өзгеріс алаңы ретінде қарастырады [5]. Осы мақаланың аясында тұрақты әрекет шағын: балалар өздері қолданатын ортақ кітап кеңістігіне қамқор болып, оның ережесін түсініп, қажет кезде оны жақсартады.

Жобаның нәтижесін құжаттау үлгісі

Мұғалім жоба басталарда сынып кітап бұрышына қатысты үш қысқа сұрақ қоя алады: «Өзің қалаған кітапты тез таба аласың ба?», «Кітапты алған соң не істеу керегін білесің бе?», «Кітап жоғалса немесе бүлінсе кімге айтасың?». Жауаптар аты-жөнін жарияламай жинақталады. Жоба аяқталғанда дәл осы сұрақтар қайталанады. Жауап санының өзгеруі ереженің түсінікті бола бастағанын көрсетуі мүмкін, бірақ баланың адалдығын тікелей санмен өлшемейді. Сондықтан мұғалім қарапайым санақпен қатар нақты әрекеттер мен баланың өзінің түсіндіруін тіркейді.

Қорытынды

«Ортақ кітап бұрышы» бастауыш сынып оқушысына адалдық, жауапкершілік және ынтымақтастық туралы өз ісіне сүйеніп айтуға жағдай жасайды. Балалар қажеттілікті байқайды, ережені келіседі, ауыспалы міндет атқарады, қиындықты қалпына келтіру жолымен шешеді және өз әрекетін мысал арқылы талдайды. Жоба әдістемелік ұсынымдағы әлеуметтік тәжірибе қағидаларын жас ерекшелігіне сай ықшамдайды. Оның нәтижесі нақты сыныпта бірнеше апта бойы жиналған әрекет жазбалары мен оқушы рефлексиясы негізінде ғана бағаланады.

Әдебиеттер

[1] Ы. Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясы. «Адал азамат» біртұтас тәрбие бағдарламасы: әлеуметтік жобалар мен іс-шараларды іске асыру бойынша әдістемелік ұсынымдар. Астана, 2026. 202 б.

[2] National Youth Leadership Council. K–12 Service-Learning Standards for Quality Practice. https://nylc.org/k-12-standards/

[3] United Nations. Convention on the Rights of the Child. 1989. Art. 12. https://www.unicef.org/child-rights-convention/convention-text

[4] IFLA. IFLA School Library Guidelines. 2nd revised ed. The Hague, 2015. https://www.ifla.org/files/assets/school-libraries-resource-centers/publications/ifla-school-library-guidelines.pdf

[5] UNESCO. Education for sustainable development: a roadmap. Paris, 2020. https://www.unesco.org/en/articles/education-sustainable-development-roadmap

Дарибекова Бакыт Абубакировна

«М. Әуезов атындағы жалпы білім беретін мектеп»

коммуналдық мемлекеттік мекемесі. Түркістан. Қазақстан