2026 жылғы 10 қазанда «Ұлы дала ұстазы» халықаралық ғылыми-педагогикалық журналы мен «Педагогикалық даму» республикалық ғылыми-әдістемелік орталығының ұйымдастыруымен өткен «Білім берудегі жаңа трендтер: педагогикалық идеялар мен дағдылар, үздік тәжірибелер» атты республикалық тәжірибе алмасу онлайн-конференциясында баяндама жасап, өзінің педагогикалық тәжірибесімен бөлісті.

Адильшина Д.Т.
қазақ тілі мен әдебиеті мұғалімі,

педагогика ғылымдарының магистрі, сарапшы

Аңдатпа. Мақалада цифрлық педагогика тұрғысынан оқушылардың мәдени құзыреттілігін дамыту мәселесі зерттелген. Мектептегі эксперименттік алаң жұмысының нәтижелері сараланып, «Адал азамат» тұжырымдамасы аясында өткізілген «Қазақ еліне саяхат: Дәстүрден — Digital әлемге» атты AI-квест мысалында геймификация мен жасанды интеллект технологияларының тиімділігі негізделген.

Түйін сөздер: мәдени құзыреттілік, цифрлық педагогика, «Адал азамат», жасанды интеллект, геймификация, AI-квест, этномәдени код.

Аннотация. В статье исследуется проблема развития культурной компетентности учащихся в условиях цифровой педагогики. Проанализированы результаты работы школьной экспериментальной площадки, обоснована эффективность технологий геймификации и искусственного интеллекта на примере AI-квеста «Путешествие в страну казахов: от традиций к миру Digital», проведенного в рамках концепции «Адал азамат».

Ключевые слова: культурная компетентность, цифровая педагогика, «Адал азамат», искусственный интеллект, геймификация, AI-квест, этнокультурный код.

Abstract. The article explores the development of students' cultural competence in digital pedagogy. Analyzing the results of the school experimental site, it substantiates the effectiveness of gamification and AI technologies using the example of the AI quest "Journey to the Kazakh Country: From Tradition to the Digital World", conducted under the "Adal Azamat" concept.

Keywords: cultural competence, digital pedagogy, "Adal Azamat", artificial intelligence, gamification, AI-quest, ethnocultural code.

Қазіргі жаһандану дәуірі мен заманауи цифрлық қоғамда орта білім беру жүйесінің алдында тұрған ең өзекті міндеттердің бірі – жас буынның бойында мәдени құзыреттілікті қалыптастыру және дамыту болып табылады. Мәдени құзыреттілік — тұлғаның өз халқының рухани-мәдени мұрасын, тілін, салт-дәстүрі мен ұлттық кодын терең түсініп бойына сіңіруі, сонымен бірге осы құндылықтарды заманауи жаһандық кеңістікте, соның ішінде цифрлық ортада тиімді көрсете білу қабілеті. Мемлекет басшысы ілгерілетіп отырған «Адал азамат» тұжырымдамасы да ең алдымен ұлттық құндылықтарға адал, мәдениетті әрі заман талабына сай жан-жақты дамыған тұлға тәрбиелеуді көздейді [1, 14 б.]. Осы орайда, білім беру ұйымдарында арнайы инновациялық-эксперименттік зерттеу алаңдарын құру және заманауи білім беру трендтерін қолдану ерекше маңызға ие.

Осы мақсатта біздің білім ордамызда үш жылдан бері үздіксіз «Оқушылардың бойында мәдени құзыреттілікті дамыту» тақырыбында ғылыми-эксперименттік алаң жұмыс істеп келеді және қазіргі таңда да өз зерттеулерін белсенді түрде жалғастыруда. Эксперименттік жобаның тұрақты әрі ұзақ мерзімді сипатқа ие болуы педагогикалық ұжымға білім алушылардың құндылықтық бағдарларының өзгеру серпінін уақыт сызығы бойынша бақылауға және модельді үнемі жетілдіріп отыруға мүмкіндік берді [2, 45 б.]. Мәдени құзыреттілік оқушы бойында құрғақ теориялық білім беру арқылы емес, олардың ішкі уәжін оятатын, шығармашылық белсенділігін арттыратын және тәжірибеге бағытталған педагогикалық жағдаяттар барысында нәтижелі дамитыны белгілі.

Жобаның қазіргі keзеңдегі практикалық және тәжірибелік-эксперименттік нәтижелерінің бірі ретінде 8-сынып оқушылары арасында ұйымдастырылған «Қазақ еліне саяхат: Дәстүрден — Digital әлемге» атты тілдік-интеллектуалдық AI-квест технологиясы қолданылды. Бұл іс-шара оқушылардың когнитивтік, эмоционалноқ және іс-әрекеттік компоненттерін біріктірген инновациялық модель болып табылады. Квест барысында оқушылардың мәдени-тілдік деңгейін саралайтын бес негізгі кезең жүзеге асырылды.

Алғашқы кезең «Ұлттық код» деп аталып, оқушылар шаңырақ, домбыра, асық, бауырсақ, шапан, көкпар сияқты ұлттық мәдениет феномендерінің семиотикалық мағынасын ашып, олардың қазіргі социумдағы маңызын қазақ тілінде қорғады. Екінші «AI Detective» кезеңінде жасанды интеллект генерациялаған мәтіндердегі тарихи-мәдени бұрмалаушылықтар мен қате мәліметтерді анықтау тапсырылды. Бұл оқушылардың ақпаратты сыни талдау және цифрлық гигиена дағдыларын қалыптастырды [3, 78 б.]. Үшінші «Қазақ тілі – ұлттық бренд» кезеңінде оқушылар ұлттық құндылықтарды заманауи әлеуметтік желілердің коммуникативтік форматтарына бейімдеп, тілді ұлттық бренд ретінде ілгерілетудің креативті жолдарын модельдеді. Төртінші «Ұлттық құндылық трендте!» кезеңінде қонақжайлық, үлкенді сыйлау, бірлік, ата-анаға құрмет және еңбекқорлық сияқты «Адал азамат» индикаторлары заманауи жастар форматында сахналанды. Квест «Болашаққа хат» рефлексивтік кезеңімен қорытындыланып, қатысушылар 2040 жылғы Қазақстан жастарына арнап мазмұндық эссе-хат жазды.

Эксперименттік жобаның үш жылдан астам уақыт бойы үздіксіз жұмыс істеуі және AI-квест технологиясының енгізілуі білім алушылардың мәдени құзыреттілігінің тұрақты өсімін қамтамасыз етті. Жүргізілген бақылаулар мен кіріс-шығыс диагностикасы нәтижесінде келесі маңызды педагогикалық нәтижелер тіркелді. Когнитивтік деңгейде оқушылардың ұлттық тарих, этнография, қазақ тілі мен мәдениеті туралы білім сапасының деңгейі бастапқы көрсеткіштен 24%-ға артты. Аксиологиялық бағдар бойынша жүргізілген сауалнамалар оқушылардың 86%-ында жауапкершілік, әділдік және еңбекқорлық қасиеттерінің ішкі тұлғалық позицияға айналғанын көрсетті. Цифрлық-практикалық іс-әрекет бағытында оқушылардың топпен жұмыс жасау, өз ойын қазақ тілінде еркін әрі дәлелді жеткізу және жасанды интеллект мүмкіндіктерін тиімді пайдалану дағдыларының арасындағы пәнаралық байланыс 31%-ға жақсарды [4, 115 б.]. Тілдік кедергілерді жеңу көрсеткіші сыныптар бойынша айтарлықтай оң динамиканы көрсетті.

Қорыта айтқанда, үш жылдан бері үздіксіз жүзеге асырылып жатқан және қазіргі уақытта да өз жұмысын сәтті жалғастырып келе жатқан ғылыми-эксперименттік алаң жұмысының нәтижелері көрсеткендей, заманауи мектепте оқушылардың мәдени құзыреттілігін дамыту – ұлттық тәрбие мен цифрлық педагогика трендтерін жүйелі интеграциялауды талап етеді. «Дәстүрден — Digital әлемге» концепциясына негізделген инновациялық әдістер оқушылардың қазақ тіліне, ұлттық мәдениетке деген сүйіспеншілігін оятып, ХХІ ғасырдың бәсекеге қабілетті, технологияны меңгерген шынайы адал азаматын тәрбиелеуге берік негіз қалайды. Эксперимент барысында сыналған және өз өміршеңдігін дәлелдеген бұл педагогикалық модельді республикалық деңгейдегі орта білім беру ұйымдарының тәжірибесіне кеңінен енгізу ұсынылады.

Кесте 1. Оқушылардың мәдени құзыреттілігінің даму динамикасы

Әдебиет

1. «Адал азамат» тұжырымдамасы және заманауи мектеп тәрбиесі. Ұлттық баяндама. – Астана: Ы. Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясы, 2024. – 112 б.

2. Ибрагимова Г.С. Білім берудегі геймификация және заманауи интерактивті әдістер. – Алматы: Кітап, 2023. – 210 б.

3. Кенжебаев Т.Б. Жасанды интеллектіні оқу үрдісіне кіріктіру және медиасауаттылық // Педагогика мәселелері. – 2025. – №1 (18). – 74-79 бб.

4. Сариева Ш.С. Цифрлық мектеп жағдайында оқушылардың тілдік және мәдени құзыреттілігін дамыту. – Орал: Дарын, 2022. – 185 б.