2026 жылғы 10 қазанда «Ұлы дала ұстазы» халықаралық ғылыми-педагогикалық журналы мен «Педагогикалық даму» республикалық ғылыми-әдістемелік орталығының ұйымдастыруымен өткен «Білім берудегі жаңа трендтер: педагогикалық идеялар мен дағдылар, үздік тәжірибелер» атты республикалық тәжірибе алмасу онлайн-конференциясында баяндама жасап, өзінің педагогикалық тәжірибесімен бөлісті.

Бухарзада Мейремгуль

Қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі, сарапшы

Павлодар облысы, Ақсу қаласы, Еңбек ауылының жалпы орта білім беру мектебі

Аңдатпа.

Мақалада 5–7-сыныптардағы әдебиет сабақтарында көркем мәтінді терең түсінуге, дәлелді пікір айтуға және шығармашылық интерпретация жасауға бағытталған «Оқырман зертханасы» әдістемелік моделі ұсынылады. Оқушылардың мәтінмен жұмысы бақылау, сұрақ қою, дәлел іздеу, түсіндіру және жаңа өнім жасау кезеңдері арқылы ұйымдастырылады. Ыбырай Алтынсарин, Абай Құнанбайұлы және Мұхтар Әуезов шығармалары негізіндегі тапсырма үлгілері, саралау тәсілдері мен қалыптастырушы бағалау өлшемдері сипатталады. Ұсынылған жұмыс түрлері — сабақта қолдануға арналған әдістемелік үлгілер; олардың тиімділігін анықтау үшін нақты сыныптағы оқу нәтижелерін бақылау қажет.

Түйін сөздер: оқырман зертханасы, әдебиет сабағы, мәтінді түсіну, оқырман сауаттылығы, дәлелді пікір, шығармашылық тапсырма, рефлексия.

Кіріспе

Қазіргі әдеби білім беруде оқушының көркем шығарманың оқиғасын қайталап беруі жеткіліксіз. Ол кейіпкердің әрекетін бағалап, мәтіндегі детальды байқауы, авторлық ойды өз тәжірибесімен байланыстыруы және тұжырымын мәтіндік дәлелмен негіздеуі тиіс. Оқырман сауаттылығы ақпаратты табумен қатар оны түсіндіруді, салыстыруды және бағалауды қамтиды [1]. Әдебиет сабағында мұндай дағдыларды қалыптастыруға зерттеушілік сипаттағы тапсырмалар мүмкіндік береді.

Мақсаты — 5–7-сынып оқушыларының көркем мәтінді талдау, интерпретациялау және шығармашылық тұрғыдан қайта пайымдау дағдыларын дамытуға арналған практикалық әдістемелік жүйені ұсыну.

1. «Оқырман зертханасы» әдістемелік моделі

Ұсынылып отырған модель бес өзара байланысты кезеңнен тұрады. Бірінші кезең — «Байқа»: оқушы тақырып, оқиға, образ, тірек сөз және көркем детальдарды белгілейді. Екінші кезең — «Сұрақ қой»: мәтіннің ашық және астарлы мағынасына қатысты зерттеу сұрақтарын құрастырады. Үшінші кезең — «Дәлелде»: өз пікірін нақты эпизод, кейіпкер сөзі немесе авторлық сипаттама арқылы негіздейді. Төртінші кезең — «Мағына жаса»: мәтін идеясын өмірлік жағдайлармен, басқа шығармалармен салыстырады. Бесінші кезең — «Шығармашылыққа көш»: хат, күнделік, балама аяқталу, шағын сахналық көрініс немесе визуалды түсіндірме дайындайды.

Бұл кезеңдер қатаң алгоритм емес: сабақ мақсаты мен мәтін көлеміне қарай біріктіріліп немесе бірнеше сабаққа бөлініп өткізіледі. Мұғалім дайын жауапты айтудан гөрі бағыттаушы сұрақтар беріп, баламалы интерпретацияларды мәтінге сүйеніп тексеруге жағдай жасайды. Оқушының жеке ойы бағаланады, бірақ кез келген тұжырым нақты дәлелмен бекітілуі керек [2].

2. Практикалық бөлім: 5–7-сыныптарға арналған зертхана тапсырмалары

2.1. 5-сынып. «Бір деталь — үлкен ой» зертханасы

Шығарма: Ыбырай Алтынсариннің «Әке мен бала» әңгімесі. Оқу мақсатына бағдар: оқиға желісін түсіну, кейіпкер әрекетінің себебін анықтау, тәрбиелік ойды өмірмен байланыстыру. Әдісі: «Дәлел картасы». Ұйымдастыру түрі: жұптық жұмыс (7 минут).

Тапсырма. Әңгімедегі баланың жолда жатқан затқа қатысты бастапқы әрекетін және кейінгі жағдайды салыстырыңдар. «Неліктен әке баласына ақылын бірден түсіндірумен шектелмеді?» деген сұраққа жауап беріңдер. «Кейіпкер әрекеті — мәтіндік дәлел — менің тұжырымым» кестесінің үш бағанын толтырыңдар. Соңында «Кішкентай еңбектің үлкен нәтижесі» тақырыбында өмірден бір мысал келтіріңдер.

Оқушы әрекеті: эпизодтарды іріктейді, себеп-салдар байланысын анықтайды, жұбымен ортақ қорытындыға келеді. Ықтимал тұжырым: әкенің іс-әрекет арқылы көрсетуі еңбек пен ұқыптылықтың маңызын балаға тәжірибеде ұғындырады. Дескриптор (3 балл): оқиғадағы екі әрекетті салыстырады — 1; мәтіннен дәлел келтіреді — 1; қорытындысын өмірлік мысалмен байланыстырады — 1.

2.2. 6-сынып. «Өлеңнің мағына коды» зертханасы

Шығарма: Абай Құнанбайұлының «Ғылым таппай мақтанба» өлеңі. Оқу мақсатына бағдар: өлеңдегі құндылықтарды анықтау, қарама-қарсы ұғымдарды салыстыру, автор ойын қазіргі оқушы өмірімен байланыстыру. Әдісі: «Құндылықтар компасы». Ұйымдастыру түрі: топтық жұмыс (10 минут).

Тапсырма. Үш топқа зерттеу бағыты ұсынылады. Бірінші топ өлеңдегі «бес асыл іс» пен «бес дұшпанды» екі бағанға жүйелейді, олардың қарама-қарсылығын түсіндіреді. Екінші топ «Талап» пен «еңбек» ұғымдарын мектептегі бір нақты жағдаятпен байланыстырып, мәселені шешудің екі жолын ұсынады. Үшінші топ өлеңдегі бір ойды қазіргі жасөспірімге арналған қысқа үндеу мәтініне (4–5 сөйлем) айналдырады. Барлық топ өз жұмысын өлеңнің мазмұнына сүйеніп қорғайды.

Оқушы әрекеті: мағыналық тіректерді табады, топта талқылайды, шығармашылық өнім әзірлейді, өз шешімін түсіндіреді. Дескриптор (4 балл): негізгі идеяны анықтайды — 1; өлең мазмұнынан негіздеме келтіреді — 1; қазіргі өмірмен байланыс жасайды — 1; ойын жүйелі және шығармашылықпен ұсынады — 1.

2.3. 7-сынып. «Кейіпкерді соттау емес, түсіну» зертханасы

Шығарма: Мұхтар Әуезовтің «Көксерек» әңгімесі. Оқу мақсатына бағдар: кейіпкерлер әрекетіне әртүрлі көзқарасты талдау, табиғат пен адам қатынасын бағалау, дәлелді пайымдау. Әдісі: «Әдеби пікірталас және кейіпкер күнделігі». Ұйымдастыру түрі: топтық және жеке жұмыс (12 минут).

Тапсырма. Бір топ Құрмаштың Көксерекке қатынасын, екінші топ ауыл адамдарының қауіпке қатысты ұстанымын, үшінші топ түз тағысының табиғи мінез-құлқын зерттейді. Әр топ «Көзқарас — дәлел — қарсы уәж — қорытынды» құрылымымен пікірін қорғайды. Содан кейін әр оқушы шығармадағы бір оқиғаға сүйеніп, Құрмаштың атынан 5–6 сөйлемдік күнделік жазады. Күнделікте кейіпкер сезімі көрінуі тиіс, бірақ шығармада жоқ деректер факт ретінде берілмейді.

Оқушы әрекеті: әртүрлі көзқарастарды ажыратады, нақты эпизодтармен дәлелдейді, қарсы пікірге жауап береді, көркем мәтінге негізделген шығармашылық жазылым орындайды. Дескриптор (4 балл): ұстанымын анық білдіреді — 1; мәтіндік дәлел ұсынады — 1; қарсы уәжді ескереді — 1; күнделік мәтінінде кейіпкердің ішкі күйін нанымды жеткізеді — 1.

3. Саралау, бағалау және кері байланыс

Зертхана тапсырмаларын саралауда бір мәтін бойынша үш қолдау деңгейі қолданылады: бастапқы деңгейде оқушыға эпизод пен бағыттаушы сұрақ беріледі; орта деңгейде оқушы дәлелді өздігінен таңдайды; жоғары деңгейде қарсы көзқарасты салыстырып, дербес интерпретация ұсынады. Бұл ретте оқу мақсаты барлық оқушы үшін ортақ болып қалады.

Бағалау тек «дұрыс жауапқа» емес, оқырман әрекетіне негізделеді: мәтінді түсіну, орынды дәлел таңдау, себеп-салдарды түсіндіру, өз пікірін нақты жеткізу және шығармашылық өнімнің мәтінге сәйкестігі. Сабақ соңында «Бір дәйек — бір ой — бір сұрақ» рефлексиясы өткізіледі: оқушы есте қалған дәлелді, сол дәлелден туған тұжырымын және әлі зерттегісі келетін сұрағын жазады. Мұғалім осы жауаптар арқылы келесі сабақтың қолдау түрін жоспарлайды.

4. Әдістеменің нәтижесін бақылау жолдары

Ұсынылған модельдің ықпалын бағалау үшін мұғалім оқу кезеңінің басында және соңында құрылымы ұқсас мәтіндік тапсырмалар жүргізе алады. Бақылау парағына оқушының дәлел сапасы, пікірінің жүйелілігі, мәтінге сүйенуі және шығармашылық жұмысының қисындылығы енгізіледі. Нәтижелерді салыстыру кезінде мәтін күрделілігі, сынып құрамы және тапсырмаға берілген уақыт ескерілуі қажет. Нақты тәжірибелік деректер жиналмайынша, модель оқушылардың нәтижесін белгілі бір пайызға арттырды деп тұжырым жасауға болмайды.

Қорытынды

«Оқырман зертханасы» көркем мәтінмен жұмысты мазмұндаудан зерттеуге, зерттеуден жеке мағына құрастыруға, ал одан шығармашылық әрекетке бағыттайды. 5-сыныпта оқиға мен детальға назар аудару, 6-сыныпта құндылықтарды салыстыру, 7-сыныпта көпқырлы көзқарасты дәлелдеу оқырмандық әрекетті біртіндеп күрделендіреді. Мұндай тәсіл әдебиет сабағында оқушының пікірін тыңдауға, оны мәтінмен негіздеуге және шығармашылық бастамасын қолдауға мүмкіндік береді. Әдістеменің нақты тиімділігі жүйелі бақылау мен оқушы жұмыстарының талдауы арқылы анықталады.

Әдебиет

1. OECD. PISA 2018 Assessment and Analytical Framework. Paris: OECD Publishing, 2019.

2. Rosenblatt L. M. Literature as Exploration. 5th ed. New York: Modern Language Association, 1995.

3. Алтынсарин Ы. Әке мен бала. Әңгіме.

4. Құнанбайұлы А. Ғылым таппай мақтанба. Өлең.

5. Әуезов М. Көксерек. Әңгіме.