2026 жылғы 10 қазанда «Ұлы дала ұстазы» халықаралық ғылыми-педагогикалық журналы мен «Педагогикалық даму» республикалық ғылыми-әдістемелік орталығының ұйымдастыруымен өткен «Білім берудегі жаңа трендтер: педагогикалық идеялар мен дағдылар, үздік тәжірибелер» атты республикалық тәжірибе алмасу онлайн-конференциясында баяндама жасап, өзінің педагогикалық тәжірибесімен бөлісті.

Ақтөбе қаласы, Бауыржан Момышұлы атындағы №62 жалпы білім беретін орта мектебінің
физика пәні мұғалімі Касымова Зарипа Жумагалиевна

Аннотация

Бұл мақалада физика пәнін оқыту үдерісін білім алушылардың бойында ұлттық және жалпыадамзаттық құндылықтарды қалыптастырумен ұштастырудың тиімді жолдары қарастырылады. Физика сабақтарында білімді тек теориялық тұрғыдан меңгертумен шектелмей, жауапкершілік, еңбекқорлық, ынтымақтастық, әділдік, отансүйгіштік, академиялық адалдық, экологиялық мәдениет және өмір бойы білім алуға ұмтылу сияқты құндылықтарды дамытуға бағытталған әдістер ұсынылады. Сонымен қатар тәжірибелік жұмыстар, зерттеу тапсырмалары, жобалық жұмыстар, цифрлық ресурстар мен жасанды интеллект құралдарын орынды қолданудың мүмкіндіктері сипатталады.

Түйін сөздер

физика, құндылық, құндылыққа бағытталған оқыту, функционалдық сауаттылық, зерттеу, жоба әдісі, тәжірибе, академиялық адалдық, экологиялық мәдениет, жасанды интеллект.

Кіріспе

Қазіргі білім беру жүйесінің негізгі мақсаты – пәндік білімді меңгерген ғана емес, алған білімін өмірлік жағдаяттарда қолдана алатын, жауапты шешім қабылдайтын, қоғамға пайдалы, шығармашыл және бәсекеге қабілетті тұлға қалыптастыру. Осы тұрғыдан алғанда мектептегі әрбір пәннің, соның ішінде физиканың да тәрбиелік әлеуеті жоғары. Физика – табиғат құбылыстарының заңдылықтарын түсіндіретін ғылым ғана емес, оқушыны дәлдікке, логикалық ойлауға, ізденіске, дәлелге сүйенуге және қоршаған ортаға жауапкершілікпен қарауға тәрбиелейтін пән.

Физика сабақтарында құндылықтарды қалыптастыру арнайы бір тәрбие сағатымен шектелмеуі тиіс. Құндылық сабақтың мақсатына, тапсырмаларына, тәжірибелік жұмысына, топтық әрекетіне, бағалауына және рефлексиясына табиғи түрде кіріктірілген жағдайда ғана оқушының күнделікті оқу әрекетіне айналады. Мұғалімнің міндеті – «формуладан құндылыққа» деген жасанды байланыс орнату емес, физикалық білімнің адам өмірімен, қоғаммен, табиғатпен және технологиямен байланысын көрсету.

Құндылыққа бағытталған физика сабағында оқушы «Мен бұл заңды білемін» деген деңгейден «Мен бұл білімді жауапты әрі пайдалы мақсатта қолдана аламын» деген деңгейге көтеріледі. Мысалы, энергияны үнемдеу туралы есеп шығару барысында оқушы математикалық амалдарды орындаумен қатар, ресурстарды тиімді пайдалану туралы ой түйеді. Экологиялық мәселеге қатысты зерттеу тапсырмасында физикалық құбылысты талдаумен бірге табиғатты қорғаудың маңызын түсінеді. Ал зертханалық жұмыста өлшеу дәлдігі мен қауіпсіздік ережелерін сақтау жауапкершілік пен тәртіпті қалыптастырады.

1. Физика пәнінің құндылықтық әлеуеті

Физика пәнінің мазмұнында құндылықтарды қалыптастыруға мүмкіндік беретін көптеген тақырыптар бар. Механика бөліміндегі қозғалыс, күш, энергия және импульс ұғымдары қауіпсіздік мәдениетімен байланыстырылады. Мысалы, көлік қозғалысы, жолдағы қауіпсіздік, тежелу жолы туралы есептер оқушыларды өз өмірі мен айналасындағы адамдардың қауіпсіздігіне жауапкершілікпен қарауға жетелейді.

Молекулалық физика мен жылу құбылыстарын оқыту кезінде табиғи ресурстарды үнемдеу, тұрмыста энергияны тиімді пайдалану, жылу оқшаулаудың маңызы сияқты мәселелер талқыланады. Электр және магнетизм тақырыптары тұрмыстық электр қауіпсіздігімен, энергия тұтыну мәдениетімен және заманауи технологияларды тиімді пайдаланумен сабақтастырылады. Оптика бөлімінде жарықтың адам өміріндегі рөлі, көру қауіпсіздігі және ақпараттық технологиялармен байланысы қарастырылады.

Ал атомдық және ядролық физика тақырыптарында ғылыми-техникалық прогрестің мүмкіндіктері мен жауапкершілігі қатар талданады. Радиоактивті сәулеленуді зерттеу барысында қауіпсіздік, адам денсаулығын қорғау және ғылыми жаңалықтарды бейбіт мақсатта пайдалану мәселелері қозғалады. Осылайша физика сабағы ғылыми сауаттылықпен бірге әлеуметтік және экологиялық жауапкершілікті қалыптастыратын ортаға айналады.

2. Құндылықтарды сабақ кезеңдеріне кіріктіру

Құндылықтарды сабаққа кіріктірудің тиімді жолдарының бірі – әр кезеңнің мазмұнына сәйкес құндылықты мақсатты түрде таңдау. Сабақтың басында оқушыларды ынтымақтастыққа бағыттайтын жұптық немесе топтық тапсырмалар беріледі. Бұл кезде бірін-бірі тыңдау, өз пікірін мәдениетті түрде білдіру және ортақ шешімге келу дағдылары дамиды.

Жаңа білімді меңгеру кезеңінде зерттеушілік және сыни ойлау құндылықтары алдыңғы орынға шығады. Мұғалім дайын жауапты бірден ұсынбай, проблемалық сұрақ қойып, оқушыны болжам жасауға, тәжірибе жүргізуге және қорытындыны дәлелдеуге жетелейді. Мысалы, «Неліктен дене жылдамдығын өзгерткен кезде оның кинематикалық сипаттамалары өзгереді?» немесе «Неліктен энергияны үнемдеу қоғам үшін маңызды?» сияқты сұрақтар оқушының физикалық білімін өмірлік мәселемен байланыстырады.

Бекіту кезеңінде функционалдық сауаттылыққа бағытталған есептерді қолдану тиімді. Есептің шарты нақты өмірлік жағдайға негізделсе, оқушы физикалық шамаларды жай ғана формулаға қоймай, алынған нәтижені түсіндіруге үйренеді. Мысалы, үйдегі электр энергиясының шығынын есептеу, автомобильдің қозғалыс қауіпсіздігін талдау, тұрмыстық құрылғылардың қуатын салыстыру сияқты тапсырмалар оқушының жауапкершілігін арттырады.

Бағалау кезінде академиялық адалдық қағидаларына ерекше мән беріледі. Оқушы өз жұмысын өзі орындауға, дереккөзді дұрыс пайдалануға, есептің шешу жолын жасырмай көрсетуге және өзгенің еңбегін иемденбеуге үйренеді. Мұғалім бағалауды тек нәтижеге емес, оқу үдерісіне де бағыттағаны жөн. Өзін-өзі бағалау мен өзара бағалау оқушының рефлексия жасауына мүмкіндік береді.

3. Тәжірибелік және зерттеу жұмыстары арқылы құндылық қалыптастыру

Физикадағы зертханалық және практикалық жұмыстар құндылықтарды қалыптастырудың табиғи ортасы болып табылады. Тәжірибе кезінде оқушы құрал-жабдықпен қауіпсіз жұмыс істейді, өлшеу нәтижелерін мұқият тіркейді, қателіктерді талдайды және қорытынды жасайды. Бұл әрекеттер жауапкершілік, ұқыптылық, шыдамдылық және шынайылық сияқты қасиеттерді дамытады.

Топтық тәжірибелік жұмыста әр оқушыға нақты рөл беру тиімді. Бір оқушы құралдарды дайындаса, екіншісі өлшеу жүргізеді, үшіншісі нәтижелерді кестеге енгізеді, төртіншісі қорытындыны ұсынады. Мұндай ұйымдастыру өзара көмек пен ынтымақтастықты дамытады. Сонымен қатар әр мүшенің үлесі бағаланса, оқушы ортақ нәтижеге жауапты екенін сезінеді.

Жобалық жұмыстардың да тәрбиелік мүмкіндігі мол. Мысалы, «Мектептегі энергияны үнемдеу жолдары», «Күн энергиясын тиімді пайдалану», «Судың физикалық қасиеттері және оны қорғау», «Қауіпсіз қозғалыс физикасы», «Ақылды үйдегі энергия тиімділігі» сияқты жобалар оқушыларды нақты мәселені зерттеуге бағыттайды. Жоба барысында оқушы ақпарат іздейді, деректерді салыстырады, есептеулер жүргізеді, нәтижесін қорғайды және өз ұсынысын жасайды. Бұл үдерісте еңбекқорлық, жауапкершілік, шығармашылық және қоғамдық белсенділік қатар дамиды.

4. Цифрлық технологиялар мен жасанды интеллектіні құндылыққа бағыттап пайдалану

Қазіргі оқушының цифрлық ортада өмір сүретінін ескерсек, физика сабағында цифрлық платформаларды мақсатты қолдану маңызды. Виртуалды зертханалар, интерактивті модельдер, онлайн-тесттер және график құру құралдары күрделі физикалық құбылыстарды көрнекі түсіндіруге мүмкіндік береді. Дегенмен технология сабақтың мақсаты емес, оқу мақсатына жеткізетін құрал болуы қажет.

Жасанды интеллектіні қолдану барысында да құндылықтық ұстаным сақталуы керек. Оқушы ЖИ-ді дайын жауапты көшіру үшін емес, идея ұсыну, түсінбеген ұғымды қарапайым тілмен түсіндіру, есептің шешу жолын салыстыру немесе өз жауабындағы қателерді анықтау үшін пайдалана алады. Мұғалім оқушыларға ЖИ берген ақпаратты тексеру, бірнеше дереккөзбен салыстыру және авторлық еңбекті сақтау қажеттігін түсіндіреді. Бұл цифрлық сауаттылық пен академиялық адалдықты қалыптастырады.

Мысалы, оқушы жасанды интеллект көмегімен «Энергияны үнемдеудің үш жолын ұсын» деген тапсырманы орындағаннан кейін, ұсыныстардың физикалық тұрғыдан дұрыстығын оқулық, өлшеу нәтижелері немесе сенімді дереккөздер арқылы тексере алады. Осылайша оқушы ЖИ-ді қолданушы ғана емес, ақпаратты сыни бағалайтын тұлға ретінде қалыптасады.

5. Мұғалімнің рөлі және тиімді педагогикалық ұстанымдар

Құндылыққа бағытталған оқытуда мұғалімнің тұлғалық үлгісі шешуші мәнге ие. Мұғалімнің оқушы пікірін құрметтеуі, қателесуге мүмкіндік беруі, әділ бағалауы және әр баланың жетістігін байқауы сыныптағы жағымды психологиялық ахуалды қалыптастырады. Оқушы өз ойын еркін жеткізе алатын ортада зерттеуге және жаңа нәрсе үйренуге белсендірек қатысады.

Мұғалім сабақ жоспарын құрастырғанда «Бұл тақырыпта қандай физикалық білім қалыптасады?» деген сұрақпен қатар «Бұл білім оқушының қандай өмірлік құзыретін дамытады?» деген сұрақты да ескеруі қажет. Мысалы, «Электр тогының жұмысы мен қуаты» тақырыбында пәндік мақсатпен қатар энергияны үнемдеу мәдениетін; «Механикалық қозғалыс» тақырыбында қауіпсіздік пен жауапкершілікті; «Жылу құбылыстары» тақырыбында табиғи ресурстарды ұқыпты пайдалану мәдениетін дамытуға болады.

Сабақ соңындағы рефлексияда да құндылықтық сұрақтарды қолдануға болады: «Бүгінгі білімімді өмірде қай жерде қолданамын?», «Топтық жұмыста менің қандай үлесім болды?», «Зерттеу барысында қандай қиындықты еңсердім?», «Менің шешімім қоршаған ортаға қандай әсер етуі мүмкін?» деген сұрақтар оқушыны өз әрекетін бағалауға үйретеді.

Қорытынды

Физика пәнін құндылықтарға бағыттап оқыту – пән мазмұнын күрделендіру емес, керісінше физикалық білімнің өмірлік маңызын тереңірек ашу. Табиғат заңдарын түсіну оқушыны дәлдікке, тәжірибе жасау – ізденіске, есеп шығару – логикалық ойлауға, топтық жұмыс – ынтымақтастыққа, зерттеу – жауапкершілікке, ал физикалық білімді өмірде қолдану – саналы шешім қабылдауға жетелейді.

Менің педагогикалық тәжірибемде физика сабағы оқушыға формула мен анықтаманы меңгертумен ғана шектелмеуі керек деген ұстаным маңызды. Әрбір тақырыпта оқушының «Мен не білдім?» деген сұрағымен бірге «Мен бұл білімді қалай дұрыс және пайдалы қолдана аламын?» деген сұраққа жауап беруіне жағдай жасау қажет. Сонда ғана пәндік білім тұлғалық дамумен ұштасып, білім алушының функционалдық сауаттылығы қалыптасады.

Қорыта айтқанда, құндылыққа бағытталған физика сабағы – ғылымды өмірмен, білімді әрекетпен, технологияны жауапкершілікпен байланыстыратын сабақ. Осындай сабақтар арқылы біз физиканы жақсы білетін ғана емес, алған білімін адам игілігіне, қоғам мен табиғатты қорғауға бағыттай алатын саналы тұлға тәрбиелеуге үлес қоса аламыз.

Пайдалануға ұсынылатын әдебиеттер

Қазақстан Республикасының жалпы орта білім беру саласына қатысты нормативтік-әдістемелік құжаттары.

Жалпы орта білім беруге арналған физика пәнінің оқу бағдарламасы.

Физиканы оқыту әдістемесі бойынша оқу-әдістемелік еңбектер.

Физика пәнін оқытуда жобалық және зерттеушілік оқыту технологияларын қолдану жөніндегі әдістемелік материалдар.