Аңдатпа

Қазіргі таңда жасанды интеллекттің білім беру саласына енуі оқыту үдерісіне елеулі өзгерістер енгізуде. Цифрлық технологиялардың қарқынды дамуы мұғалімнің дәстүрлі қызметімен қатар жаңа кәсіби дағдыларды меңгеруін талап етеді. Әсіресе қазақ тілін оқыту барысында жасанды интеллект құралдарын тиімді пайдалану білім алушылардың тілдік, коммуникативтік және шығармашылық қабілеттерін дамытуға жаңа мүмкіндік береді. Мақалада жасанды интеллекттің қазақ тілі сабақтарындағы орны, мұғалімнің кәсіби қызметін жетілдірудегі мүмкіндіктері, оқу тапсырмаларын әзірлеу, мәтінмен жұмыс, жазылым мен айтылым дағдыларын қалыптастыру, бағалау үдерісін ұйымдастырудағы тиімділігі қарастырылады. Сонымен қатар жасанды интеллектіні қолданудың шектеулері, академиялық адалдық, ақпараттың дұрыстығын тексеру, оқушының өздігінен ойлау қабілетін сақтау мәселелері талданады. Мақалада қазақ тілі мұғалімінің жасанды интеллект дәуіріндегі жаңа кәсіби рөлі айқындалып, педагог пен технологияның өзара тиімді серіктестігіне негізделген әдістемелік ұсыныстар беріледі.

Кілт сөздер: жасанды интеллект, қазақ тілі, мұғалім, цифрлық білім беру, педагогикалық технология, цифрлық сауаттылық, тілдік дағды, оқыту әдістемесі, генеративті жасанды интеллект, білім алушы.

Кіріспе

ХХІ ғасырдағы білім беру жүйесінің басты ерекшеліктерінің бірі – технологиялық өзгерістердің жылдам жүруі. Қазіргі оқушы ақпаратты бұрынғыдан өзгеше қабылдайды, цифрлық ресурстарды күнделікті өмірінде кеңінен қолданады және білім алудың дәстүрлі формаларымен қатар интерактивті, мультимедиалық әрі жекелендірілген тәсілдерге қызығушылық танытады. Осыған байланысты мұғалімнің кәсіби қызметі де өзгеріп, жаңа технологияларды педагогикалық мақсатта тиімді пайдалану қажеттілігі туындап отыр.

Соңғы жылдары жасанды интеллект білім беру саласындағы маңызды технологиялық бағыттардың біріне айналды. Генеративті жасанды интеллект мәтін құрастыруға, ақпаратты жүйелеуге, сұрақтар дайындауға, идея ұсынуға және оқу материалдарын бейімдеуге мүмкіндік береді. Бұл мүмкіндіктер қазақ тілін оқыту үдерісін де жаңа деңгейге көтеруге жағдай жасайды.

Қазақ тілі – тек грамматикалық ережелерді меңгертетін пән емес, оқушының ұлттық дүниетанымын, тіл мәдениетін, коммуникативтік қабілетін және шығармашылық ойлауын қалыптастыратын маңызды оқу пәні. Сондықтан қазақ тілі мұғалімі жасанды интеллект мүмкіндіктерін пайдалана отырып, технология мен ұлттық құндылықтарды сабақтастыра білуі қажет.

Жасанды интеллектіні оқу үдерісіне енгізу мұғалімді алмастыруды көздемейді. Керісінше, оның негізгі мақсаты – педагогтің кәсіби мүмкіндіктерін кеңейту, уақытты тиімді пайдалану және оқушыға жеке бағытталған білім беруге жағдай жасау. Бұл тұрғыдан алғанда, жасанды интеллект мұғалімнің көмекшісі ретінде қарастырылуы тиіс.

1. Білім берудегі жасанды интеллекттің орны

Жасанды интеллект – адамның интеллектуалдық әрекеттеріне тән міндеттерді орындауға қабілетті цифрлық технологиялар жиынтығы. Білім беру саласында оның қолданылу аясы жылдан жылға кеңейіп келеді. Оқу материалдарын әзірлеу, оқушының білім деңгейін анықтау, кері байланыс беру, тапсырмаларды саралау және оқу нәтижелерін талдау сияқты үдерістерде жасанды интеллект құралдарының мүмкіндігі мол.

Қазақ тілі пәнінде бұл технологияның маңызы ерекше. Себебі тіл үйрету барысында оқушыға үнемі мәтін, сөздік қор, сөйлем құрау, грамматикалық жаттығу, диалог және шығармашылық тапсырмалар қажет. Мұғалім барлық оқушыға бірдей көлемде жеке тапсырма дайындауға әрдайым уақыт таба бермейді. Ал жасанды интеллект белгілі бір тақырыпқа байланысты бірнеше деңгейдегі тапсырмаларды жылдам ұсынуға көмектеседі.

Мысалы, «Қазақ тіліндегі сөз таптары» тақырыбын өткен кезде мұғалім жасанды интеллект көмегімен А, В, С деңгейлеріне арналған тапсырмалар әзірлей алады. А деңгейінде оқушы сөз таптарын ажыратса, В деңгейінде сөйлем ішінен сөз таптарын анықтайды, ал С деңгейінде белгілі бір сөз табын пайдаланып шығармашылық мәтін құрастырады.

Бұл жерде технологияның негізгі артықшылығы – уақытты үнемдеу. Дегенмен дайын материалды сол күйінде пайдалану дұрыс емес. Мұғалім жасанды интеллект ұсынған ақпаратты тексеріп, оқу мақсатына, оқушының жас ерекшелігіне және сабақ мазмұнына сәйкес өңдеуі қажет.

2. Қазақ тілі мұғалімінің жаңа кәсіби рөлі

Жасанды интеллект дәуірінде мұғалімнің рөлі жойылмайды, керісінше мазмұндық жағынан өзгереді. Бұрын педагог негізінен білімнің негізгі көзі ретінде қабылданса, қазіргі уақытта ол білім алушының оқу әрекетін ұйымдастырушы, бағыттаушы және кеңесші қызметін атқарады.

Қазақ тілі мұғалімінің жаңа кәсіби рөлін бірнеше бағытта көрсетуге болады.

Біріншіден, мұғалім – цифрлық технологияларды тиімді таңдаушы. Интернетте және жасанды интеллект платформаларында көптеген ақпарат бар. Бірақ олардың барлығы бірдей оқу мақсатына сәйкес келе бермейді. Сондықтан педагог нақты мақсатқа қажетті құралды таңдай білуі керек.

Екіншіден, мұғалім – ақпараттың дұрыстығын сараптаушы. Жасанды интеллект кей жағдайда қате немесе толық емес ақпарат ұсынуы мүмкін. Әсіресе қазақ тілінің грамматикалық ерекшеліктері, терминологиясы, әдеби тіл нормалары және ұлттық-мәдени мазмұн бойынша ұсынылған ақпаратты мұғалім міндетті түрде тексеруі қажет.

Үшіншіден, мұғалім – оқушының сыни ойлауын қалыптастырушы. Жасанды интеллект берген жауапты дайын білім ретінде қабылдамау маңызды. Оқушы жауапты талдап, салыстырып, дәлелдеп, өз пікірін қалыптастыруға үйренуі тиіс.

Төртіншіден, мұғалім – оқу үдерісінің дизайнері. Педагог жасанды интеллект құралдарын пайдаланып қана қоймай, оларды сабақтың мақсатына сәйкес педагогикалық жүйеге енгізуі қажет.

Осылайша, жасанды интеллект дәуіріндегі мұғалімнің басты құндылығы – технологияны қолдану қабілеті ғана емес, оны педагогикалық тұрғыдан дұрыс бағыттай білуі.

3. Қазақ тілі сабақтарында жасанды интеллектті қолдану мүмкіндіктері

Жасанды интеллектіні қазақ тілі сабақтарының әр кезеңінде пайдалануға болады.

3.1. Сабаққа дайындық кезеңінде

Мұғалім сабақ тақырыбына сәйкес оқу мақсатын нақтылау, тапсырмалар жүйесін әзірлеу, мәтіндер мен сұрақтар дайындау үшін жасанды интеллект құралдарын пайдалана алады.

Мысалы, «Экология және табиғат» тақырыбы бойынша мұғалім оқушылардың жас ерекшелігіне сай ақпараттық мәтін, мәтінге байланысты сұрақтар және сөздік жұмысын әзірлете алады. Кейін педагог алынған материалды тексеріп, қажет жағдайда өзгертіп, сабаққа енгізеді.

3.2. Оқылым дағдысын дамытуда

Оқушыға әртүрлі күрделілік деңгейіндегі мәтіндер ұсынуға болады. Бір мәтінді бірнеше деңгейге бейімдеу арқылы саралап оқыту жүзеге асады.

Мысалы, негізгі деңгейдегі оқушы мәтіннің мазмұнын түсінуге бағытталған сұрақтарға жауап берсе, жоғары деңгейдегі оқушы мәтіндегі авторлық ұстанымды анықтап, өз пікірін білдіреді.

3.3. Жазылым дағдысын қалыптастыруда

Жасанды интеллект оқушыға мәтін жазуға идея ұсынуы мүмкін. Бірақ дайын мәтінді толық көшіріп алу оқушының шығармашылық қабілетін шектейді. Сондықтан мұғалім ЖИ-ді идея генераторы ретінде қолдануды үйретуі қажет.

Мысалы, оқушы «Менің туған өлкем» тақырыбында эссе жазатын болса, жасанды интеллекттен тақырыпқа қатысты негізгі мәселелер мен аргументтерді сұрап, кейін сол идеяларды пайдалана отырып, мәтінді өз бетінше құрастыра алады.

3.4. Айтылым дағдысын дамытуда

Жасанды интеллект көмегімен пікірталас тақырыптарын, сұрақтарды, диалог жағдаяттарын дайындауға болады. Мысалы:

• «Әлеуметтік желінің пайдасы мен зияны»;
• «Жасанды интеллект адам өмірін қалай өзгертеді?»;
• «Қазақ тілін үйренудің тиімді жолдары қандай?»;
• «Кітап оқу не үшін маңызды?»

сияқты тақырыптар бойынша оқушы өз ойын дәлелдеп үйренеді.

3.5. Грамматиканы меңгертуде

Жасанды интеллект арқылы грамматикалық жаттығулардың бірнеше нұсқасын дайындауға болады. Мысалы, септік жалғаулары, сөз таптары, сөйлем мүшелері, құрмалас сөйлем түрлері бойынша деңгейлік тапсырмалар құрастырылады.

Бұл тәсіл оқушының білімін бекітуге және мұғалімнің уақытын үнемдеуге мүмкіндік береді.

4. Жасанды интеллект арқылы саралап оқыту

Қазіргі білім беру жүйесінде әр оқушының қабілеті мен оқу қарқынын ескеру маңызды. Бір сыныптағы оқушылардың тілдік деңгейі бірдей болмайды. Сондықтан саралап оқыту қазақ тілі пәнінің тиімділігін арттыратын әдістердің бірі болып саналады.

Жасанды интеллект мұғалімге сараланған тапсырмаларды жылдам әзірлеуге мүмкіндік береді. Мысалы, бір тақырып бойынша үш түрлі тапсырма дайындауға болады.

Бірінші деңгей: сөздерді дұрыс орналастырып, сөйлем құрау.

Екінші деңгей: берілген сөздерді пайдаланып шағын мәтін жазу.

Үшінші деңгей: тақырып бойынша өз пікірін білдіріп, дәлелді эссе жазу.

Осы арқылы әр оқушы өзінің мүмкіндігіне қарай тапсырма орындайды. Мұғалімнің міндеті – оқушыны тек нәтижесіне қарай бағалау емес, оның жеке даму динамикасын бақылау.

Жасанды интеллект оқушыға жедел кері байланыс беруге мүмкіндік бергенімен, мұғалімнің сапалы педагогикалық бағасын алмастыра алмайды. Себебі оқушының эмоционалдық жағдайын, шығармашылық әлеуетін, тілдік ерекшелігін және оқу мотивациясын педагог тереңірек түсінеді.

5. Жасанды интеллектіні қолданудың тиімділігі

Жасанды интеллектіні дұрыс қолданудың бірнеше маңызды артықшылығы бар.

Біріншіден, уақыт үнемделеді. Мұғалім сабақ жоспарының бастапқы нұсқасын, тапсырмаларды немесе сұрақтарды жылдам дайындай алады.

Екіншіден, оқытуды жекелендіруге мүмкіндік береді. Әр оқушының деңгейіне сәйкес тапсырма әзірлеуге болады.

Үшіншіден, оқушының қызығушылығы артады. Заманауи технологияларды пайдалану сабақтың интерактивтілігін күшейтеді.

Төртіншіден, шығармашылық мүмкіндіктер кеңейеді. Мұғалім жаңа тапсырмалар мен оқыту формаларын іздеуге мүмкіндік алады.

Бесіншіден, цифрлық сауаттылық дамиды. Оқушы ақпаратты іздеу, салыстыру, тексеру және тиімді пайдалану дағдыларын қалыптастырады.

Алайда жасанды интеллектіні шектен тыс пайдалану белгілі бір қауіптерге де әкелуі мүмкін. Оқушы дайын жауапқа тәуелді болып, өздігінен ойлау мен іздену дағдысын жоғалтуы ықтимал. Сондықтан педагог технологияны қолданудың нақты ережелерін қалыптастыруы қажет.

6. Жасанды интеллект және академиялық адалдық

Қазіргі кезде білім беру саласындағы маңызды мәселелердің бірі – академиялық адалдық. Оқушының шығарма, эссе немесе зерттеу жұмысын толықтай жасанды интеллектке жаздыруы оның білімін шынайы бағалауға кедергі келтіреді.

Бұл мәселені шешудің тиімді жолы – ЖИ-ді толықтай шектеу емес, оны дұрыс пайдалануға үйрету.

Мұғалім оқушыға мынадай қағидаларды түсіндіруі қажет:

1. Жасанды интеллект берген ақпаратты міндетті түрде тексеру;

2. Дайын мәтінді толық көшірмеу;

3. Өз ойын, жеке тәжірибесін және көзқарасын қосу;

4. Қажет жағдайда пайдаланылған цифрлық құрал туралы ақпарат беру;

5. ЖИ-ді идея, жоспар немесе кері байланыс алу үшін пайдалану.

Осы талаптар сақталған жағдайда жасанды интеллект оқушының оқу әрекетіне кедергі емес, керісінше тиімді көмекші бола алады.

7. Қазақ тілін сақтаудағы жасанды интеллекттің мүмкіндігі

Жасанды интеллект туралы сөз қозғағанда қазақ тілінің цифрлық кеңістіктегі орнына ерекше назар аудару қажет. Қазақ тіліндегі сапалы цифрлық контенттің көбеюі – тілдің заманауи технологиялардағы қолданыс аясын кеңейтудің маңызды шарты.

Қазақ тілі мұғалімі жасанды интеллектіні пайдалана отырып, оқушыларды қазақ тіліндегі сапалы контент жасауға бағыттай алады. Мысалы, оқушылар қазақ тілінде шағын мақалалар, ақпараттық мәтіндер, подкаст сценарийлері, әлеуметтік желіге арналған танымдық жазбалар немесе бейнеролик мәтіндерін әзірлей алады.

Бұл жұмыс оқушының тілдік сауаттылығын арттырып қана қоймай, қазақ тілінің цифрлық ортадағы қолданысын кеңейтуге үлес қосады.

Сонымен бірге жасанды интеллект ұсынған қазақ тіліндегі мәтіндердің сапасын педагог бақылауы қажет. Қазақ тілінің ұлттық ерекшелігі, тұрақты тіркестері, мақал-мәтелдері, мәдени ұғымдары мен тілдік нормалары дұрыс сақталуы маңызды.

8. Мұғалімнің кәсіби дамуы және жаңа дағдылар

Жасанды интеллект дәуірінде мұғалімнің кәсіби дамуы үздіксіз болуы тиіс. Педагогке тек пәндік білім жеткіліксіз. Ол цифрлық технологияларды, ақпараттық ресурстарды және заманауи оқыту әдістерін меңгеруі қажет.

Қазақ тілі мұғаліміне қажетті негізгі дағдылардың қатарына мыналарды жатқызуға болады:

• цифрлық сауаттылық;
• ақпаратты сыни бағалау;
• жасанды интеллект құралдарын тиімді пайдалану;
• дұрыс сұраныс немесе нұсқау құра білу;
• цифрлық контент әзірлеу;
• оқушының дербес жұмысын ұйымдастыру;
• академиялық адалдық қағидаларын сақтау;
• медиасауаттылық;
• шығармашылық және коммуникативтік қабілет.

Мұғалім технологияны меңгерген сайын оның сабақ беру мүмкіндігі де кеңейеді. Дегенмен педагогтің кәсіби шеберлігі тек технологияны қолдану деңгейімен өлшенбейді. Нағыз шебер мұғалім технологияны мақсатқа сай пайдаланып, оны адамгершілік тәрбие, ұлттық құндылық және тұлғалық даму міндеттерімен ұштастыра біледі.

9. Практикалық сабақ үлгісі

Жасанды интеллектіні қазақ тілі сабағында қолданудың бір мысалы ретінде «Жасанды интеллект және болашақ» тақырыбын қарастыруға болады.

Сабақтың мақсаты: оқушылардың айтылым, жазылым және сыни ойлау дағдыларын дамыту.

1-кезең – қызығушылықты ояту.

Мұғалім оқушыларға: «Жасанды интеллект 10 жылдан кейін біздің өмірімізді қалай өзгертеді?» деген сұрақ қояды.

2-кезең – мәтінмен жұмыс.

Оқушылар жасанды интеллект туралы қысқа мәтінді оқып, негізгі ақпаратты анықтайды.

3-кезең – жасанды интеллектпен жұмыс.

Оқушылар белгілі бір сұрақ бойынша ЖИ-ден бірнеше пікір алады. Кейін сол жауаптарды талдап, қай ақпараттың шынайы, қайсысының болжам екенін анықтайды.

4-кезең – шығармашылық жұмыс.

Оқушылар «Менің болашақтағы мектебім» тақырыбында 120–150 сөзден тұратын мәтін жазады. ЖИ-ді тек идея жинау немесе мәтін құрылымын жоспарлау үшін қолдануға рұқсат етіледі.

5-кезең – рефлексия.

Оқушылар «ЖИ маған не үшін көмектесті?», «Қай жұмысты өзім орындадым?», «ЖИ берген ақпаратты қалай тексердім?» деген сұрақтарға жауап береді.

Бұл сабақ үлгісінде технология негізгі мақсатқа айналмайды. Керісінше, ол оқушының тілдік және ойлау дағдыларын дамытуға қызмет етеді.

Қорытынды

Жасанды интеллект – қазіргі білім беру жүйесінің маңызды трендтерінің бірі. Оның қазақ тілін оқыту үдерісіне енуі мұғалімнің кәсіби қызметін жеңілдетіп қана қоймай, оқыту сапасын арттыруға жаңа мүмкіндік береді.

Қазақ тілі мұғалімі жасанды интеллект арқылы оқу тапсырмаларын әзірлеп, мәтіндермен жұмыс ұйымдастырып, оқушылардың жазылым, оқылым және айтылым дағдыларын дамытуға бағытталған тиімді әдістерді қолдана алады. Сонымен қатар технология саралап оқытуға, жеке білім беру бағытын ұйымдастыруға және оқушының шығармашылық белсенділігін арттыруға жағдай жасайды.

Дегенмен жасанды интеллектіні қолдану барысында мұғалімнің кәсіби жауапкершілігі ерекше маңызды. Педагог ақпараттың дұрыстығын тексеріп, оқушының өздігінен ойлау қабілетін сақтап, академиялық адалдық талаптарын түсіндіруі қажет.

Жасанды интеллект мұғалімді алмастырмайды. Ол – педагогтің кәсіби мүмкіндігін кеңейтетін құрал. Мұғалімнің адамдық қарым-қатынасы, педагогикалық интуициясы, шығармашылығы, тәрбиелік ықпалы және ұлттық құндылықтарды жеткізу қабілеті кез келген технологиядан жоғары тұрады.

Сондықтан жасанды интеллект дәуіріндегі қазақ тілі мұғалімінің басты міндеті – технологиядан қорықпау немесе оған толық тәуелді болу емес, оны тиімді, жауапты және шығармашылықпен пайдалану. Мұғалім мен жасанды интеллекттің үйлесімді серіктестігі ғана білім алушының тілдік сауаттылығын, сыни ойлауын және шығармашылық әлеуетін дамытуға мүмкіндік береді.

Қорыта айтқанда, болашақтың қазақ тілі мұғалімі – өз пәнін терең меңгерген, цифрлық технологияларды еркін қолданатын, ақпаратты саралайтын, оқушының жеке ерекшелігін ескеретін және ұлттық құндылықтарды заманауи білім беру тәсілдерімен ұштастыра алатын кәсіби маман. Бұл – білім берудің жаңа кезеңіндегі педагогтің маңызды кәсіби бейнесі.

Пайдаланылған әдебиеттер:

1. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы.

2. Қазақстан Республикасының орта білім беруді дамытудың негізгі бағыттары бойынша нормативтік-әдістемелік материалдар.

3. UNESCO. Guidance for Generative AI in Education and Research. – Paris: UNESCO, 2023.

4. OECD. Digital Education Outlook: Pushing the Frontiers with Artificial Intelligence, Blockchain and Robots. – Paris: OECD Publishing.

5. ҚазақстанРеспубликасыОқу-ағартуминистрлігініңцифрлықбілімберуресурстарынақатыстыәдістемелікматериалдары.

6. Жасанды интеллект және білім беру технологиялары бойынша ғылыми-әдістемелік зерттеулер.

Мажитова Сымбат Амангелдіқызы

Қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі, педагог-сарапшы

«Смағұл Сәдуақасұлы атындағы №78 мектеп-гимназия» ШЖҚ МКК

Астана қаласы, symbat.1995a@mail.ru