Аннотация. Мақалада 3–4-сыныптағы жаратылыстану сабағында су тұтынуына қатысты қауіпсіз модельдік бақылауды ұйымдастыру жолы қарастырылады. Ы. Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясының 2026 жылғы әдістемелік ұсынымдарындағы ресурсты есепке алу, пәнаралық кіріктіру және дерекпен жұмыс істеу идеялары бастауыш сыныпқа лайық тапсырмаларға айналдырылды. Балалар болжам жасайды, көлемді өлшейді, нәтижені миллилитрмен тіркейді, математикалық салыстыру жүргізеді және экологиялық ұсынысын дерекпен негіздейді. Шартты есеп пен нақты өлшеудің айырмасы, бағалау өлшемдері және қауіпсіздік шарттары көрсетілді.

Түйін сөздер: жаратылыстану, су үнемдеу, функционалдық сауаттылық, өлшеу, пәнаралық байланыс, экологиялық мәдениет.

Кіріспе

Суды үнемдеу туралы ереже бастауыш сынып оқушысына түсінікті болғанымен, оны күнделікті жағдайда қолдану үшін «қанша су?», «оны қайдан білдік?» және «қандай әрекет өзгерте алады?» деген сұрақтарға жауап керек. Оқушы тек ұранды қайталаса, оның сандық ақпаратты оқи алғаны немесе дәлелді шешім қабылдағаны көрінбейді. Жаратылыстану сабағындағы қарапайым бақылау осы олқылықты толтырады: бала өз көзімен көрген көлемді жазып, өлшем бірлігін атайды, салыстырады және сол деректің шегінде қорытынды жасайды.

Ы. Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясының «1–4-сыныптарда “Жаратылыстану” оқу пәнін оқытуда функционалдық сауаттылықты қалыптастыру және пәнаралық байланыстарды жүзеге асыру бойынша әдістемелік ұсынымдар» материалында бақылау, салыстыру, дәлелдеу және бірлескен әрекет экологиялық мәдениетпен байланыстырылады [1]. Құжаттағы мектептің суын есепке алу туралы бөлімдер ресурстық деректерді оқу үдерісіне қосудың мүмкіндігін көрсетеді. Алайда онда сипатталған жалпы мектептік бақылауды бастауыш сынып оқушысының қолына сол күйінде беру орынды емес: құралдың қауіпсіздігі, баланың жасы және өлшеудің анықтығы ескерілуі керек.

UNESCO жасыл мектептің сапа стандарты білім беру ортасы мен мектептің күнделікті тәжірибесін экологиялық оқытумен байланыстырады [2]. Оның оқу бағдарламасын климаттық әрекетпен байланыстыруға арналған нұсқаулығы пәндер арасындағы байланыс пен ғылыми тұрғыдан дәл түсіндіруді қолдайды [3]. Бұл мақалада осы жалпы бағдар сыныптағы шағын тапсырмаға көшіріледі: оқушы суды ысырап етпей, алдын ала дайындалған өлшенген судың көлемін талдайды. Мақсат — нақты су үнемделді деген есеп беру емес, өлшеу мен дәлелге негізделген ойлау тәсілін дамыту.

Мақсат және әдістемелік негіз

Мақаланың мақсаты — 3–4-сынып оқушысының күнделікті ресурсты пайдалану мәселесін бақылау, есептеу және қысқа дәлелді ұсыныс арқылы түсінуіне арналған сабақ үлгісін ұсыну. Мұндағы функционалдық сауаттылық санды жеке есеп ретінде шығарумен шектелмейді: бала өлшеудің жағдайын көрсетеді, санды түсіндіреді, алынған нәтижені тұрмыстық жағдаятқа байланыстырады және оның қолданылу шегін біледі. OECD математикалық сауаттылықты шынайы өмір жағдайындағы мәселені математикалық тұрғыдан тұжырымдау, шешу және түсіндіру қабілетімен байланыстырады [4]. PISA сипаттамасы ересектеу оқушыларға арналғандықтан, оны 3–4-сынып стандарты ретінде емес, өмірлік есептің әдістемелік негіздемесі ретінде ғана аламыз.

ЮНЕСКО-ның тұрақты даму үшін білім беру жол картасында білімді әрекетпен ұштастырудың маңызы айтылады [5]. Бастауыш мектептегі әрекет қарапайым әрі қауіпсіз болуы тиіс: «суды үнемде» деген жалпы ұстаным бір өлшеу, бір салыстыру және іске асатын бір ұсыныс түрінде көрінеді. Сабақтағы барлық сан оқушылардың нақты өлшеуінен алынуы немесе «шартты мысал» деп белгіленуі қажет. Жоспардағы 200 мл және 400 мл — тәжірибе нәтижесі емес, есептеуге арналған үлгі деректер.

Сабақтың негізгі сұрағы және дайындық

Зерттеу сұрағы: «Бірдей жағдайдағы су ағынының уақыты өзгерсе, жиналған көлем қалай өзгереді?» Мұғалім екі мөлдір өлшемді ыдыс, секунд көрсететін таймер, құюға арналған ыдыс, төгілген суды сүртетін шүберек және нәтиже парағын дайындайды. Балалар кранды ашық қалдырып тәжірибе жасамайды. Мұғалім алдын ала қажетті мөлшерде суды құйып әкеледі немесе сабақтан бұрын қауіпсіз жерде бір ағынның 10 және 20 секундтағы көлемін өлшеп, сыныпқа осы нәтижелерді көрсетеді. Қолданылған таза суды кейін өсімдіктерді суаруға пайдалану жоспарланады.

Мұндай модель крандағы нақты күндік су шығынын дәл есептемейді: судың қысымы, ағын қарқыны, ыдыстың шкаласы және өлшеу қатесі ықпал етеді. Мұғалім бір бақылаудан «барлық үйдегі кран осылай жұмыс істейді» деген қорытынды жасатпайды. Егер су өлшеуге мүмкіндік болмаса, алдын ала дайындалған шартты дерекпен есеп шығарылады да, бұл нәтиже оқушы жүргізген тәжірибе деп аталып кетпейді. Сабаққа қатысушылар нақты және шартты деректің айырмасын кестенің үстіндегі белгі арқылы көреді.

Бірінші кезең болжам мен өлшеу

Оқушыларға «10 секундта жиналған судан 20 секундта жиналған су көп бола ма?» деген сұрақ ұсынылады. Олар «көбірек», «шамалас» немесе «айту қиын» деп болжам жасап, неге солай ойлағанын бір сөйлеммен жазады. Жауапты алдын ала бағалау маңызды емес; оның тексерілетінін түсіндіру маңызды. Мұғалім таймерді қосып, екі уақыт аралығындағы көлемді көрсетеді, оқушылар шкаладан санды оқып, «уақыт — көлем — өлшем бірлігі» бағандарына түсіреді. Бірінші сыныптан келген дағдысы әртүрлі оқушыларға шкаласы анық көрінетін ірі сурет беруге болады.

Үлгі ретінде бірінші өлшем 10 секундта 200 мл, екіншісі 20 секундта 400 мл болсын. «Нені байқадық?» сұрағына дұрыс жауап: екінші жағдайда уақыт 10 секундқа, ал жиналған көлем 200 мл-ге артты. «Нені әлі білмейміз?» сұрағына жауап: басқа крандағы көлемді немесе басқа жағдайдағы ағынды білмейміз. Бұл екі сұрақ санды айта салудан бақылаудың шекарасын түсіндіруге өткізеді. Оқушы нақты сабақта өзге сандар алса, мұғалім барлық есепті сол жазылған дерекпен қайта құрады.

Екінші кезең математика және тілмен кіріктіру

3-сынып оқушылары екі көлемді салыстырып, айырмасын есептейді: 400 – 200 = 200 мл. 4-сыныпқа қолайлы болса, «400 мл = 0,4 л» түрлендіруі мен қарапайым қатынас қосылады. Егер дәл осы екі өлшемде уақыт екі есе артып, көлем де екі есе артса, мұны «біздің өлшемде» деп шектеу қажет. Судың ағу жылдамдығы өзгерсе, тәуелділік те өзгеруі мүмкін. Математикалық есеп өмірлік мағынаға ие болуы үшін оқушы «Екінші ыдыста 200 мл артық су жиналды» деп санды сөйлеммен түсіндіреді.

Қазақ тілімен байланыс «Мен байқадым ... . Бұған ... мл деген өлшем дәлел. Сондықтан ... ұсынамын» үлгісі арқылы жүзеге асады. Оқушының ұсынысы мен өлшенген деректің арасында байланыс болмаса, мұғалім «Нақты қай сан бұл шешіміңді қолдайды?» деп сұрайды. Мысалы, «Қол жуған кезде суды қажетсіз ағызып қоймайық, себебі біздің үлгі бақылауда қосымша 10 секундта тағы 200 мл су жиналды» деген пікір орынды. Бұл барлық тұрмыста дәл 200 мл үнемделеді деген уәде емес; бір тәжірибедегі дерекке сүйенген сақ ұсыныс.

Бірдей тақырыптың әр пәндегі міндетін ажырату қажет. Жаратылыстану баланың «қалай бақыладым және қандай жағдайды сақтадым?» деген сұрағына жауап береді. Математика «қанша және қалай салыстырдым?» дегенді нақтылайды. Қазақ тілі «нені ұсындым және сөзіме қандай дәлел келтірдім?» дегенді қалыптастырады. Үш пәннің жұмысын бір тапсырмаға тықпалау үшін емес, бір деректің әр түрлі оқу әрекетінде қызмет ететінін көрсету үшін біріктіреміз.

Үшінші кезең ұсыныс және бағалау

Топтарға «Сыныпта суды ысырап етпеудің бір іске асатын ережесін құрастырыңдар» деген тапсырма беріледі. Бір топ өлшемді кестеге түсіреді, екіншісі екі бағаннан тұратын диаграмма сызады, үшіншісі қысқа хабарлама мәтінін дайындайды. Кейін топтар жұмысын алмастырып, ұсынған ереже мен деректің сәйкестігін тексереді. «Краннан су ағып тұрса, жауапты ересекке хабарлау» немесе «қол жуарда суды қажетсіз ағызбау» балалар орындай алатын әрекеттер; құралды өз бетінше жөндеу тапсырмасы берілмейді.

Бағалау өлшемдері үш бағытта белгіленеді: оқушы деректі және өлшем бірлігін дәл жазады; екі нәтижені дұрыс салыстырады; өз ұсынысын бақыланған дерекпен байланыстырады. Қалыптастырушы бағалауда әр өлшемге «өздігінен орындады», «қолдаумен орындады», «келесі қадам қажет» деген белгі қою жеткілікті. Сандар дұрыс болғанымен, дәлел әлсіз болса, «сен 200 мл айырманы есептедің, енді осы сан ұсынысыңды қалай түсіндіретінін жаз» деп бағыт беріледі. Дұрыс ойды қате өлшем бірлігімен жазған балаға алдымен шкала мен «мл» белгісін қайта көрсеткен жөн.

Саралау тапсырманың танымдық мақсатын сақтайды. Өлшем оқуда қиналатын оқушыға ыдыстың шкаласы ұлғайтылған сурет пен жартылай толтырылған кесте беріледі. Есепті жылдам аяқтаған оқушыдан өлшеуді қайталап, бірінші және екінші нәтижелер неге сәл өзгеше болуы мүмкін екенін түсіндіру сұралады. Сөйлеуге қолдау қажет оқушыға дәлел сөйлемінің басы ұсынылады; жауаптың негізгі дерегін өзі таңдайды. Қандай қолдау қолданылса да, «дерек — есеп — ұсыныс» байланысын әр бала жеке көрсетеді.

Нәтижені тіркеу және жұмыстың шектеуі

Сабақ басында балалар «Суды қалай үнемдеуге болады?» сұрағына бір сөйлем жазады. Сабақ соңында сол сұраққа өлшенген деректі қосып, қайта жауап береді. Мұғалім екі жауапты «санды дұрыс көрсетті ме?», «өлшем бірлігін атады ма?», «ұсынысын негіздеді ме?» деген бірдей талаппен салыстырады. Жеке сыныптың нәтижесі алдын ала белгілі емес, сондықтан мақалада өлшенбеген жетістік пайызы, тәжірибе жүргізілді деген жалған есеп немесе оқушылардың ойдан шығарылған дәйексөзі берілмейді. Нақты сынып қолданғаннан кейін ғана мұғалім тіркелген нәтижесін бөлек көрсете алады.

ҰБА ұсынымдарында ресурсты есепке алу мен мектептің «тірі зертхана» ретіндегі әлеуеті кеңірек мектептік деңгейде сипатталады [1]. Бұл мақаладағы екі өлшемдік сабақ моделі сол идеяның ықшам педагогикалық бейімделуі ғана: ол су есептегішінің ресми дерегін алмастырмайды және ұзақ мерзімді тұтыну өзгерісін дәлелдемейді. Баланың үйінен төлем түбіртектерін талап ету немесе жеке отбасының тұтынуын салыстыру да қажет емес. Оқу міндеті сыныптағы ортақ дерекпен орындалады; бұл оқушының жағдайына тәуелсіз қатысуға мүмкіндік береді.

Әдісті кейін басқа жағдайға көшіруге болады. Мысалы, дайындалған екі мөлшердегі су арқылы гүлді суару үшін қанша су қажет екенін талқылауға немесе сыныпта пайдаланылған су көлемін апталық кестеге түсіруге болады. Әр жағдайда мұғалім нақты өлшемді, шартты санды және ұсынысты бөлек белгілейді. Бірнеше сабақтағы жауаптар ғана дерекке сүйеніп сөйлеу дағдысының тұрақтылығы туралы сақ қорытынды жасауға негіз бола алады.

Оқушы жауабын талдау үлгілері

Бірінші жауап: «Екінші ыдыста 400 су бар». Оқушы санды байқағанымен, өлшем бірлігін жазбаған. Мұғалім «Ыдыстағы көлемді қандай бірлікпен өлшедік?» деп сұрап, жауапты «400 мл су» түрінде толықтыртады. Екінші жауап: «20 секундта су әрдайым екі есе көп болады». Бұл бір сабақтағы екі өлшемді барлық жағдайға таратады. Оқушы «біздің үлгі өлшемде 20 секундтағы көлем 10 секундтағы көлемнен екі есе көп болды» деп қорытындысының шегін нақтылайды. Үшінші жауап: «400 мл болғандықтан, барлық жерде кранды 20 секунд ерте жабу керек». Мұнда сан мен ұсыныстың арасында негізсіз жалпылау бар. Мұғалім баладан қандай нақты жағдайда судың артық ағатынын сипаттауды сұрайды.

Өлшеу журналына күн, бақылау жағдайы, уақыт, көлем, өлшем бірлігі және қысқа ескертпе бағандары енгізіледі. Егер сынып екі рет өлшеп, мысалы, 198 мл және 205 мл алса, бұл айырманы «біреуінің есебі қате» деп бірден бағаламайды. Ыдыстың шкаласын оқу тәсілі, құюдың басталу сәті және секунд санау дәлдігі қаралады. 3–4-сынып оқушысына күрделі статистикалық есеп керек емес; оның міндеті екі санды дұрыс жазу және айырмашылықтың ықтимал себебін атау. Бірдей шартты сақтауға ұмтылу жаратылыстанудағы бақылаудың маңызды қадамы ретінде таныстырылады.

Кері байланыс бергенде мұғалім есеп пен түсіндіруді бөлек қарайды. Мәселен, «400 – 200 = 200 мл» амалын дұрыс орындаған оқушының «осыдан жылына бір тонна су үнемдейміз» деген сөйлемі дерекпен дәлелденбейді. Мұғалім есепті қабылдап, тұжырымды қайта құруды ұсынады: «Біздің модельде қосымша 10 секундта 200 мл жиналды». Ал кестеде «10 секунд — 200 мл; 20 секунд — 400 мл» деп дұрыс жазып, айырманы 300 мл деп есептеген оқушыға деректі қайта іздетпей, азайту амалын тексертеді. Осылайша нақты қай дағдыға қолдау керегі анықталады.

Қорытынды

Су тұтынуына қатысты шағын бақылау бастауыш сыныптағы жаратылыстануды математика және тілдік әрекетпен мағыналы байланыстырады. Оқушы өлшеу жағдайын таниды, көлемді санмен және өлшем бірлігімен жазады, айырманы есептейді және өз ұсынысын дерекпен дәлелдейді. Мектеп ресурсын бақылау жөніндегі әдістемелік идея сынып деңгейінде қауіпсіз әрі жас ерекшелігіне сай іске асады. Модельдің нәтижесі нақты сыныптағы бастапқы және қорытынды жауаптарды бірдей өлшеммен салыстырғаннан кейін бағалануы тиіс.

Әдебиеттер

[1] Ы. Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясы. 1–4-сыныптарда «Жаратылыстану» оқу пәнін оқытуда функционалдық сауаттылықты қалыптастыру және пәнаралық байланыстарды жүзеге асыру бойынша әдістемелік ұсынымдар. Астана, 2026. Ұсынылған электрондық нұсқа.

[2] UNESCO. Green school quality standard: Greening every learning environment. Paris, 2024. https://www.unesco.org/en/articles/green-school-quality-standard-greening-every-learning-environment

[3] UNESCO. Greening curriculum guidance: Teaching and learning for climate action. Paris, 2024. https://www.unesco.org/en/articles/greening-curriculum-guidance-teaching-and-learning-climate-action

[4] OECD. PISA 2022 Assessment and Analytical Framework: Mathematics Framework. Paris: OECD Publishing, 2023. https://www.oecd.org/en/publications/pisa-2022-assessment-and-analytical-framework_dfe0bf9c-en/full-report/component-3.html

[5] UNESCO. Education for sustainable development: a roadmap. Paris, 2020. https://www.unesco.org/en/articles/education-sustainable-development-roadmap   

Төлеп Гүлжазира Ахметқызы

«М. Әуезов атындағы жалпы білім беретін мектеп»

коммуналдық мемлекеттік мекемесі. Түркістан. Қазақстан